Abhijnanasakuntalam 5.30
Mitabhāṣiṇī 5.30
- Language
- Sanskrit
5.30
rājeti| anvaya —pratyādiṣṭā munestanayāṃ parigraha na smarāmi kāmam | hṛdayaṃ tu balavata dūyamāna (sat) māṃ pratyāyayatīva | vyākhyā—'pratyādiṣṭā' nirākṛtā munestanayā kaṇvasya kanyakāṃ 'parigrahaṃ' patnīṃ 'na smarāmi kāmam' sambhāvanasaṅkalpayoretat yat pūrvaṃ pariṇītā patnī iya me iti nayā na smaryyate (sambhāvayati kāmamityavyayam) | idānore hṛdayaṃ tu ceta punaḥ 'balavata' atyarthaṃ 'dūyamānaṃ sat māṃ pratyāyayatīva' pratītaṃ ita pratyayaṃ karotīva (iṇo ṇic | bodhanādyarthāvat "ṇau gamirivātmane" iti na bhavibhāṣ)
tata iti| nagare niyukta rakṣāvidhānāya iti 'nāgarika'| koṣṭhapāla iti rāghavabhaṭṭaḥ| 'śyāla' rājña śyāla|
ghare iti| kumbhīraka' caura [ 'kumbhīrako gaṇḍapadastaskaraśca malimla ca' 'iti bhaṭṭamūlā nāmamālā)| 'mahatā' mahārgheṇa 'mariṇanā bhāsuram 'ujjvalam' 'utkīrṇaṃ' khodita 'nāmāttaraṃ' rājanāma yasmin, ataeva rājakīyam-aṅgulīyaka samāsadita prāptam || dakṣiṇamārgādha bhāṣā | [ 'kumbhīraka' (rā) - 'kudhīlaka' (sa-, nyā., vi-, ma )] ||
puruṣa iti| 'bhīte' bhayasya 'nāṭitama' abhinaya ( bhāve kta)| tadaiva 'bhītināṭitakama (svārthe kan)| tena saha| 'bhāvamiśrā' mānyā bhavanta 'prasīdantu'| īdṛśa karma cauryyaṃ karoti sa, caura ityatha | puruṣasyāpi māgadhī bhāṣā|
abound kubhīra eva iti kubhīra + kan svārthe = kubhīraka | By transference means the same "kumbhāla stānake caure ślokacchāyāhare bhave" dūti viśva svārthe ka | (b) mahārmāṇa &c - bhās + ghurac, kattari = bhāsuram resplendent mahān maṇi mahārmāṇa brilliant gem tena bhāsurama | tatat- | (c) utkīrṇa &c - nāma akṣarāṇi nāmākṣarāṇi | utkāṇi nāmākṣarāṇi yasmin | (d), rājakīyam-rājña idam iti rājan + cha = rājaka + iya = rājakīyam royal. to be royal because utkīrṇanāmākṣarama |
4 bhāvamiśrā - bhāva is budha a sage "bhāva mattāsvabhāvābhiprāyaceṣṭātma janmasu | kriyālīlāpadārtheṣu vibhūtibudhabandiṣu ||" dūti medinī | bhāvāya ne miśrāśca &c - See also आर्य्यमिश्र Act I
prathama iti| 'śobhana' san 'ḍaṅga' mattabhāvamiti yāvat 'iti kṛtva'tvā satagata' ityartha 'rājñā' svaya duṣyantena 'pratigraha khalu' dānameva datta kim' | yadi naitat caurita tadā, manye rājñā eva matpradāya datta ti, ityupahāsa | puruṣa iti | 'idānīma iti vaktavyopakrama | 'śakrāvatāraṃ tadākhyaṃ pradeśaṃ' 'vasati' etādṛśo dhīvara [matsyopajīvi | śakrāvatāra (ta-, nya-) - "rahāvatāranāmabhāntara" (rā, di-, ma ) ] || dvitīya iti | re 'gāṭaccara cora "caura kāmaṭaka" iti pramukhya "daṇḍakāramalikuñcā" ityāmara ] kaṇṭhāma' tatprāya jāti pṛṣṭā 'ki naiva pṛṣṭā | tat kiṃ jāti kathayasi | śyāla iti| 'sūcaka' iti dvitīyarūpa nāma | 'anukrameṇa yathakrama saba kathayatu' eṣa | 'enama antarā' madhye, kathāyāmiti śeṣa 'mā prativadhnāna' mā rundhi (mā smayoge nena naluṅ ) | aya tu bhāṣā vidūṣaka.dīnāmiva śaurasenī ||
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit