Abhijnanasakuntalam 5.22
Mitabhāṣiṇī 5.22
- Language
- Sanskrit
5.22
rājeti | 'asabhravyā - śakuntalayā 'kopa vanavāsāt' tadodhane sthitatvāt, nāgarikavattteranabhijñatvāta ityatha 'dṛṣṭisama' vilāsavajiṃta sāttvikandvā sātviko lakṣyate' | dāpā iyamiti kopakāraṇamasyā nāsti, taya dīyamadhunā paramārthata kupiteva yadālakṣyate, tatra kāraṇa kṛtrimakopa kathamabhine yasadeṣā na jānātīti | vyagra - avalokitaṃ tiryyak na | cakṣu ālohitaṃ bhavati | vaco'tiparuṣākṣaraṃ padeṣu na saṃsajjate ca | sakala eṣa vimbādhara himārtta iva vepate | svabhāvavimate bhruvau yugapadeva bheda gate | vyākhyā- 'avalokitam' avalokanam dṛṣṭiḥ ( bhāve kta ) tira0 vakramañcatīti 'tiryyak' vakram ( acate karttari kvin ) 'na' | ṛjvī madabhimukhī dṛṣṭirasyā', kṛtakakope tu dṛṣṭirvyāvṛttā bhavati | 'cakṣu cā' samyak 'lohita' rakta 'bhavati' kṛtakakope netra viśadameva tiṣṭhati | 'vaca ' māṃ prati prayuktā vāk 'atidaraṣāṇi' atirukṣāṇi 'akṣarāṇi yasmin tādṛśa 'padeṣu' vākghaṭakeṣu śabdeṣu 'na saṃsajyate ca' nāpi skhalita bhavati | mithyākope tu dṛṣṭabhāṣye vāk praskhahatā bhavati | 'sakala' samagra 'eṣa' lobhanīyo vimbākāra adhara (yākapādiṃ vādi) 'himārtta.' śaityapīḍita iva vepate' kampate | kṛtrimakope adharakampo nai va vābhavet, kacit kopakasa' nipuṇatayā madhye vā koṣṇabhāve vā syāt | 'svabhāvena prakṛtyā 'vinate' vakro 'bhruvau yugapadeva' samakālameva 'bheda gate' bhagne | atra tu yaugapadye kṛtakakopāt bheda sūcayatyevakāraḥ | eva tāttvikalakṣaṇairnicito'pi kopo mithyā eva, lakṣaṇāni tu vanavāsāt upasthitāni |
sandigdha iti| 'mā sandigdhā' saṃśayitā, aha vā vismṛta iya vā mithyāvādinī iti jātasaṃśayā 'buddhi' yasya tathāvidha kurvvan asyā kopa' avidyāmāna 'kaitava śāṭhya yasmin tathāvidha 'iva lakṣyate' | (pūrvoktiviruddhametat | akretavatve tatra vanavāso heturukta | tadayukta mandaiha | vastutastu ida vā pūrvaṃ vā prakṣiptam | pūrvameva prāmāṇika pratibhāti | )
anvaya - vismaraṇādāruṇacittavṛttau mayi eva raho vṛtta praṇayamapratipadyamāne,atikruṣā atilohitākṣyā anayā bhruvorbhedāt smarasya śarāsana bhagmamiva | vyākhyā-"vismaraṇīna" vismṛtyā smṛ tivilopāt ityartha 'dāruṇā' atikrakaśā 'cittavṛtti' yasya tasmina 'mayi eva raha' 'vijane 'vṛtta' nivṛtta 'praṇaya' sneham 'apratipadyamāne' asvīkurvati anaṅgīkurvati sati 'atikruṣā prabalena kopena 'atilohitākṣyā' āraktalocanayā 'anayā bhruvorbhedāt' bhaṅgāt, bheda vidhāya ityarthe (lyav lope karmaṇi pañcamī) 'smarasya śarāsanaṃ dhanu 'bhagnamiva manye' iyameva satya vadati ahameva praṇaya vismṛta | tena kopādasyā na hi bhrūyugam api tu kāmasyaiva dhanurbhagnam | madagatasya snehasya jalāñjalirdatta ityartha | [ 'matraiva vismareṇa” (rā-, vi- m)-“matraivamasāraṇa” (ta-nyā-) ] ||
prakāśamiti | 'prakāśa' spaṣṭamāha - 'duṣyantasya carita' vṛtta 'prathita' sarvatra prakāśa rahasya tatra kiñcidapi nāsti, atasta saccaritrarūpameva tasya vṛttitre vā iti loko vadatu mayā tatra kimucyatām | parantu 'idaṃ saccaritrarūpañca' 'prajāsvapi' ki puna prajāpālake na dṛśyate' |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit