Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 5.18

Mitabhāṣiṇī 5.18

Language
Sanskrit

5.18.1

rājeti | 'kathaṃ' viprāya' ityābhyāmārabhya ['yadi bhāguritopamaśavyopadasaṅgo” iti yakāralopaḥ | evaṃ 'vidyeyāya' | dāṇantradhvanivāraṇāyaivam | [ rāghavarbhāṭṭaiirapaṭhitametat ] | 'pāpaṃ' duṣkṛtam, lakṣaṇayā pāpokti 'śāntaṃ' nivṛttaṃ bhavatu| saivaṃ vada ityarthaḥ | anvaya -ki, kūlaṅkaṣā sindhuḥ prasannamaka taṭataruñca iva vyapadeśamāvilayitum imaṃ janaṃ pātayituñca īhase| vyākhyā - 'ki' kimartha 'kūla' taṭaṃ 'kaṣati' bhinātti yā tādṛśī [kūlopapadāt karṣaḥ khac ] taṭapraghātinī 'sindhuḥ' nadī 'prasannam' anāvilam 'kakṣyaṃ' pravāhaṃ yathā āvilayati 'taṭataruñca iva' tīrasthaṃ vṛkṣañca yathā pātayati tathā 'vyapadeśaṃ' kulam [ karaṇe ghañ ] 'āvilayituṃ' kaluṣayituṃ 'imaṃ' madrūpaṃ janaṃ' pātayituñca' dharmāt patitaṃ karttuñca 'īhase' | pāpā iyaṃ ceṣṭā śāntā bhavatu | ["kimīhase janamimañca pātayitum" (rā0 vi0, ma ) - "samīhase māṃñca nāma pātayitum" (ta., nyā0) | "kathyaṃ" (rā0, vi, ma-) - "ogham" (ta, nyā-) ] | śakuntaleti | 'bhavatu' astu tāvat pratāraṇā te nābhiṣetā yadi paramārhata yadārthameva paraparigrahama' anyakalatraṃ śaṅkase' yasadāvidhine tvayā eva pravṛttam [ bhāve ktaḥ ] paradāraśaṅkayā eva taiiya buddhiśī vṛttita yi, na ca vañcanabuddhyā tat' tadā 'anena' madaṅgulisthena abhijñānena aṅga līyakarūpeṇa tava kāśaṅkām apaneṣyāmi' | ['pravṛttam" ( ta- vi- nyā- ma- ) - "kata pravṛttam" ( rā- ) | "abhijñānena anena' (rā- ma ) -"abhijñānena kena cit" ( ta-, nyā ) ]|

5.18.2

1 śāntam—śam + ṇic + kta karmaṇi = śāntam or śamitam | 2. (a) vyapadeśam—vyapadiśyate anena iti vi + apa + diśa + ghañ karaṇe = vyapadeśaḥ designation, race, tam| (b) āvilayitum—āvila is kaluṣa stained (for kutta) muddy for ( cakruṣr )| āvila karttum iti āvila + ṇic + tumun = paṅkila (nāmadhātu) + tumun = āvilayitum to sully [c] pātakūla + kaṣa + khac karttari striyām by the rule "sarvvakūlābhrakarīṣeṣu kaṣaḥ' | [e] 3 [a] भवतु—See भवतु अनिर्वचनीयम् &c—Ante Here it means rājeti | 'udāra kalpo' mukāo nyāya [ 'kalpa syāt pralaye nyāye" iti viśva ] iti rāghava | yadvā—'udāro' mahān uttama ityatha kalpa ' saṅkalpa sādhureva prastāva yadabhijñānena śaṅkām apaneṣyasi | śakuntaleti| mudrāyate anayā iti mudrā' utkīrṇavadyamaṅgulīyakam [ karaṇe apatyataḥ striyām ]| tasyā 'sthānam' aṅgulimūla parāmṛśya spṛṣṭā [ 'gautamī mukhamīkṣate (tasyā )—gautamīmavekṣate" (rā vi ma) || gautamīti | avataraṇam avatāra [ prāyānuvṛttera saṃjñāyāmapi ghañ bhāve ] | śakrasya avatāra śakrāvatāra lakṣaṇyā tadupalakṣito deśa | tasya abhantare' madhye śacītaurthasya salila vandamānāyā tava añcali dadatyā [ hetau śanac ] te aṅgu līyakama bhraṣṭa karāta cyutam | añjalidāna bhraśa hetu | rājeti | straiṇa' strausamūha strījātiritthatha pratyutpannā tatkṣaṇalabhyā mati' yasya tathāvidha bhavati iti yat ucyata paṇḍitairityatha tat idam | “tātkālikī tu pratibhā pratyutpannamati smṛtā” iti rāghavabhaṭṭadhṛtasudhākaravacanam | strījāti pratyutpannamati iti gautamīvacanāta pratyakṣa prāmāṇḍo'smi iti māhśalanokti |

5.18.3

śakuntaleti | 'atha' yasmin aṅga rīyābhijñānapradarśanavidhau 'vidhinā prabhutvaṃ bala-tāvat darśitam' | vidhivalavān iti etadabhijñānaṃ me apagatam | 'aparam' abhijñāna 'te kathayiṣyāmi' | rājeti | 'idānīṃ śrotavyaṃ sañjātam' pūrvaṃ tu draṣṭavyamāsīt abhijñānam| ityupahāsaḥ | vastutastu sarvaṃ mithyā, nāstyeva kiñcidapyabhijñānam iti rājño'bhiprāyaḥ | śakuntaleti | 'nanu' vākyārambhe [ "nanū cepe paripraśne pratājñāvavadhāraṇe | vākyārambhe'pyanunayā mantraṇānunnayorapi ||" iti haima ] 'nalinīpatranirmita bhājanaṃ' pātraṃ 'gatam' tadgatamityarthaṃ udakaṃ tatra hastaṃ sannihitaṃ' samyak nihitama 'āsīt' | pānāya tvaṃ haste kṛtavān | [ "vaitasapratāmaṇḍape" ( ta-, nyā )—"navamalikāmaṇḍape" ( rā , vi , ma- ) ] ||

5.18.4

śakuntaleti | ‘tatakṣaṇaṃ’ tāvan evaṃ ‘me putrakṛtaka’ kṛtrima putra [ vyākhyātaṃ prāk ] ‘dīrghāpāṅgo nāma mṛgapotaka’ hariṇaśiśu ‘upasthita’ hastagata | ‘aya tāvan eṣa ,mṛgaśiśureva prathama pivatu iti’ anena prakāreṇa ‘anukampanā’ dayābhāvanna tvayā ‘upacchandita’ abhilāṣānurūpa prārthitaḥ | jalādemāgata, jalaseca tvam padā. iti kandānuvartanam | ‘aparicayāta, paricayābhāvāt ajñātvāt ‘na punaste hastābhyāsa hastasamīpam ‘upagata’ prāpta | ‘paścāt’ anantara ‘tasminneva salile mayā gṛhīte’ mati ‘anena’ magaśiśunā ‘praṇaya’ yātrā ‘kṛta.’ | ‘tadā tvam ittham’ anena ‘prakāreṇa’ prahasito'smi' prahāsa kṛtavānasmi [ akarmakatvāt karttari kta ]—'sagandheṣu' samānagandheṣu [ yogavibhāgāt samānasya sa-bhāva ] tulyasambandheṣu [ "gandha sambandhaleṣayoḥ" iti hema-] ātmīyeṣu ityartha 'viśvasiti' | 'dvāvapi yuvām āraṇyakau' araṇyasambandhena tulyasambandhau [ śakuntalāpakṣe "āraṇyānmanuṣye" iti vuñ| mṛgapakṣe śaiṣike aṇi āraṇyaḥ| tata svārthe anukampāyāṃ vā kan | ] [ 'dvāvapi yuvām' ( ta-, nyā- )-"dvāvapyatra" ( rā-, vi-, ma- ) ] ||

Linked texts (1)