Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 5

Mitabhāṣiṇī 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1

abhiveti | anvaya —he madhukara, abhinavamadhulolupastvaṃ cūtasañjarīṃ tathā paricumbya kamalavasatimātranirvṛta san kathamenā vismṛto'si | vyākhyā—he 'madhukara' bhramara [bho rājan iti vyaṅgam ] 'abhinavasya' nūtanasya anāsvāditarasasya ityartha 'madhuna' pupparasasya [ praṇayarasasya iti vyaṅgam ] 'lolupa' abhilāṣī 'tvaṃ cūtasya' sahakārasya 'mañjarīṃ navajātām anāsvāditarasa sukulam [navayauvanāṃ mām iti vyaṅgam ] 'tathā' tena prakārena bhāvaprakarṣapūrvaka mityarthaṃ 'paricumbya' upabhujya 'kamale' praphulle padme [ gataprāyayauvanāyā devyā vasusatyām iti vyaṅgam ] 'vasatimātreṇa' vāsamātreṇa [devīsāhacaryya mātreṇa iti vyaṅgam || mayūravya sakādi | 'na.nena samāsa | ayantu samasyate eva" iti bhojokkarītyā samāsa ] 'nirvṛta' sukhita san 'katha' kimartham 'enāṃ cūtasañjarīm' [mām iti vyaṅgam ] 'vismṛto'si' na smarasi [gauṇāhattyā gatyarthatvāt karttarikta ] | rājeti | 'rāgasya' prīte 'parivāha' nirgamanam asti yasyā tādṛśī, 'rāga' prīti parivāhayati' samantāt nisārayati yā tādṛśī vā, 'gīti' | atra gāyikāyā bhāva spaṣṭamupalabhyate ityartha | vidūṣaka iti | 'akṣarāṇām artha' gūḍho'bhisandhi 'avagata' jñāta 'kima' ?
construction is śikhaṇḍake gṛhītasya not śikhaṇḍake tāḍyamānasya | (e) apsarasā "āpa sumanaso varṣā apsarāścakatā samā | ete priyā bahulaṃsārekatve'pyāptaratadyam|" ekā apsarā, ekā sikatā — are seen in the Bhashya (d) vītarāgasya—vīta vigata rāga viṣayavāsanā yasya tasya | (e) mokṣa — mokṣa + ṇic svārthe (curādi) + aca or ghaña bhāve—mokṣa release also emancipation 3 nāgarika &c. — nagare niyukta or bhava iti nagara + ṭhak or ṭhañ = nāgarika in ridicule Thus 'nāgarikavṛttyeti tripatākasya madhyama tarjanībhyā vakrābhyāmadho-

5.2

rājeti | kiṃ' praśne | 'nu' vitarke | 'khalu' avadhāraṇe | vitarkagarbhe praśnaḥ | utkaṇṭhāye avadhāraṇam | 'gītam artha' vastu 'gītasya' gānasya 'artha' vastu vā 'ākarṇya iṣṭajanena' priyajanena 'virahāt' viyogāt 'ṛte'pi' vinaiva 'ki nu khalu balavat' atyartham 'utkaṇṭhito'smi' vicalito'smi | utkaṇṭhāyāṃ niścayaḥ | tatkāraṇaṃ prati vitarkagarbhe praśnaḥ | śāpena vismṛtaśakuntalādṛṣṭāntaṃ prāha "iṣṭajanavirahādṛte'pi" iti | etaddhi samāsāṇaślokoktam "abodhapūrvam" śakuntalāsmaraṇam |
ramyāṇīti | anvaya—jantu sukhito'pi ramyāṇi vīkṣya madhurān śabdān niśamya ca paryutsuko bhavati iti yat tatnūnaṃ bhāvasthirāṇi jananāntarasauhadāni abodhapūrvaṃ cetasā smarati | vyākhyā—'jantu' yaḥ kaścita jīvaḥ 'sukhito'pi' sañjātasukho'pi, sukhamanubhavannapi [tārakāditvāditac pratyaya ], ramyāṇi' manoharāṇi vastūni [viśeṣaṇamātraprayoge viśeṣyapratipattau] 'madhurān' hṛdyān 'śabdān niśamya ca' śrutvā ca paryutsukaḥ' unmanā bhavati iti yat tat nūnam' asamaṃśayaṃ 'bhāvena' 'saṃskāreṇa, bāsanayā ityarthaḥ 'sthirāṇi' aparihāryāṇi [ yadvā—'bhāve' hṛdaye 'sthirāṇi' baddhamūlāni ] 'jananāntarasya' pūrvajanmani suhṛdayasya bhāvā 'sauhṛdāni', priyāṇi [ aṇi hṛdbhāvaḥ ; ādirbṛddhiḥ || anaṇi hṛdbhāve tu ubhayavṛddhyā sauhārdāni || ādye "aṇi parato hṛdbhāvaḥ", dvitīye "siṅge hṛdbhāve aṇ" iti vivekaḥ || suhṛtsuhṛdayaśabdau dvāvapi yuvādiṣu paṭhyete ; tata bhāve aṇ ] 'abodhapūrvam' ajñātapūrvaṃ yathā tathā 'cetasā' manasā smarati', ajānan 'smarati' | smṛtimātraṃ bhavati smṛterviṣayasya tu bodho na jāyate | manye pūrvajanmaṇi mayā gītānuyāyi kiñcadadbhūtaṃ nādhunā tatsvarūpamupalabhate | smṛtiviṣayamabuddhāhamevamutkaṇṭhitaḥ || balavattu śakuntalāyāḥ prītistena smṛtā, śāpācca śakuntalā ||
1 (a) abhinava &c - gārhaṃtaṃ lupyati lup + yaṅ + ac karttari = lolupaḥ greedy abhinava madhu fresh honey karmadhā-| tasya lolupa | (b) tathāblown lotus It suggests dearth of honey कमले वसति कमलvasati sojourn in a lotus sahasupeti samāsa | sā eva kamalavasatimātram mere sojoun &c - nityasamāsaṃ - mayūravyaṃsakādi | yena nivṛtaṃ | 3tat- | my lead in a compound 'bhojastu na cānena samāsa iti vacanāt asamanthena saha samasyata eva ityāha mayūravyaṃsakapriya iti' - Vardhamana in the Ganaratnamahodadhi (d) vismṛta - vi + smṛ + kta kartari varttamāne is manasā gamanam | Hence, gatyarthatvāt karttarikta |

5.5.1

rājeti | 'aya jana' eṣa nāyikā 'sakṛt' ekavāra 'kṛta' mayā darśita 'praṇayo' yasmin tathāvidha | 'tatra' tasmāt vṛttaprapañcāt para vihva'latvāt 'devī vasumatīm antareṇa' vasumatīmalakṣya 'asyā' hamsapādikāyā [kṛdyoge karttari ṣaṣṭhī ] 'mahat' kaṭhoram 'upālambhana' tiraskāra 'gato'smi' | 'nipuṇama' pativaidagdhyena upālabdho'smi iti madvacanāt' madvacanamavalambya [ lyablope karmaṇi pañcamī ] 'ucyatāṃ hamsapādikā' | vidūṣaka iti | 'tayā' haṃsapādikayā 'parakoṭe sakhīprabhatīnāṃ 'haste' śikhaṇḍake cūḍāyāṃ 'gṛhītasya' dhṛtasya tata 'tāḍyamānasya me idānīm apsarasā' [ bhāvyaprayogāt ekatve'pi ] gṛhītasya 'vītarāgasya' anāsaktasya' praśāntasya ityartha 'iva mokṣo' mukti' hastāt sabhāgañca niṣka ti 'nāsti' | yathā apsarasā gṛhīto yogo vipadyate tathā ahamapi tathā ityartha | rājeti | 'nāgarikasya' nagaravāsino janasya 'vṛttyā' vyavahāreṇa, vidagdhācāreṇa sarasavākprayogeṇa ityartha 'enāṃ sajñāpaya' | madhurayā vācā anukalitā yathā na kupyeta | meaning ekavāram once, praṇaya is yājñā, i. e. love. (c) "devīmsekāyām itarāsu ca bhaṭinī|" - Darpana "antarāntareṇa yukte" iti dvitīyā| mantareṇa kīdṛśo'syā dṛṣṭrirāga." -Act II

5.5.2

1 (a) ākaṇya̍-ā samyak karṇena gṛhītvā iti ā + karṇa + ṇic + lyap | karṇena gṛhṇāti karṇayati is like śīrṣeṇa snāyati śīrṣayati &c-See Ante. under iṣṭajanaviraha | But duṣyanta does not recollect iṣṭajanaviraha in para pāvana śrutasṛṣervilokāya ma | babhūva mādhava ||"-Raghu 2 (a) चेतसा - All स्मरण is चेतसा । Why then mention citta (svata ) smarati, ma tu na smarati | (b) jananāntara &c - suhṛdayasya bhāvā iti rule "hṛdayasya hṛt lekhayadaṇlāseṣu" | If however we say suhṛdo bhāvā sense bhāva or karma by the rule "hāthanāntyuvādibhya ṣṇaṇ" | The vṛttikāra ( mayūravya sakādi | tasya sau hṛdāni | tāni | Words of the mayūravā sakādi kañcukīti | antaḥpurarakṣāmu niyukto vṛddhā brāhmaṇaḥ kañcukīti kathyate | 'aho' khede idṛśīmavasthām' evambidhāṃ daśā 'pratipanno'smi' prāpto'smi | jarāyasta iti khedaḥ | ācāra iti | anvayaḥ-rājñā avarodhagṛheṣu adhikṛtena mayā ācāra iti yā vaitrayaṣṭigṛhītā, sā eva bahutithe kāle gate prasthānavikalavaganamaṃma avalambanārthā jātā vyākhyā-'rājña' pauravasya nṛpate 'avarodhagṛheṣu antaḥpuramandireṣu 'adhikṛtena' niyukte na mayā ācāra iti adhikāracihnamita heto ( iti = hetau avyayam ) 'yā' vaitrayaṣṭi " vaitasadaṇḍa 'gṛhītā' svīkṛtā, rakṣākarmaṇi niyuktā jano daṇḍa gṛhṇīyāta iti hetau yo daṇḍo mayā gṛhītaḥ 'sā eva' ācāragṛhītā yaṣṭiḥ, bahūnā pūraṇī 'bahutithe' [ pūraṇe ḍaṭ |

5.5.3

tiyugāgamaśca ] 'kāle' gate atīte sati adya jarasā prasthāne gamane 'vikravā, vihvalā gati' pādavikṣepo yasya tathāvidhasya 'mama avalambana' dhāraka, patananivārakamityatha, 'adya' prakṛte'na velā tathāvidhā 'jātā' prāk ācārārthā adya tu avalambanārthā ityarthaḥ | [ "adhajanana" (ṭa-8- ) - 'arthahitena" (2-vi ( ma ) || "avalambanāyāṃ ( rā-, vi- )—' avalambanāīm” (ma) – “padalampramādya" ( ta , nyā- ) ] || bhī iti | 'bho' iti satvahīna sa vodhanam | dharmakārya' devasya' rājña ( 'kṛtyānā karmā ri vā' iti ṣaṣṭhī) atipātena kālakṣepeṇa yojayitumaśakyam 'dharmāta pātya kāmama' ityubhayagantavyam | rājña saṃbandhe dharmakārya vilamba na sahate iti satyam | 'tathāpi' anatipātyatve 'pi 'ida. nomiva' acirāmeva 'dharmāsanām' vicārāsanāta 'utthita ya amma puna uparodhakāri' pīḍākara kaṇvaśiṣyāgamana nivedayitu na 'uttaha' na śakromi| athavā' paścāttara 'aya lokasya bhuvanasya 'tantra' dhāraka, rakṣā ityarthaṃ ( taṃtra kuṭumbadhāraṇe iti curādiṣu ) sa eva 'adhikāra' 'niyoga', sa 'avidyamāno viśrāmo' nirvyāpārasthiti yasmin tadṛāvidho bhavati ( noṃdāttopadeśasya māntasyāna, came " iti ami ghañi vṛddhadhabhāva ) { 'pra bandhama" ( rā, vi. '— "praviśrāma" (ma ) - "kuto viśrāmo lokapālānām” ( ta-, nyā- ) ] ||

5.5.4

bhānuriti | anvaya - bhānu sakṛyuktaturaṅga eva | gandhavaha rātrindiva prayati | śeṣa sarvadāhitabhūmibhāra | ṣaṣṭhāśavṛttarapi eṣa dharma | vyākhyā - bhānu ' divākara sakṛta' ekavāra yuktā rathe vyāpāyitā 'turaṅgā' aśvā yasya tādṛśa 'eva' bhavati | satata rathestha eva lokāna prabhā bhabhāsayati kṣaṇamapi na viśrāmyati | gandhavaha ' vāyu 'gadhau ca diṣā ca' (' acanuravicatura - 'iti nipāta ) śraviśrānta 'prayāti' pravahati | 'śeṣa' nāgarāja sarvaiva ahiniśamiva śrāhita ' sthāpito 'bhūmi' pṛthivyā 'bhāro' yasmin tādṛśī bhavati ' 'ṣaṣṭhāṃśa ' ṣaṣṭhī bhāga 'vṛtti' jīvanopāyo yasya rājña 'api eṣa. anantarokta śeṣasya dharma eva 'dharma' | rājāpi "sarvadāhitabhūmibhāra" ityartha | (atra gandhavahaśabdena vāyo ṣaṣṭāṃśavṛttiśabdena ca rājño nirdeśa śrakiñcitakara. | gandhavaha iti ṛyacillokopakārapratīti sāddhā| ṣaṣṭhāṃśavṛttiriti tu ātmopakāra sphuṭa eva | tasya lokatantrādhikāraprastāve aprākaraṇikam | prakṣipto'ya śloka ? ) 'niyogam' cātmakarma kaṇvaśiṣyāgamananivedanam ityartha, 'yāvadanutiṣṭhāmi' karomyeva ( yāvadavadhāraṇe ) |

5.5.5

prajā iti | anvaya - - eṣa deva svā prajā iva prajā tantrayitvā śāntamanā, dvipaindra divā yūthāni sañcāryya śravipratapta (san) śīta sthānamiva vivikta' niṣevate | vyākhyā - 'eṣa deva' ityārya svāmī 'svā prajā iva' nijānīva apatyāni 'prajā' prakṛtayaḥ 'tantrayitvā' dhārayitvā vivādaśamanāditi bhāvaḥ 'śāntamanā' śāntacetā san dvipendra ' gajarāja 'divā' divase (saptamyarthapradhānamavyayam) 'tṛṣārta' gajagaṇān 'sañcārya' sañcāramitastataścārayitvā 'raviṇā' chūtenā 'pratapta ' atitīḍita san 'śītaṃ' pracchāyaśobhanaṃ sthānamiva 'viviktaṃ' vijana-deśa 'niṣevate' bhajate | [ "śāntamanā" (ta-, vi, ma-, nyā-) -- "praśāntamanā" (rā- ) || "divā (rā vi- ma ) 'guhā' (ta-, nyā- ) ] || jayantviti, 'jayatu' prakarṣaṃ labhatām ( ayamakarmaka ) | 'ete' iti sannihite'pi dvevā kālamānnikṣepe prayukta acirātprāptā vānakti | himapradhāno giri 'himagiri' ( śākapārthivādi ) tasya himālyasya 'upatyakāyām' āsannabhūmau ("upatyakādrarāsannā bhūmirūddha madhityakā' ityamara ) yata 'araṇya' tadda 'vāsina' tapasvina 'kāśyapasya sandeśa vācikam 'mādāya' gṛhītvā 'stro kā' strīsametā 'sa prāptā' āgatā | 'śrutvā etā vijñapa timākarṇya 'deva pramāṇa kartavyanirṇetā bhavati | [ "himagira" ( rā, ha-, vyā ) "himavato gire" ( ṭi-, ma. ) ] || śrama | (b) tathā-bhāno, gandhavahasya, śeṣasya | (c) ṣaṣṭhāṃśavṛtte lokatantrādhiTika for "anantarokta śeṣasya dharma" read "aviśrama" and omit "rājñāpi is explained now, the alaṅkāra is arthāntaranyāsa | [ See ā paritoṣāt

5.5.6

7. [a] niṣevane-"parinivibhya sevasita-" iti ṣatvama | [b] śāntamanā - 8 [a] ete-'sannihitamidaṅgo viṣaya samīpasavattiṃ caitado rupam | adasastu 'viprakṛṣṭa taditi parokṣe vijānīyāta |" Here etad expresses kālasāmīpya "इदानीमेव-" above [d] प्रमाणम् - Always neuter singular, c f 'vedā pramāṇam" | rājeti | 'viśramena saha'| sastrīkā iti viśeṣpa | 'kāśyapasya sandeśa māyu 'haranti' vahanti ye tādṛśā ( sādhukāriṇi ṇiniḥ)| [ "saviśrayam” ( ta, nyā ) "sādaram" ( rā- vi- ka-) || kāśyapasandeśa ( rā- vi- ma- ) kaṇvasandeśa ( sa- nyā- ) || "sastrīkāstapasvina " ( ta nyā-) maṅgādibhirapaṭhitametat ] || rājeti | 'tena hi' yata, sastrīkā stata 'madvacanāta upādhyāya' 'ācārya' 'somarātaṃ vijñāpyatām' āvedatām| ki vijñāpyatāma ityāha---'emāna' [ viprakṛṣṭe edamaśavdaprayoga ] 'āśramavāsina ' sastrīkāṃstapasvina' [strīsāhacaśrāta āśramavāsina ityuktam anyathā tapasvina ityeva brūyāt ] 'śautena' śrutisammatena 'vidhinā' vedavihinā 'satkṛtya' sa pūjya 'svayameva' na tu pratīhāra' dvārā 'praveśayitumarhati iti vijñāpyatām | 'tapasvināṃ darśa nasā ucite' yogye 'pradeśe' pavitre sthale "sthita ' san 'pratipālayāmi' tān pratīkṣe | rājeti | 'vetravatī' iti pratīhārīnāma | 'agniśaraṇasya' ve tāgnigṛ hasā ('śaraṇaṃ gṛharakṣitro " ityamara ) 'mārga' vatma' 'ādeśaya' agrato gatvā me darśaya | rājñeti | 'parikrāmati' raṅgamañca parito bhramati ( manye apapāṭho'yam | parikramya iti apā nirdeśa sādhīyān |

5.5.7

'rājarūpasya' pātrasya abhinetavyakriyāyā sadā aniṣṭatte |) 'adhikārasya' ātmaniyogasya [ rājakāryāṇāṃ] ityatha ya 'khedaṃ' klānti tama adhikāropagatakarmakaraṇasveda 'nirūpya' abhinīya || 'sarvo jantu prārthitam arthaṃ' vastu 'adhigamya' prāpya 'sukhī sampadyate' | 'rājñāntu' kintu bhūpālānāṃ 'caritārthatā' iṣṭalābharājyaprāptiriti yāvat 'du kham uttara' pradhānaṃ yasyā tathāvidhā dukhabahulā "eva' anya tava sukha du khamiva bhūri ityartha | autsukyeti | anvaya ( rājñā tu ) pratiṣṭhā autsukyamātram avasādayati | labdhaparipālanavṛttiḥ kliśnātyeva| rājyam mātapatramiva svahastadhṛtadaṇḍaṃ śamāpanāyaiva śrati yathā nasāya| vyākhyā--'rājñāṃ tu (iti pūrveṇa sambadhyate) 'pratiṣṭhā' pratihastatva, rājyalābha ityarthaṃ autsukyamātraṃ ( mayūravyaṃsakādiḥ| nityasa samāsaḥ) 'śamamāprayati' śamayati hantadati (śī ślaṅkarmaṇi dvitvādvi | ātmanaḥ| dvica| duṅ ca ) autsukyāvasānamātraṃ karoti ityarthaḥ| 'lakṣaṇāyaṃ prāpta tasā paripālanavṛttiḥ rakhavyāpāra 'kliśnātyeva' bhṛśaṃ kleśaṃ janayati| yāvadanabdha tāvat kadā me rājā syām ityutkaṇṭhā| labdhamātre sā utkaṇṭhā nivarttate| tataḥ para pālanakleśaḥ| tadāha'rājñā' rājatvam, ātapāt trāyate iti 'ātapatramiva' (supīti yogavibhāgāt kaḥ) chatramiva 'svahaste dhṛtaḥ' rakṣita 'daṇḍaḥ' vyavahārādhikārī yasmin satha hastavicāram ityarthaḥ|

