Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 5.20

Mitabhāṣiṇī 5.20

Language
Sanskrit

5.20

rājeti| 'ātmakāryyaṃ' svakāryyam avaśya 'nirvarttayanti yānāsām' [ ṇyantādvartta ṇini' ]| 'evamādibhi' īdṛśībhi 'madhurābhi,' mithyāvacanai' 'viṣayiṇa' indriyaparāyaṇā janā 'ākṛṣyante' vimārge nīyante | [ "madhurābhiranṛtavāgbhiḥ" ( ta-, śyā- ) —"amṛtamayavāṅ‌madhubhi." ( rā-, vi-, ma- ) ] || gautameti | ‘tapovane saṃvarddhita aya’ śakuntalārūpa ‘jana’ ‘kaitavasya’ vañcanāyā ‘anabhijña’ |
rājeti | vṛddhā tāpasī ‘tāpasavṛddhā’ vṛddhatāpasī vā (“kaḍārā karmadhāraye” iti viśeṣaṇasya paranipāto vā)| tatsambuddhau | anvaya —amānuṣīṇām api strīṇām aśikṣitapaṭatvam sandṛśyate, yā pratibodhavatya (tāsā) kimuta | parabhṛtā svam apatyajātam antarikṣagamanāt prāk anyai dvijai poṣayanti kila | vyākhyā—‘amānuṣīṇā’ mānuṣyavyatiriktānāmapi ‘strīṇām aśikṣiteṣu’ anupadiṣṭeṣu viṣayeṣu ‘paṭutvaṃ’ naipuṇyam— yadvā—‘aśikṣitam’ anupadiṣṭa ‘paṭatva sandṛśyate’ lakṣyate | ‘yā’ striya ‘pratibodhavatya’ vivekāvatya tāsā ‘kimuta kiṃ vaktavyam | ‘parai kākādibhi bhṛtā’ puṣṭā ‘parabhṛtā’ kokilā ‘svama apatyajātam’ arbhakasamūham ‘antarikṣagamanāt prāk’ (acyuttarapadadīrghe pakṣau) yāvadākāśagamana na śakṣyate tāvat ‘anyai’ kokilābhinne dvijai’ pakṣibhi, kākairityartha’ (prathamamaṇḍarūpeṇa tato'rbhakarūpeṇa janma tena ca pakṣiṇāṃ dvijatvam) | ‘poṣayanti kila’ varddhayantyeva | yadyeva tarhi āśramavarddhitāpi iya kaitava jānāti iti kimaya citram | [“amānuṣīṇāma” ( ta-, nyā )—‘amānuṣīṣu” (rā-, vi, ma-) || ‘kila” ( ta-, nyā )—‘khalu” ( rā-, vi, ma- ) ] ||
4. (a) antarikṣa &c —The usual form is antaraukṣa | anta' rādyopṛthivyormadhve īkṣyate iti antara +īkṣa+ghañ karmaṇi=antaraukṣam | Or antarmadhye ṛkṣāṇi nakṣatrāṇi asya iti antara ṛkṣa =antarikṣama (pṛṣodarādi )| (b) dvije —dvirjātā iti dvi+jana+ḍa karttari=dvijā birds See Tika (c) parabhṛtā
śakuntaleti | he 'anārya' āryācāravivarjita 'ātmano hṛdayama anu' hṛdayānusūpa yata 'māna' miti tena 'prekṣase' jānāsi ( ikṣakarmava jñānamārtha ) yathā te hṛdaya tathā sarvasya manyase | ka idānīmanya' tvadvatirikto jana ( idānīmiti vākyālaṅkāre ) 'dharmasya kañcuka' prāvaraṇa 'praveṣṭu' śīla yasya tathāvidhasta ataeva 'tṛṇai channa' chādita ( iḍvikalpa | anidpakṣe ṇiluka ) ya 'kūpa' tena saha 'upamā' tulina yasya tādṛśasya 'tava anukṛtim' anukaraṇa 'pratipatsyate' kariṣyati | yathā gabhīro'pi kūpa stṛṇairācchāditamukha samatala iva lakṣyate, tathā pāpātmā tva dharmakañcuka praviṣṭo dhārmika iva lakṣyase | nāhamīdṛśī | ki bahunā, bhavānina śaṭho dvitīyo nāstīva |
1 hṛdayānumānena-anugata mānam anumānam sımilar measure prādi3thā karaṇa Cf --"yādṛśa puruṣasyātmā tādṛśa sa prabhāṣate" - Mahabharata.

Linked texts (3)