Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 5.28

Mitabhāṣiṇī 5.28

Language
Sanskrit

5.28.1

rājeti| purohitaṃ pratye tat| 'atra' asmin viṣaye 'bhavantameva guru ca laghu ca 'gurūllaghu' ( "vipratiṣiddhañcānadhikaraṇavāci" iti ekatvavikalpa ) gurunnaghuno bhāvaḥ, 'gurulāghavam' [ aṇipūrva padavṛddhau prāptāyā bhāṣyaprayogaprāmāṇyāt uttarapadavṛddhi iti durghaṭavṛtti | "gurūllaghu rityuttarapadasya" iti padmanābha ] ko vā 'guru ko vā laghu iti 'pṛcchāmi' | pakṣadvayamāha-anvaya - "ahaṃ mūḍha syām" vā "eṣāmithyā vadet" iti saṃśaye, dāratyāgī bhavāmi, āho parastrīsparśapāṃśano bhavāmi | vyākhyā-'ahaṃ mūḍha ' pūrvavṛttamasmaraṇāmastva 'syāma vā' athavā 'eṣa' śakuntalā 'mithyā vadet (sapraśye liṅ) 'iti' evaṃ vidhe 'saṃśaye' saṃprāpte jāte, nijasadalye enā tyaktvā 'dāratyāgī ( dāreopapadāt tyaje ṇinuṣ ) bhavāmi 'āho' athavā asyā mithyāvāditve enāṃ gṛhītvā 'parastrīspaśena pāṃgula' kalaṅkī bhavāmi ityava nirṇayabhavāna vadatu | purohineti | 'yadi tāvat' | tāvaditi vākyālaṅkāre | 'evaṃ kriyatā, itya vidhīyatām | rājeti | bhavān mām anuśāstu kattavyam upadiśatu | purohita iti | 'atrabhavatī tāvat' | tāvadityavadhāraṇe 'ā prasavāt' prasavaparyyantam ("yasyacā'parimri" iti pakṣanā| "asmadgṛhe' sadbhavane 'tiṣṭhatu' |

5.28.2

purohita iti | 'prathamameva' tvaṃ 'cakraṃ' rājamaṇḍalaṃ caśena varttayatīti 'cakravarttinaṃ' bhāvisamrājaṃ 'putraṃ janayiṣyasi' utpādayiṣyasi 'iti sādhubhiḥ' satpuruṣai 'ruddiṣṭaḥ' kathito'si | prathamamaṇḍayaṃ te putro bhavitā saca saptasamudramudritamahīśvara iti anoghā mādhūktirasti | ‘sa’ yasyā janiṣyamāno ‘sutaśceddiva cet yadi ‘tasya nanayo’ cakravarticihne ‘upapanna yukto ‘bhaviṣyati tata abhinandya sādara satkṛtya ‘enā śuddhāntama’ avarodha ‘praveśayiṣya ma’ | ‘viparyyaye tu anyathā puna, yadīyā putra na janayati, putra vā cakravarttalakṣaṇahīna tadā ‘asyā pitu samīpanayanam avasthita niddhāritama ‘eva’ | śakuntalete | ‘bhagavati vasudhe’ eva bhat! iḍinā katha lokalocanagocarā bhavet, tata ‘me’ mahya ‘vivara dina ‘dīha tava vālarhatā vaśedyama | rudatī’ rodanaparā ‘prasthitā’ prasthānamārabdhā [ āṭakama ṇi kta ] | rudato niṣkrāntā saha purodhasā’ ityādi noktam | ukte tu sahaśabdena ‘ka purohitādanyo'pi rurūda iti sandeha’ syāt || ‘rājā śāpena’ durvāsama śāpena avarudvitā’ tirodhāpannā ‘smṛti’ yasya tādṛśa sana śakuntalā gata’ tadviṣayameva cinyayati’ dhyāyati | 1 (a) cakravartinama - cakra avagā bala te iti cakra + vṛta + ṇini karttari āvaśyake | (b) talakṣaṇa &c - Compare katha cakravartti lakṣaṇama &c Act VII 2 guruma - ‘kathyarthānā prīyamāṇa ’’ iti sampradāne caturthī |

5.28.3

bhedayo iti| 'bāhudvayaṃ' bāhubhutaṃ kṛtva ("bāhudvayanityaṃ" iti nipātaḥ| sambhrame dviruktam)| rājeti| 'ki nu' iti vitarkagarbhaṃ praśnaḥ| khalu iti paścāttāpe| itaḥparaṃ kiñcidbhūtaṃ, kiṃ vā tata ? kimiti| 'kiṃ' praśna 'iva' ityaniścaye| niścitam paścāttajjijñāsāyām| "kimitra hi madhurāṇāṃ maṇḍanaṃ nākṛtīnām" ityādiṣu yathā| purohita iti anvaya —he deva kaṇvaśiṣyeṣu parāvṛtteṣu sā bālā svāni bhāgyāni nindantī bāhutkṣepaṃ krandituṃ pravṛttā ca— purohita iti| anvayakramastu—strīsaṃsthānam ekaṃ jyotiḥ ārāt enāmutkṣipya apsarastīrtha jagāma ca| vyākhyā—he'deva'rājan 'kaṇvaśiṣyeṣu' śāṅgaravapramukheṣu 'parāvṛtteṣu' āśramaṃ prati prasthiteṣu 'sā bālā'apragalbhā śakuntalā 'svāni bhāgyāni'nijāni bhāgadheyāni 'nindatī' satī 'bāhū utkṣipya' urddhaṃ kṣiptvā iti 'bāhutkṣepa' (svāṅgairguṇe" iti ṇamula) 'kranditum' uccairvipralapitu 'pravṛttā ca' pravṛttamātrā tatkṣaṇameva striyā masthānam’ ākṛtiriva sasthāna yasya tathāvidham ‘eka jyoti ’ kiñcita teja - svarūpama ‘ārāt’ dūrāt (“ārāddūrasamīpayo’ iti dūrārthe avyayam ) ‘enā bālāma utkṣipya’ uttotya ‘apsarastīrtha tadabhimukhamityartha jagāma ca’| ‘sarve’ abhinetāra ‘vismaya rūpayanti’ nāṭayanti| vismitā iva tiṣṭhanti|

5.28.4

rājeti | 'pratyapi' itaḥ pūrvamapi, yadāmī havama āsīt tadāpi 'saḥ pūrvaṃ kadā'pyeka matamaskāpramāgataṃ kimapi sāścāyyaṃ vastu' akāri pradiṣṭaṣṭa eva' nirākṛtaṃ khalu | adhunā pranaṣṭaṃ sa 'tarkeṇa' ki vāsīta tta, kutra vā gatam ityevaṃ vidhena vimarśana' vimṛśyate' | yātu tata, ana tadvicāryā kṛtī 'bhavān diṣṭyā'nu (anu digādi+leṭ) | purohita iti | 'viloktha' enena alokikena gambhīryeṇa vikṛto rājño mukhaṃ dṛṣṭvā āha 'vijayasva' prayogo'stu me ("vijayābhyo je " ityatmanepadam ) | rājeti | prayāto'ham' undanā bahiḥ' | 'havanāmabhūmi' snāna śyāṣṭahaviḥsadanaṃ tasya 'mārga panthānam 'ādiśya' darśaya me aha didhyāmi |

Linked texts (1)