5.5.8

chatrapakṣe 'svahastena dhṛta daṇḍo yasya tadāśvibha sataḥ, śamāpananāya khidamodanāya (tādarthye 4thī) 'na ati' na prabhūtta 'yadā śmāya' khidaṅkaraṇāya eva sāmprati ("atiśabda prapraśaṃsā laṅghane'pi ca" iti viśvamedinī)| svasme rājñi yadi mantriṣu rājyabhāronikṣīyate tadaiva sukha nāvyadā| atra daṇḍaśabdo śayaḥ| rājyārakṣe daṇḍo damana dṛṣṭadamanam| ātapatrapakṣe--daṇḍaḥ prakāṇḍa ( "daṇḍo damane vaike iti halāyudhaḥ| 'daṇḍo'strī laguḍe pumān | vāgbhede prakāṇḍetre itimedinī) [ 'śavamāprayati (rā- vi-) 'avasādayati (ta-, ma vyā) "itireva (ta, vi-, ma- vyā-) - "hyāramata" (rā-) "yadāśmāya" (ta- vi vyā-)-- "na ca śanāya" (rā-, ma-) ] ||

5.6

samuveti | svasukhanirabhilāṣa pratidina lokaheto khidyase | athavā evavidhaiva te vṛtti | pādapo hi mūrdhnā tīvramamuṣṇamanubhavati, chāyayā sañcitānā paritāpa śamayati | vyākhyā-'svasya' ātmana sukhe nirabhilāṣa nispṛha tva lokasya' muvanasya 'heto' lokārthamityartha 'khidyase' khedamanubhavasi ( daivādikāta karttari laṭ ) | 'athavā' pakṣāntare 'eva vidhā' īdṛśī 'eva te vṛtti' vyāpāra | 'pādapo hi' vṛkṣa kila 'mūrdhnā' svaśirasā tīvra' kaṭhoram 'uṣṇam' ātapama ( "uṣṇa syādātape grīṣme" iti viśva ) "anubhavati" tadanubhavakāle eva 'chāyayā' kaṇṭhena 'saṃśritānā' samyak sthitānām āśritānāmityartha 'paritāpa' parigata tāpam anyatra ātapakheda 'śamayati' laghayati [ghaṭāditvāta bhittve hrasva ] | iti rājña adhikārakheda prati protsāyanokti |
vittaṃ labhānaṃ śilpamanayo iti vitāla+ṭhak=vaitālikau| Here vitāla stands for vitālagāna (laghbaṣṭā ) just as mṛdaṅga stands for mṛdaṅgavādana in the compound mārdaṅgika| "mṛdaṅgavādane varttamāno mṛdaṅgaśabda pratyayamutpādayati| śilpa taddhitavṛttāvantarbhavati" - Vritti Bhanuji has "vividhena tālena śabdena carati iti ṭhak ma prayojanamasya iti ṭhak vā"| But in the sutra referred to, carati means "to eat" or "to wander" "caratirbhakṣaṇe gatau ca varttate"
2 (a) khidyase-khida (divādi)+laṭ se karttari| Raghava takes it karmakarttari| This is after Vamana "khidyate iti ca prayogo dṛśyate so'pi karmakarttaryeva draṣṭavya , na karttari| ghaṭevādikatvāna khide "-Kavyalamkara. taken as karttari| (b) lokaheto -lokakāraṇāta-Raghava hetau ṣaṣṭhī| Compare-शकुन्तलाहेतो Act IV-Ante (c) अथवा-This introThe alaṅkāra is defined by daṇḍin as "pratiṣedhoktirākṣepa "| (d) anubhavati (See prativastūpamā under gūḍhāntadurlabham &c)

5.8.1

niyamayasīti | anvaya = āttadaṇḍa vimārge prasthitān niyamayasi, vivādaṃ śamayasi, rakṣaṇāya kalpase | prajānāṃ jñātayo vibhaveṣu atanuṣu santu nāma, bandhukṛtyaṃ tu tvayi parisamāptam | vyākhyā = 'ātta' gṛhītaḥ 'daṇḍa' duṣṭadamanavyāpāra yena tathāvidha san [ "atra upasargāt ta " iti dakārānta ] 'viparītena mārgeṇa' vartta nā ‘prasthitān’ calitān' vipathagāmino janān, 'niyamayasi' nirūdhya bhūyo'pi pathi sthāpayasi 'vivādam' arthipratyarthinorvādaprativāda 'śamayasi' nivārayasi, 'rakṣaṇāya rakṣita pālayitu [kalpate pravṛttanāthatve hi tumarthācca bhāvavacanāt" iti caturthī || katha utpadyamānaphalanāthartha agamyamāne "klṛpi sampadyamāne" iti vārttika na yujyate | yadvā = krapeṇva kalpamayakatvaṃ 'nama svastisvāhāsvadhāla vaṣaḍyogācca' iti ṣarthī ] 'kalpase' pravartta se vā prabhavasi, prajānā' janānā 'jñātaya ' bāndhavā 'vibhaveṣu' 'atanuṣu' prakṛśeśu prabhūteṣu satsu 'santu' tiṣṭhantu 'nāma' kutsitata kila tat [nāma kutsitārthāyām ] 'nāma ("prākāśyasambhāvyakrodhopagamakutsane” ityamara) 'bandhūnā kṛtya' kama 'tu' vāndhavakāryaṃ puna 'tvayi' bhavati 'parita' sarvata 'samyak samāptam' adhigatam | he naranātha svahaste daṇḍa dhārayitvā śrāmyasi satya kintu bhūri tasya phalam | paśya, prajā vinīyante, śamena varttante, pālitāśca bhavanti | ki bahunā sarvaṃ bāndhavakāya tā tvayi eva prāpnuvanti | tadevaṃ mā viṣīdatu lokopakāraka khida bahumanyatāṃ bhavān iti bhāva |

5.8.2

rājeti | 'klāntamanasa' kāryyacintābhi khidyamānā vayam (bahutvavivakṣayā bahuvacanam | 'ekatvetu' "saviśeṣaṇānā pratiṣedha" iti prāpnoti) 'punarna vokṛtā' etena utsāhavākyena śramarahitā kṛtā | pratīhāroti| 'abhinavena' acirahattena 'saṃmārjanena' mārjanavyāpāreṇa 'marmakaśobhana ( "śeṣādvibhāṣā" iti kap ) 'mandra ito' sāmandra 'agnyāgārasya' betāgnigṛhasya 'alinda' bahidvāra prakoṣṭ ("praghāṇapraghanālindā bahirdvāraprakoṣṭhake" ityamaraḥ) | ārohatu' sopānamārgeṇa adhyāsva tiṣṭhatu deva ' rājeti| 'parijanasya' vetravatyā 'asaṃ' skandham avalambya tiṣṭhan' na tuupaviśan ṛṣīṇā satve kāgamanāt vismita tadeva dhyāyan niṣṇetumasāmatha vaitravatīṃ pṛcchati kimu diśya preṣitā myā' iti ( sapraśne liṅ)

5.8.3

kiniti | anvaya --ki tāvata vratīnām upoḍhatapasā tapa vighnai dūṣitama uta dharmāraṇyacareṣu prāṇiṣu kenacit asata ceṣṭitama | āho svita vīrūdhā prasava mama apacaritai viṣṭambhitaḥ | iti ārūḍhabahuprataka me mana aparicchedākulama| vyākhśaki praśne, tāvata' paracchede, kimate ne aparicchedamagatvā prataka mātramutpādyata | 'vrataṃ' me'nda nayamona neṣā brāhmaṇām ataeva upadāḍha' dhṛta 'tapa' vratasādhanayog kṛtya ye teṣā 'tapa vighnai' vratāvaghātake rācasādibhi dūṣata' viplatam uta' yadyavā 'dharmārakyaṃ' tapovanaṃ 'caranta' (ṭa pratyaya ) neṣu 'prāṇiṣu' hariṇādiṣu ( viṣaye saptamī) 'kena cit' janena asata' asādhu 'ceṣṭitama' apacaritam | 'āho' vikalpa | 'svit' praśne | athavā ki 'vīrudhā' latānāma (viruddhe kipa ata "nyaṅkvādīnāñca iti ikārasyadhakāra upasargedīrghaca ) 'prasava' puṣpaphalodgama 'mama' rājña 'apacāra' - avaidhacararṇa (karttari kta ) viṣṭambhita' niruddha karo ta ityartha ("rundhe" iti kalpa,| 'iti prakāreṇa yāvaṭā' adhigataḥ 'bahavaḥ pratarkā' ūhā yena tādṛśaṃ 'me manaḥ apa'racchedena' anirṇayena 'ākulaṃ' cañcalaṃ jātam | vāhulyadhikyāt pṛthagvāḥ vyāpārāmavibhāvyaiva pratihāryyā uktam |

5.8.4

pratīhārīti | 'sucaritena' sat‌kāryeṇa nandanti' prīyante ye tādṛśā ṛṣaya ' bhavata sat‌kāryāparamparayā prītā santaḥ 'deva sabhājayitum' abhinanditum 'āgatā iti tarkayāmi' ūhe | tata iti | [ "praviśanti" (rā-, vi-, ma- )—'praviśata " ( ta-, nyā- ) || "gautamīsahitau' ( ta, nyā- )—gautamosahitā " (rā- vi-, ma ) || "śakuntalāṃ puraskṛtya" (rā-, vi-, ma- )—"śakuntalāmādāya" (ta- nyā-) || "kaṇvaśiṣyau' (ta-nyā- )— 'munaya ' ( rā-, vi- ka- ) ] || 'śakuntalā puraskṛtya agre sthāpayitvā 'gautamīsahitau' kaṇvaśiṣyau, eṣāṃ caturṇāṃ "pura ' agrata 'kañcukī purohitaśca' iti ṣaṭ 'praviśanti' | prathama kañcukī, tata purohita tataśca śakuntalā, tadanu śiṣyau paścāt gautamī ityeṣa praveśakrama – 'avaguṇṭhanavatī madhye tapodhanānām" ityanantarokteranumīyate |

5.8.5

mahābhāgeti | anvayaḥ—abhinnasthiti rasau narapati mahābhāgaḥ, varṇānāmapakṛṣṭo 'pi kaścit apathaṃ na bhajate, kāmam | tathāpi janākīrṇamidaṃ śaśvatparicitaviviktena manasā hutavahaparītaṃ gṛhamiva manye | vyākhyā—'abhitrā sthiti' maryādā yena tathāvidha, sthiterabhettā 'asau narapatiḥ' rājā duṣyanta, mahābhāga prakṛṣṭasvarūpa 'varṇānā' brāhmaṇādīnā caturṇām (śeṣe ṣaṣṭhī | atra nirdhāryamāṇādvibhaktatābhāvāt nirdhāraṣaṣṭhī na yuktā) 'apakṛṣṭo'pi' hīno'pi 'kaścit jana apatha' vimārgam [‘nañastatpuruṣān' iti niṣedhe 'patho vibhāṣā' iti apratyaye samāsānto vā | “paravalliṅga dvandvatatpuruṣayo ” iti pu stve prāpte 'apathaṃ napuṃsakam' iti napuṃsakaliṅgatvam] na bhajate' na gacchati kāma' sarvametat anumanye, satyamevaitat, 'tathāpi' evamapi, rājā ca apākṛta prajāsu sadṛvṛttā iti sthite'pi (garhāyāmapi ) 'janai' mānavai 'vākīrṇa' vyāptam 'ida' dṛśyamānametannagaram [ 'idama ' iti hastābhinayena darśanam] 'śaśvat' sarvadā 'paricita' dṛṣṭa 'vivikta' nirjana yena tathāvidhena 'manasā karaṇena 'hutavahena agninā 'parīta' vyāpta 'gṛhamiva' sadamyāma 'manye sambhāvayāmi | [ 'sthitirmalī' ( ta, nyā, ka- )–"sthiti rakṣo" ( rā-, vi- | 1 (a) mahābhāga – mahān bhāgaḥ śauryādiguṇasamudāyo yasya saḥ | This supernaturally endowed Raghava explains कामम् पतिशब्देन महा(e) शश्वत्—Always Qual परिचित। Not necessarily compounded (f) manasā—karaṇe tṛtīyā | karaṇa of mananakriyā ( manye ) | (g) hutavahaparītam janākīrṇa|

5.10

sthāne iti | 'purapraveśāt' (hetau pañcamī ) 'bhavān itthambhūta' evamavastha, 'sañjātaḥ iti 'sthāne' yuktama ("yukte dve sāmprataṃ sthāne" ityamaraḥ) | ["sthāne" (ravyā-, ma-) - "jāne ' (rā, vi- )] || mahamapi" (rā- vi- ma-) - "aha tu" (ta-, nyā- ] || abhyaktamiti | anvaya - ahamapi iha sukhasaṅgina jana snāta abhyaktamiva, śuci aśucimiva, pravuddha suptamiva, svairagati baddhamiva, avaima | vyākhyā - 'ahamapi iha' nagare 'sukhena sajjati' milati yasta 'sukhasaṅgina ' [ ṇinau vāhulakādyukttavam | yadvāśādi tvāt vā] (yadvā- sukhasya saṅgaḥ, sa asti yasya ta) jana 'snāta' 'snānena kṣālitadehassan abhyaktamiva' tailamardanena sampāditadehamalamiva, śuci 'anta śudvī jana 'aśucimiva' kaluṣātmāna pāpinamiva, 'pravṛddha 'jāgarti jñātatatvāvavodha 'suptamiva' 'nidritamiva' mohanidrā prāptamiva, 'svairā' svādhīnā ('svādereśiṇo" iti vṛddhi) 'gati' yasya tādṛśa, svacchandacārī ṣabhūau 'jana' 'baddhamiva yantritamiva 'avaimi' jānāmi | atra hi janā bahavo dehena aśuḍā, śuddhadehāya kecidantaraśuḍā, rūcyā eva kāyamana śuddhā api apravuḍā, prabuddho'pi yadi kiñcidasti sa nūnamasya sukhasaṅgīna | mama tu krameṇa dehaśuddhi, prabodha, vaśitvañca jātam | tata sadṛśajanābhāvāt samāpādbhāvasthāna na rocate | ahamapi sadṛśatātyamevedda manye | 'aha tu' iti pāṭhe "tavaida bhayasthāna mama tu ebhirvarāka rākīrṇa karuṇāsthānam" ityeva vyākhyeyam | śakuntaleti | 'nimitta' dakṣiṇākṣispandana 'sūcayitvā' abhinaya ' ākāreriṅgatai dakṣiṇākṣi spandate iti darśayitvā 'vāmam itarat yasmāt tat dakṣiṇamityarthaḥ [ "na vahavrīhau' iti sarvanāmasa jñāniṣedha, tatpuruṣe sarvanāmatā asti, para tadāpi bhāṣyamate vāmetaram ityeva bhavati ) "visphurati' spandate | strauṇa dakṣiṇākṣispandanamaśubham |
is to manaḥśuddhi| (c) pravṛddha &c —Refers to tattvajñāna| (da) bahumitra

5.12

gautamīti | 'amaṅgalam' aśubhaṃ, yasya aśubhasya etat te dakṣiṇānvisyandanaṃ sūcakaṃ tat, 'pratihata' nirākṛta jānīhi| idañca cāśvāsavākya duniṃmitte jāte suhṛdbhiruccāraṇīyam| na hi vastutastadamaṅgala pratihatam|
purohita iti| dūrastha 'rājāna nirddiśya' tapasvibhyaḥ pradarśya āha 'aso bhavataśca varṇānāṃ brāhmaṇādīnāṃ caturṇām 'āśramāṇāṃ' gṛhasthādīnāñca caturṇā 'racitā' rakṣaka mahābhāgo duṣyanta, tapasvigauravāt 'prāgeva' bhavatāṃ praveśāt pūrva meva 'muktāsana' āsana parityajya sthita eva 'va pratipālayati' apekṣate puṇyamodṛśasya darśana tat 'ena paśyata' |
śārṅgaraveti| 'bho mahān brāhmaṇa', tatsambodhane| he dvijavara rājapurohita [ kiñcidiva solluṇṭhanametat ] rājñā anuṣṭhitamidama 'abhinandanīya' stutya kāma' satyam| 'tathāpi vaya' asmin viṣaye 'vayam [ "asmado dvayośca" iti bahuvacanam ] 'madhyasthā' udāsīnā | vayantu manyāmahe nātra kācit stuti, vā nindā| 'kutaḥ' ki' kāraṇamiti pṛcchasi cet śṛṇu|
bhavantīti| anvaya-tarava phalāgamairnamrā bhavanti| ghanā navāmbubhirdrūravilambino (bhavanti)| satpuruṣāḥ samṛddhibhiranuddhatā (bhavanti)| paropakāriṇāṃ svabhāva eva eṣaḥ| vyākhyā-'taravo' vṛkṣā 'phalāgamai' prasavodgamai hetubhi 'namrā' ānatā 'bhavanti' yena pathikā phalāni sukhena gṛhītvā tṛptā bhaveyu | 'ghanā meghā 'navāmbubhi' prathamajalāgamai varṣārambhe ityartha 'dūra' gaganāgrāt dūre bhūtalasamīpe 'vilambino' lambamānā bhavanti yena varṣaṇāt nidāghataptāḥsuśītā bhaveyu | 'satpuruṣā ' sujanā 'samṛddhibhi' aiśvaryādhikyai 'anuddhatā 'uddhatapratidvandvina abhigamyā ityartha [ virodhāthai naña] bhavanti yena arthina āgatya prārthita labdhvā tṛptā bhaveyu | 'paropakāriṇāṃ' parārtha ghaṭakānāṃ 'svabhāva eva eṣa' yat te sukhena labhyā bhavanti| prakṛtyā yat kṛta tatra kā stutirdu ṣyantasya iti bhāva |

5.13

pratīhāroti | 'prasannā' protā 'mukhavarṇā' mukhākārā 'dṛśyante' | 'visrabdha ' viśvāsayukta 'kāryyaṃ' yeṣāṃ tathāvidhā | yanmayokta sukhaśitanandina sumāśrayitumāgatā ṛṣaya iti nūna tadeva |
keti | anvaya - atha tapodhanānā madhye, pāṇḍupatrāṇā madhye kisalayamiva, avaguṇṭhanavatī nātiparisphuṭaśarīralāvaṇyā atrabhavatī iya kā | vyākhyā- 'aya' saṅkaye | śakuntalāṃ dṛṣṭvā saṃśaya ["kathāyo saṃśaye satām" iti medinī] 'tapodhanānā' tāpasānā 'madhye' agrata purohite paścāt śārṅgaravaśāradvatau tanmadhye ityarthe pāṇḍūnāṃ patrāṇāṃ śorṇapatrāṇāṃ 'madhye' 'kisalayamiva' navapatramiva 'avaguṇṭhanavatī śirovastrāvaraṇavatī ataeva 'nātiparisphuṭam' anatiprakaṭam [nañarthena nañśabdena "sahasupā" iti samāsaḥ] 'śarīralāvaṇya' dehaśobhā yasyāḥ tathāvidhā 'atrabhavatī' mānyā 'iyaṃ' dṛśyamānā 'kā' iti saṃśaya | ["keyam" ( ta-, vyā- ) - "kā svit" ( rā- vi-, ma- ) ]| 1 (a) prasannamukhavarṇā - varṇa is rūpa appearance, "varṇaṃ syādrūpabhedayo" iti śāśvata | mukhānā varṇā expressions of their faces prasannā mukhavarṇā viśrabdhakāryāḥ - vi + śambha + kta kattaṃri = viśrabdha assuring viśvāsakaram | e implies 'deliberation' or 'question' "स्वित् प्रश्नवितर्कयो" इति हैम ।
purohita iti | 'ete' upasthitā ime 'vidhivadarcitāstapasvina' | 'upādhyāyasya' ācāryasya kaṇvasya 'sandeśo' vijñapta ti 'kaścit' asti |
ṛṣaya iti | 'vijayasva' jayayukto bhava, vardhasva | [ akarma ko'ya jayati prakarṣaprāptau vartate | "viparābhyāṃ je' ityātmanepadam ] |
iṣṭeneti | 'iṣṭena' prārthitena saha [ iti sahārthe 3yā ] 'yujyasva' yukto bhava [daivādikān karmari loṭ ] |
rājeti | 'nirgatā vighnā yeṣāṃ tathāvidhāni 'tapāṃsi' yeṣāṃ tathāvidhā kiṃ munayaḥ | api praśne | pradhānatvādādau dharmaviṣaye eva praśnaḥ |
kuta iti | anvayaḥ-tvayi rakṣitari satāṃ dharmakriyāvighna kutaḥ | dharmāṃśau tapati
vyākhyā--'tvayi' bhavati paurave 'racitari' sādhu rakṣākarma kurvati sati [ sādhukāriṇi van ] 'satāṃ' sādhunoṃ 'dharmakriyāsu' tapodhnuṣṭhāneṣu 'vighnaḥ' antarāyaḥ kṛta 'kasmāhā syāt | yathā--'gharmā śau' tīvratāpe rakho (tīvratvāt rakṣorūpasya śakśorbhayam ) 'tapati' tāpena pīḍayati sati [ pīḍitatvāt śvo palāyanam ] 'tama' dhvāntarūpa śatru 'katha' kena prakāreṇa 'āvirbhaviṣyati' prakāśa gamiṣyati | na kathamapi ityarthaḥ |
rājeti | 'rājaśabda' rājā iti rūḍhyā | 'arthavān' anvatha eva | rājate śobhate suṣṭhu rājakarma karaṇīta iti rājā | ahañca tathā | athavā | 'rājā prakṛtirañjanāt” iti rañjiteṣu tāpaseṣu yathārthamevāha rājā | 'lokānāmanugrahāya' bhuvi sthitvā lokānugrahakaraṇāya kuśalī kalyāṇavān [ "brāhmaṇa kuśala pṛcchet" iti kuśalapraśna ] | 'atha' praśne |
śāṅgarava iti | 'siddhimanta 'aṇimādisiddhisamanvitā yogośvarā 'svādhīna” svāyatta 'kuśala' yeṣāṃ tathāvidhā bhavanti | tadasau kuśalo kimu vaktavyam | 'anāmayasya' arogasya praśnapūrvaka' prathamamanāmayapraśna kṛtvā [ 'kṣatriyastvanāmayam"iti anāmayapraśna ]
lokānugrahāya—lokānugraha kartum iti "kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthānina” iti Elewhers the poet says—“tathā hi sarve tasyāsaṃn parārthaikaphalā guṇā ”, “vapu tasya vibhorna kevala gaṇavattāpi paraprayojanā”, 'vidita vo yathāsvārthā na me kāścit pravṛttaya ”, &c 2 ājñāpayati—ā + jñā + ṇic + laṭ ti commands Note the

5.14

yanmitha iti | 'mitha' anyo'nya 'samayāt' samayācārāt [ "samayā śapathācārakālasiddhāntasaṃvid " ityamara ] gāndharveṇa vivāhena ityartha [ 'gāndharva samayānmitha' iti yājñavalkya ] 'bhavān madīyāṃ duhitaram upāyata' udavoḍha ["udādyama svakaraṇe" ityātmanepadam ] iti 'yat yuvayoratat' mitha samayakaraṇa prītimattā mayā anujñātam' | tvamiti | anvaya - tva na arhato prāgrasara smṛto'si | śakuntalā ca mūrttimatī satkriyā | prajāpati tulyaguṇa vadhūvara samānayan cirasya vācya nagat | vyākhyā— 'tva na' ('ktasya ca varttamāne" ityanukta karttari ṣaṣṭhī ) 'arha tā' praśastānā pātrāṇām (praśasāyāṃ śatṛ ) 'prakarṣeṇa agresara' purogāmī 'smṛto'si' vaya tvāṃ satpātrāṇāmagraṇī manyāmahe | śakuntalā ca mūrttimatī' dhṛtadehā 'satkriyā' satkāra, dharmo vā na kṛtā | 'prajāpati' brahmā, tulyā guṇā yasya tādṛśa vadhūśca varaśca 'vadhūvara' dvandvaikyo ["sarvo dvandvo vibhāṣā ekavadbhavatoti vācyam" itya katvam | yadvā—bhājyamāna samāhāramāśritya ekatvam ] samānayan ' samāharan, ekatra kurvan cirasya' baho kālāt ("cirāya cirarātrāya cirañceti cirādyakā" ityavyayagaṇe amara ) vācya 'nindā 'na gata' na prāpta utkṛṣṭayā sahakaṣṭa pumān, uttamena ca adhamā stro minati ityeva nindā vidhernābasyā | ayantu yuvāṃ melayitvā vidhirnānindya iti bhāva | taditi | yato'hamanumanye 'tata' tasmāt satva' prāpina garbhasthamityartha āpannā prāptā garbhiṇīti yāvat [ "prāptāpanne ca dvitīyāyā', iti samāsa | bahuvrīhirvā ] iya 'saha' ekatra 'dharma caraṇāya' [ tārthya caturtho ] 'pratigṛhyatām' iti sa bhagavān prāha | yuktameva yat arha te satkriyā | tad arhan bhavān satkriyāṃ śakuntalo gṛhātu |
nirddhāre ṣaṣṭhī| (b) prāgasara—agre pura sarati gacchati iti agra + sṛ+ṭa karttari bāhulakāt = agrasara leader prakarṣeṇa agrasara the very first prāditan + [c] sṛta—smṛ 1s tuḍārthaṃ| Hence smṛ+kta katrtari varttamāne=smṛta | (d) na—katrtari ṣaṣṭhī | See tika (e) satakriyā—sat + kṛ+śa bhāve honour ādarakaraṇam | sat 1s a gati in this sense by the rule "ādarānādarayo 2. sahadhamacaraṇāya-dharmasya caraṇam | saha dhamacaraṇama, supsupā| "sustrīko dharmamācaret" iti vacanāt | tādarthye 4rthī|
gautamīti | 'kimapi' yat kiñcit 'vaktukāmā' bhāṣaṇābhilāṣiṇī 'dasmi' | me vacanasya avasara prasaṅgo 'nāsti' | ahamatra tṛtīya pakṣaḥ, tata ko vacanasyāvakāśaḥ, 'katham' aprasaṅga, 'iti' cet śṛṇu | neti | anvaya—anayā gurujano nāpekṣitaḥ, tvayā api bandhurna pṛṣṭaḥ | ekaikasya ca carite eka ekasmin ki bhaṇatu | vyākhyā—'anayā' śakuntalayā 'gurujana'' kaṇvapramukha na 'apekṣita'' gurujanāpekṣā na kṛtā, svayameva karttavya nirṇītam | 'tvayā api bandhu,' bandhutvātsvajana 'na pṛṣṭa' śakuntalārthaṃ na yācitaḥ | ittham itaranirapekṣasya 'ekaikasya ca' ekasya ekasya eva carite kṛte karmaṇi, tādṛśaya karma adhikṛtyā eka ' anya mādṛśastṛtīyo jana [ 'eke mukhyāndakevalā"ityamara ] ekasmin' pakṣayordda yoranyatarasmin ki' bhaṇatu' ki kathayatu | na kimapi | "asmin me mana khidyati tat yojayatu bhavānanena māma" iti na śakuntalā gurujana nāpi tvayā asmā bandhujano yācitaḥ | api tu dvāvapi bhavantau tṛtīyamanādṛtya karma kṛtavantau | tadadhunā tṛtīyasya kathāyā nāstāvakāśa | [mūlam ( ta-, nyā- ) —' "na khalu pṛṣṭaśca parasparakṛtiścaiva carite bhaṇāmi kimekaikam" (rā-)—'ekaikamatha carite kimbhavateka ekasya" (ma)— " tvayā pṛṣṭo bandhu , ekaikamatha carite bhaṇāmi kimikamekasmai" ( ki- ) ]|| śakuntaleti | upanyasta samīpe nikṣiptam upasthāpitam śādena naṣṭasmṛti sarvvamida duravabodha manyate |

5.16

śakuntaleti | 'vacanasya' kimidamupanyastamiti vākyasya 'upanyāsa ' upasthānam upasthitametadvākyamityartha 'pāvaka khalu' agniriva mā dahatīva | śārṅgarava iti | 'idam' eṣa vismayaprakāśa 'katha nāma' iti krodhopaśame kutsane vā [ "nāma prākāśyasambhāvyakrodhopagamakutsane ' ityamara ] | bhavanta eva, bhavādṛśā janā eva, na mādṛśā 'sutarām' atiśayena 'lokavṛttānte' janacarite 'niṣṇātā ' kuśalā. | kasmin viṣaye loka. ki vadati, bhavanta eva jānanti | tathāpi ajānatā iva kathamucyate kimidamupanyastamiti |
satīmiti | anvaya —jñātikulaikasaṃśrayāṃ bhattu matīṃ satīmapi janaḥ padāraṃ viśaṅkate | ataḥ svabandhabhiḥ pramadā priyā apriyā vā parivetuḥ samīpe iṣyate | vyākhyā —'jñātīnāṃ' bāndhavānāṃ 'kulaṃ' gṛham [“kulaṃ janapade gṛhe” iti viśvaḥ] 'ekaṃ' kevalaṃ 'saṃśrayaḥ' āśrayasthānaṃ yasyā tathāvidhāṃ 'bhattu matoṃ' sadhavām [“viśeṣaṇamātraprayoge viśeṣyapratipattau” iti vāmanaḥ] 'satīmapi' sādhvīmapi 'janaḥ' lokaḥ 'anyathā' paraprakāreṇa asatītvena viśaṅkate' sambhāvayati, asatīmiti manyate | adya lokavṛttānto viditastvaṃ ? ato heto lokavādabhayāt 'svasya bandhubhiḥ' striyā jñātibhiḥ 'pramadā' taruṇī strī 'priyā' bharturabhimatā vā 'apriyā' anabhimatā 'vā parivetuḥ' boddhu 'samīpe iṣyate' prārthyate | śakuntalā tava priyā vā apriyā vā, tavaiva samīpe tiṣṭhatu | anyathā lokāpavādaḥ syāt | tvamapi etajjānāsi | tathāpi kimāttha “kimidamupanyastamiti” | [ “priyāpriyā vā’ ( rā- ta-, a )—”tadapriyāpi” ( vi. bha. ) ] ||
rājeti | 'ca' pacāntare [ "ca pādapūraṇe pakṣāntare hetau viniścaye" iti vikārasaṅkeṣa ] | pūrvaṃ pariṇītā 'pariṇītapūrvā' ['bhūtapūrve caraṭ' iti jñāpakāta pūrvaśabdasya paranipāta ] 'kim' ?
śakuntaleti | te āśaṅkā' ki vā syāta iti sandeha 'sāmprataṃ' yuktā ["yukto dve sāmprataṃ sthāne" ityamara ]•
śāṅgarava iti | anvaya —kṛtakāryadveṣāna dharma prati vimukhatā rājña ucitā kim | vyākhyā—'kṛta' prathamamanuṣṭhita yata 'kārya tasmin dveṣāt arucivaśāt 'dharmaṃ prati' karttavya prati vimukhatā' aruci rājña ' samvandhe lokāścakasya ityartha ucitā kim' | yadabhavān gūḍhamūḍhavāna imāṃ tatra nāsti sandeha | adhunā ca bhavānasyāṃ virakta ! tathāpi asyā grahaṇaṃ te dharma | yadi rājā man imā tyaktvā svayamadharmaṃ carasi dharmaviplava prāpta | [ mūlam (ta vi nya- ma )—"ki kṛtakāryadveṣo dharmaṃ prati vimukhata kṛtāvajñā"(ra.-)]|
rājeti | 'asatī' asādhvī akahaṇī yā 'kalpanā,' kārya kṛta, dveṣaśca, vimukhatā ca ityenba rūpā, tasyā 'prasaṅga ' prastāva' kuta | kena prasaṅgena bhavata etadanumānam | śāṅgarava iti | anvayaḥ—aiśvaryyamatteṣu prāyeṇa amī vikārā mūrcchanti| vyākhyā —aiśvaryeṇa prabhutvena 'matteṣu' sadasadvivekavihīneṣu 'prāyeṇa amī vikārā' cetovikṛtayaḥ, dhanādyaiśvaryyeṣvapi pārthivacaritābhimānarūpā 'mūrcchanti' prasaranti [ "matteṣu,” ( rā, vi-, ma-)—"mattānām" ( ta-, vyā-) ] ||

5.18.1

rājeti | 'kathaṃ' viprāya' ityābhyāmārabhya ['yadi bhāguritopamaśavyopadasaṅgo” iti yakāralopaḥ | evaṃ 'vidyeyāya' | dāṇantradhvanivāraṇāyaivam | [ rāghavarbhāṭṭaiirapaṭhitametat ] | 'pāpaṃ' duṣkṛtam, lakṣaṇayā pāpokti 'śāntaṃ' nivṛttaṃ bhavatu| saivaṃ vada ityarthaḥ | anvaya -ki, kūlaṅkaṣā sindhuḥ prasannamaka taṭataruñca iva vyapadeśamāvilayitum imaṃ janaṃ pātayituñca īhase| vyākhyā - 'ki' kimartha 'kūla' taṭaṃ 'kaṣati' bhinātti yā tādṛśī [kūlopapadāt karṣaḥ khac ] taṭapraghātinī 'sindhuḥ' nadī 'prasannam' anāvilam 'kakṣyaṃ' pravāhaṃ yathā āvilayati 'taṭataruñca iva' tīrasthaṃ vṛkṣañca yathā pātayati tathā 'vyapadeśaṃ' kulam [ karaṇe ghañ ] 'āvilayituṃ' kaluṣayituṃ 'imaṃ' madrūpaṃ janaṃ' pātayituñca' dharmāt patitaṃ karttuñca 'īhase' | pāpā iyaṃ ceṣṭā śāntā bhavatu | ["kimīhase janamimañca pātayitum" (rā0 vi0, ma ) - "samīhase māṃñca nāma pātayitum" (ta., nyā0) | "kathyaṃ" (rā0, vi, ma-) - "ogham" (ta, nyā-) ] | śakuntaleti | 'bhavatu' astu tāvat pratāraṇā te nābhiṣetā yadi paramārhata yadārthameva paraparigrahama' anyakalatraṃ śaṅkase' yasadāvidhine tvayā eva pravṛttam [ bhāve ktaḥ ] paradāraśaṅkayā eva taiiya buddhiśī vṛttita yi, na ca vañcanabuddhyā tat' tadā 'anena' madaṅgulisthena abhijñānena aṅga līyakarūpeṇa tava kāśaṅkām apaneṣyāmi' | ['pravṛttam" ( ta- vi- nyā- ma- ) - "kata pravṛttam" ( rā- ) | "abhijñānena anena' (rā- ma ) -"abhijñānena kena cit" ( ta-, nyā ) ]|

5.18.2

1 śāntam—śam + ṇic + kta karmaṇi = śāntam or śamitam | 2. (a) vyapadeśam—vyapadiśyate anena iti vi + apa + diśa + ghañ karaṇe = vyapadeśaḥ designation, race, tam| (b) āvilayitum—āvila is kaluṣa stained (for kutta) muddy for ( cakruṣr )| āvila karttum iti āvila + ṇic + tumun = paṅkila (nāmadhātu) + tumun = āvilayitum to sully [c] pātakūla + kaṣa + khac karttari striyām by the rule "sarvvakūlābhrakarīṣeṣu kaṣaḥ' | [e] 3 [a] भवतु—See भवतु अनिर्वचनीयम् &c—Ante Here it means rājeti | 'udāra kalpo' mukāo nyāya [ 'kalpa syāt pralaye nyāye" iti viśva ] iti rāghava | yadvā—'udāro' mahān uttama ityatha kalpa ' saṅkalpa sādhureva prastāva yadabhijñānena śaṅkām apaneṣyasi | śakuntaleti| mudrāyate anayā iti mudrā' utkīrṇavadyamaṅgulīyakam [ karaṇe apatyataḥ striyām ]| tasyā 'sthānam' aṅgulimūla parāmṛśya spṛṣṭā [ 'gautamī mukhamīkṣate (tasyā )—gautamīmavekṣate" (rā vi ma) || gautamīti | avataraṇam avatāra [ prāyānuvṛttera saṃjñāyāmapi ghañ bhāve ] | śakrasya avatāra śakrāvatāra lakṣaṇyā tadupalakṣito deśa | tasya abhantare' madhye śacītaurthasya salila vandamānāyā tava añcali dadatyā [ hetau śanac ] te aṅgu līyakama bhraṣṭa karāta cyutam | añjalidāna bhraśa hetu | rājeti | straiṇa' strausamūha strījātiritthatha pratyutpannā tatkṣaṇalabhyā mati' yasya tathāvidha bhavati iti yat ucyata paṇḍitairityatha tat idam | “tātkālikī tu pratibhā pratyutpannamati smṛtā” iti rāghavabhaṭṭadhṛtasudhākaravacanam | strījāti pratyutpannamati iti gautamīvacanāta pratyakṣa prāmāṇḍo'smi iti māhśalanokti |

5.18.3

śakuntaleti | 'atha' yasmin aṅga rīyābhijñānapradarśanavidhau 'vidhinā prabhutvaṃ bala-tāvat darśitam' | vidhivalavān iti etadabhijñānaṃ me apagatam | 'aparam' abhijñāna 'te kathayiṣyāmi' | rājeti | 'idānīṃ śrotavyaṃ sañjātam' pūrvaṃ tu draṣṭavyamāsīt abhijñānam| ityupahāsaḥ | vastutastu sarvaṃ mithyā, nāstyeva kiñcidapyabhijñānam iti rājño'bhiprāyaḥ | śakuntaleti | 'nanu' vākyārambhe [ "nanū cepe paripraśne pratājñāvavadhāraṇe | vākyārambhe'pyanunayā mantraṇānunnayorapi ||" iti haima ] 'nalinīpatranirmita bhājanaṃ' pātraṃ 'gatam' tadgatamityarthaṃ udakaṃ tatra hastaṃ sannihitaṃ' samyak nihitama 'āsīt' | pānāya tvaṃ haste kṛtavān | [ "vaitasapratāmaṇḍape" ( ta-, nyā )—"navamalikāmaṇḍape" ( rā , vi , ma- ) ] ||

5.18.4

śakuntaleti | ‘tatakṣaṇaṃ’ tāvan evaṃ ‘me putrakṛtaka’ kṛtrima putra [ vyākhyātaṃ prāk ] ‘dīrghāpāṅgo nāma mṛgapotaka’ hariṇaśiśu ‘upasthita’ hastagata | ‘aya tāvan eṣa ,mṛgaśiśureva prathama pivatu iti’ anena prakāreṇa ‘anukampanā’ dayābhāvanna tvayā ‘upacchandita’ abhilāṣānurūpa prārthitaḥ | jalādemāgata, jalaseca tvam padā. iti kandānuvartanam | ‘aparicayāta, paricayābhāvāt ajñātvāt ‘na punaste hastābhyāsa hastasamīpam ‘upagata’ prāpta | ‘paścāt’ anantara ‘tasminneva salile mayā gṛhīte’ mati ‘anena’ magaśiśunā ‘praṇaya’ yātrā ‘kṛta.’ | ‘tadā tvam ittham’ anena ‘prakāreṇa’ prahasito'smi' prahāsa kṛtavānasmi [ akarmakatvāt karttari kta ]—'sagandheṣu' samānagandheṣu [ yogavibhāgāt samānasya sa-bhāva ] tulyasambandheṣu [ "gandha sambandhaleṣayoḥ" iti hema-] ātmīyeṣu ityartha 'viśvasiti' | 'dvāvapi yuvām āraṇyakau' araṇyasambandhena tulyasambandhau [ śakuntalāpakṣe "āraṇyānmanuṣye" iti vuñ| mṛgapakṣe śaiṣike aṇi āraṇyaḥ| tata svārthe anukampāyāṃ vā kan | ] [ 'dvāvapi yuvām' ( ta-, nyā- )-"dvāvapyatra" ( rā-, vi-, ma- ) ] ||

5.19.1

rājeti| 'viśeṣeṇa' sutarām 'avikṣipta manaḥsita [“avikṣiptau nihitabhartṛmitau” iti haima ]|| gautamīti| 'avaguṇṭhana' vaktṛāvaraṇam| 'abhijñāsyati' smariṣyati| [ 'tathā' tadvat apanītāvaguṇṭhanāmityartha 'karoti' ] [“śakuntalā prati” (ta-, nyā)—rāghavādaya etanna paṭhanti]|| rājeti| 'nirvarṇya' nipuṇaṃ dṛṣṭvā| tadamiti| anvaya —prathamaparigṛhītaṃ syānna vā iti avyavasyan [ aham] evam upanatam idam akliṣṭakānti rūpaṃ vibhāte bhramara antastuṣāraṃ kundamiva, sapadi khalu na bhoktuṃ nāpi moktuṃ śaknomi| vyākhyā—‘prathamaṃ pūrvaṃ ‘parigṛhīta patnītvena svīkṛtaṃ [“patnī parijanadānādramūtaśaṣyo parigrahā ” ityamara ] ‘syānna vā' syām 'iti' patat 'avyavasyan' anyatarapakṣatvena niyamam abhrañjamāna aham 'evam' anena prakāreṇa, antarapatyāvasthayā [ sukhena iti prāñca ] 'upanatam' upasthitam 'idam akliṣṭakānti' amlānalāvaṇya 'rūpa' saundaryaṃ vibhāte' prabhāte anudite bhāskare 'bhramara antastuṣāra' nohāragarbha 'kundamiva' niśi vikāśi puṣpabheda‌miva, 'sapadi khalu' tatkṣaṇameva prāhimārthamityarthaḥ, 'na bhoktuṃ svīkartum [ rājapakṣe magabhāyā prāk parigrahaniścayābhāvāt— bhramarapakṣe antastuṣārasadbhāvāt] 'nāpi moktuṃ' [ ubhayatra akliṣṭakāntitvena lobhāt ] ‘śaknomi’ pārayāmi| [ “vetyavyavasyan” (ma)—“vetyadhyavasyan” ( ta-, nyā- ) — “veti vyavasyan” (rā-, vi ); “vibhāte” (rā-, vi-ma- )—“niśānte” ( ta-, nyā- ) || “na khalu sapadi bhoktuṃ nāpi śaknomi moktam” ( ta, nyā )—“na ca khalu paribhoktuṃ naiva śaknomi hātum ’ ( rā-, vi )—“na khalu ca” ityādi (ma) ] ||

5.19.2

pratīhārīti| 'aho' āścarye| 'dharmamavekṣate' pālayatyena anusarati iti 'dharmāvekṣī'| tasya bhāva, dharmaparatvam ityarthaḥ| 'īdṛśa' sukhena' anāyāsena 'upanataṃ' 'prāpta 'rūpa dṛṣṭvā ko nāma anya' ka khalu apara 'vicārayati' ya kaścidanya pūrvaṃbhūḍhamanda vā ityavicārayanneva cādadīta| śaṅkereveti | 'kimiti' idaṃ 'śeṣaṃ' dṛṣyen [ avyayam | "dṛṣyonce' dṛṣṭe śeṣam" ityamaraḥ ] 'śaṅkate' ścotane bhavatyaḥ| rājñeti| 'vinaṣṭāpi' vahna adhyadyapi 'padapraṇayā khokarūpā' dadyakṛna 'na harāmi'| 'tatra vyabhicāra' prakaṭa matavadaṇḍa garbhaviṣa deśā tadvābhicāraṃ anyasya paraparigṛhotā 'iti ityambhūtāsthāne kalpadvacarbhedatvādvitīyā] ātmānaṃ' mo 'kṣetriṇaṃ' paradāragrahamam ! 'kṣetriyam parakṣetre cikitsya " iti ghac pratyaya parapadalopacca nipātyate | 'kāraimān 'kathamiva pratipadye' gṛhīṣyāmi | kadā ūḍhā ita nāsti nithaya, adya ca garbhiṇīdṛṣṭā | ekasyā grahamaṇe parastrīsaṅgabhraṅgā yātaḥ, atī na gṛhṇāmi ityarthaḥ | ' kṣetriyam ' (di0) - 'kṣetravidam" (rā vi- ru-,) 'parakṣetravidam" (ta- rā- ) || "kāraimān ” (rā- vi-, ru-) = "manyamānaḥ" (ta vyā [ ) ||

5.19.3

śakuntaleti| 'āryyasya' mātasya asya 'pariṇaya eva sandeha ' [ataeva 'āryasya' ityāha na ca 'āryyaputrasya' iti]| 'dūrama' atyuccam 'adhirohati' yā tādṛśī 'me āśā' bhartuṅga hiṇī bhaviṣyāmi cakravarttina puva niveśya anena saha vana pratyāgamiṣyāmi, ityeva vidhā 'kuta ' kuva gatā| śāṅgarava iti| 'mā tāvat' pratipadyasva| idamapratipatti sadṛśī eva te| anvaya —kṛtābhimarśā sutāmanumanyamāno muni tvayā vimānyo nāma, yena muṣṭa svamathaṃ pratigrāhayatā dasyuriva pātrīkṛtā'si| vyākhyā—'kṛta abhimarśa' āmarśana gharṣayamityarthaḥ yasyā tādṛśīṃ 'sutāṃ spṛṣṭavān [ sutāmiti sopakārasyopanyāsa ] 'anumanyamāna' anumodamānaḥ, kṛta sutābhimarśamanumanyamāna ityarthaṃ 'muni' kaṇva, prakṛtyapi sopakāratve na kevalamanukalpan, api sadaivaṃ kīdṛśyāstaṃ praśaṃsan astimatpuro 'tvayā' dhṛṣṭena 'vimānyo nāma' avajñeya eva| 'yena' muninā 'muṣṭa' coritaṃ' nijam 'atha vitta kanyārūpa 'pratigrāhayatā' pratigrāhyatvena svīkārthatvena bodhayatā satā 'dasyuriva' caura iva tvam apāva 'pātra' rupadyamāna 'kṛta asi', yadyadhunā śakuntalā pratipadya muni sambhāvayasi tadā 'mudurlabhatyavastrāta" iti śāstra siddhā bhavati| tanmā tāvat pratipadyasva ityati vaktā kopamanuvakti | [ "abhimarśāṃm" (ru-) - "abhimarśām" (rā-, vi-) - "avamarśāṃm" ( ta-, nyā- ) ]||

5.19.4

śāradvata iti| 'virama' nivṛtto bhava, ata paraṃ te vaktavyamasti ['vyāṅparibhyo rama " iti parasmaipadam]| 'vaktavyaṃ yat kaṇvena vaktum upadiṣṭo yat tata 'uktañcābhiḥ' | 'ma 'kakavacanaviṣaya 'ayambhavavān' kāśyo rājā 'evamāha' yadyuktaṃ vipratipannaṃ pariṇayamiva kalpayati| 'pratyakṣakara' pratyabhijñānasādhana 'pratyuttarama "kasmai dīyatām'| 1 (a) asmai-sampradāne caturthī as in "khaṇḍikopādhyāyastasmai capeṭām dadāti" -Bhashyam (b) pratyaya &c - śākapārthivādvi | See Tika

5.20

rājeti| 'ātmakāryyaṃ' svakāryyam avaśya 'nirvarttayanti yānāsām' [ ṇyantādvartta ṇini' ]| 'evamādibhi' īdṛśībhi 'madhurābhi,' mithyāvacanai' 'viṣayiṇa' indriyaparāyaṇā janā 'ākṛṣyante' vimārge nīyante | [ "madhurābhiranṛtavāgbhiḥ" ( ta-, śyā- ) —"amṛtamayavāṅ‌madhubhi." ( rā-, vi-, ma- ) ] || gautameti | ‘tapovane saṃvarddhita aya’ śakuntalārūpa ‘jana’ ‘kaitavasya’ vañcanāyā ‘anabhijña’ |
rājeti | vṛddhā tāpasī ‘tāpasavṛddhā’ vṛddhatāpasī vā (“kaḍārā karmadhāraye” iti viśeṣaṇasya paranipāto vā)| tatsambuddhau | anvaya —amānuṣīṇām api strīṇām aśikṣitapaṭatvam sandṛśyate, yā pratibodhavatya (tāsā) kimuta | parabhṛtā svam apatyajātam antarikṣagamanāt prāk anyai dvijai poṣayanti kila | vyākhyā—‘amānuṣīṇā’ mānuṣyavyatiriktānāmapi ‘strīṇām aśikṣiteṣu’ anupadiṣṭeṣu viṣayeṣu ‘paṭutvaṃ’ naipuṇyam— yadvā—‘aśikṣitam’ anupadiṣṭa ‘paṭatva sandṛśyate’ lakṣyate | ‘yā’ striya ‘pratibodhavatya’ vivekāvatya tāsā ‘kimuta kiṃ vaktavyam | ‘parai kākādibhi bhṛtā’ puṣṭā ‘parabhṛtā’ kokilā ‘svama apatyajātam’ arbhakasamūham ‘antarikṣagamanāt prāk’ (acyuttarapadadīrghe pakṣau) yāvadākāśagamana na śakṣyate tāvat ‘anyai’ kokilābhinne dvijai’ pakṣibhi, kākairityartha’ (prathamamaṇḍarūpeṇa tato'rbhakarūpeṇa janma tena ca pakṣiṇāṃ dvijatvam) | ‘poṣayanti kila’ varddhayantyeva | yadyeva tarhi āśramavarddhitāpi iya kaitava jānāti iti kimaya citram | [“amānuṣīṇāma” ( ta-, nyā )—‘amānuṣīṣu” (rā-, vi, ma-) || ‘kila” ( ta-, nyā )—‘khalu” ( rā-, vi, ma- ) ] ||
4. (a) antarikṣa &c —The usual form is antaraukṣa | anta' rādyopṛthivyormadhve īkṣyate iti antara +īkṣa+ghañ karmaṇi=antaraukṣam | Or antarmadhye ṛkṣāṇi nakṣatrāṇi asya iti antara ṛkṣa =antarikṣama (pṛṣodarādi )| (b) dvije —dvirjātā iti dvi+jana+ḍa karttari=dvijā birds See Tika (c) parabhṛtā
śakuntaleti | he 'anārya' āryācāravivarjita 'ātmano hṛdayama anu' hṛdayānusūpa yata 'māna' miti tena 'prekṣase' jānāsi ( ikṣakarmava jñānamārtha ) yathā te hṛdaya tathā sarvasya manyase | ka idānīmanya' tvadvatirikto jana ( idānīmiti vākyālaṅkāre ) 'dharmasya kañcuka' prāvaraṇa 'praveṣṭu' śīla yasya tathāvidhasta ataeva 'tṛṇai channa' chādita ( iḍvikalpa | anidpakṣe ṇiluka ) ya 'kūpa' tena saha 'upamā' tulina yasya tādṛśasya 'tava anukṛtim' anukaraṇa 'pratipatsyate' kariṣyati | yathā gabhīro'pi kūpa stṛṇairācchāditamukha samatala iva lakṣyate, tathā pāpātmā tva dharmakañcuka praviṣṭo dhārmika iva lakṣyase | nāhamīdṛśī | ki bahunā, bhavānina śaṭho dvitīyo nāstīva |
1 hṛdayānumānena-anugata mānam anumānam sımilar measure prādi3thā karaṇa Cf --"yādṛśa puruṣasyātmā tādṛśa sa prabhāṣate" - Mahabharata.

5.22

rājeti | 'asabhravyā - śakuntalayā 'kopa vanavāsāt' tadodhane sthitatvāt, nāgarikavattteranabhijñatvāta ityatha 'dṛṣṭisama' vilāsavajiṃta sāttvikandvā sātviko lakṣyate' | dāpā iyamiti kopakāraṇamasyā nāsti, taya dīyamadhunā paramārthata kupiteva yadālakṣyate, tatra kāraṇa kṛtrimakopa kathamabhine yasadeṣā na jānātīti | vyagra - avalokitaṃ tiryyak na | cakṣu ālohitaṃ bhavati | vaco'tiparuṣākṣaraṃ padeṣu na saṃsajjate ca | sakala eṣa vimbādhara himārtta iva vepate | svabhāvavimate bhruvau yugapadeva bheda gate | vyākhyā- 'avalokitam' avalokanam dṛṣṭiḥ ( bhāve kta ) tira0 vakramañcatīti 'tiryyak' vakram ( acate karttari kvin ) 'na' | ṛjvī madabhimukhī dṛṣṭirasyā', kṛtakakope tu dṛṣṭirvyāvṛttā bhavati | 'cakṣu cā' samyak 'lohita' rakta 'bhavati' kṛtakakope netra viśadameva tiṣṭhati | 'vaca ' māṃ prati prayuktā vāk 'atidaraṣāṇi' atirukṣāṇi 'akṣarāṇi yasmin tādṛśa 'padeṣu' vākghaṭakeṣu śabdeṣu 'na saṃsajyate ca' nāpi skhalita bhavati | mithyākope tu dṛṣṭabhāṣye vāk praskhahatā bhavati | 'sakala' samagra 'eṣa' lobhanīyo vimbākāra adhara (yākapādiṃ vādi) 'himārtta.' śaityapīḍita iva vepate' kampate | kṛtrimakope adharakampo nai va vābhavet, kacit kopakasa' nipuṇatayā madhye vā koṣṇabhāve vā syāt | 'svabhāvena prakṛtyā 'vinate' vakro 'bhruvau yugapadeva' samakālameva 'bheda gate' bhagne | atra tu yaugapadye kṛtakakopāt bheda sūcayatyevakāraḥ | eva tāttvikalakṣaṇairnicito'pi kopo mithyā eva, lakṣaṇāni tu vanavāsāt upasthitāni |
sandigdha iti| 'mā sandigdhā' saṃśayitā, aha vā vismṛta iya vā mithyāvādinī iti jātasaṃśayā 'buddhi' yasya tathāvidha kurvvan asyā kopa' avidyāmāna 'kaitava śāṭhya yasmin tathāvidha 'iva lakṣyate' | (pūrvoktiviruddhametat | akretavatve tatra vanavāso heturukta | tadayukta mandaiha | vastutastu ida vā pūrvaṃ vā prakṣiptam | pūrvameva prāmāṇika pratibhāti | )
anvaya - vismaraṇādāruṇacittavṛttau mayi eva raho vṛtta praṇayamapratipadyamāne,atikruṣā atilohitākṣyā anayā bhruvorbhedāt smarasya śarāsana bhagmamiva | vyākhyā-"vismaraṇīna" vismṛtyā smṛ tivilopāt ityartha 'dāruṇā' atikrakaśā 'cittavṛtti' yasya tasmina 'mayi eva raha' 'vijane 'vṛtta' nivṛtta 'praṇaya' sneham 'apratipadyamāne' asvīkurvati anaṅgīkurvati sati 'atikruṣā prabalena kopena 'atilohitākṣyā' āraktalocanayā 'anayā bhruvorbhedāt' bhaṅgāt, bheda vidhāya ityarthe (lyav lope karmaṇi pañcamī) 'smarasya śarāsanaṃ dhanu 'bhagnamiva manye' iyameva satya vadati ahameva praṇaya vismṛta | tena kopādasyā na hi bhrūyugam api tu kāmasyaiva dhanurbhagnam | madagatasya snehasya jalāñjalirdatta ityartha | [ 'matraiva vismareṇa” (rā-, vi- m)-“matraivamasāraṇa” (ta-nyā-) ] ||
prakāśamiti | 'prakāśa' spaṣṭamāha - 'duṣyantasya carita' vṛtta 'prathita' sarvatra prakāśa rahasya tatra kiñcidapi nāsti, atasta saccaritrarūpameva tasya vṛttitre vā iti loko vadatu mayā tatra kimucyatām | parantu 'idaṃ saccaritrarūpañca' 'prajāsvapi' ki puna prajāpālake na dṛśyate' |

5.23

śakuntaleti | 'atra' iha deśe suṣṭhu atiśayena 'svacchandena' ātmamatyā 'carati' yā tādṛśī, yathecchāvihāriṇī 'kṛtāsmi' pratipannā bhavāmi 'yā aham' [uttaravākyagatatvenopādānān na tacchabdacāpekṣā ] 'puruvaṃśe' ya 'pratyaya ' viśvāsa tena 'mukhi madhu' yasya tādṛśasya 'hṛdaye viṣa' yasya tādṛśasya ca "saptamīviśeṣaṇe—” iti jñāpakāt vyadhikaraṇapado bahuvrīhi | 'asyajanasya' hastābhyāsa karasamīpam upagatā' prāptā | pauravo 'ya pāpa na kuryāt ityena gata mamprati śocyāhamityartha 'hṛdayaviṣasya” ( ta-, nyā- )—' hṛdayasthitaviṣasya”, ( rā-, vi ma ) ]| 'paṭasya' vasanasya antena prāntena mukhamāvṛtya roditi' | śāiti| 'apratihatam' aniyantritam 'ātmakṛta' nijānuṣṭita 'ca pala' capalataḥ 'ittham' anena prakāreṇa 'dahati' paritāpayati | sāvaśyakakāritā tvayā kṛtā, tata phalamadhunā bhuṅkṣva | anvaya.-yata raha saṅgata viśeṣāt parīkṣya karttavyam | ajñāta hṛdayeṣu sauhṛdama eva vairībhavati | vyākhyā -'yata ' yasmāt heto yataścāpala dahati tata 'raha ' vijane yat 'saṅgata' samāgama tat 'viśeṣāta' viśeṣānuśayyena na tu sāmānyadṛṣṭyā [viśeṣamavalambya iti lyab lope karmaṇi pañcamī] 'parīkṣya' vimṛśya 'karttavyam' | anyathā aniṣṭamāha- 'ajñāta hṛdaya' mano yeṣāṃ teṣu janeṣu suhṛdayasyabhāva 'sauhṛda' maitrī [suhṛdayaśabdāta yuvādyaṇ | hṛdbhāva | ṣṇadityaṅi ] 'evama' anena prakāreṇa śakuntalā duṣyantagatarautyā cavaira' vaira sampadyamāna bhavati iti 'vairībhavati' śatrutā sampadyate | sāmānyata pauravo'yam iti na paryāptama, viśeṣata cāsya nā punaraya kīdṛśa ityapi te cintanīyamāsīt iti bhāva | [ “ityamātmakṛtam” (rā-, vi-, ma-) - "ittham" ( ta, nyā-) || “apratihatam” ( na-, nyā- ma- ) - “parihṛtam” ( rā-, vi- )] ||

5.24

rājñeti | ‘bhavadbhavatyā’ śakuntalayā ya ‘pratyaya’ graho, tasyāt ‘eva’ tasmātprasalaṅgā ‘kimasyānyayutā’ sammilitā ‘doṣā’ yeṣu tai ‘mayutadoṣaiḥ’ varuddīpāropakai ‘akṣaire nipuṇa’ pauḍayadya | kaitavena asyā viśvāsotpādanameko doṣa, tattagodapalāpo dvitīya | dvayamapi asyā eva vādaprāmāṇyāt mayi āropitam | asyā vāda pratravāditha, prativādī me dṛṣṭa ityukta va | śāṅgeti | ‘asūyayā’ dīṣodghāṭanena saha, saṅkośanivṛtra | ‘adharama’ anuttama [ “mandre hīne'dharo'nyavata” iti viśva ] | ‘uttarama’ ūrdhvama [ “unnata pravaṇo'ye” iti hema ] | yadeva adhara tadeva uttaram ‘adharottarama’ adha vyāpina ūrdhvasthiti | tataśca gauṇyā vṛttyā—viparyāsaṃ | ‘adharottara’ viparyāsa ‘śruta’ kima ? iti kāku | tadeva spaṣṭayati | anvaya—ya ā janmana śāṭhyam aśikṣita tasya janasya vacanamapramāṇam | ye parātisaṃdhāna vidyeti adhīyate te kila āptavāca santu| vyākhyā— ‘ya’ śakuntalārūpo jana ‘ā janmana’ bhavāt prabhati adya yāvat śāṭhya’ kaitavam ‘aśikṣita’ śikṣitu na ārabdhavān ( ādikarmaṇi karttarikta ) ‘tasya janasya vacanam apramāṇa’ pramāṇa na pratyayānahaṃm iti rājokta śruta bhavadbhi | ‘pareṣāma’ anyeṣām ‘atisaṃdhāna’ vañcana ‘vidyā iti’ matvā ‘ye’ duṣyantādibhi ‘adhīyate’ niyamapūrva ka gurusakāśāt gṛhyate ‘te kila’ | kila ityarucau | ‘āptā’ pratyayitā ‘vāk’ yeṣā tādṛśā pratyayitavacanā ‘santu’ ityapi ca tenaivokta śrutam | viśvāsayogye apratyayam aviśvasanīya viṣayaka ca pratyayam ākāṅkṣatā adharottaramupasthāpitam |

First 33 of 47 passages. Read on

Linked texts (3)