Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 5.6

Mitabhāṣiṇī 5.6

Language
Sanskrit

5.6

samuveti | svasukhanirabhilāṣa pratidina lokaheto khidyase | athavā evavidhaiva te vṛtti | pādapo hi mūrdhnā tīvramamuṣṇamanubhavati, chāyayā sañcitānā paritāpa śamayati | vyākhyā-'svasya' ātmana sukhe nirabhilāṣa nispṛha tva lokasya' muvanasya 'heto' lokārthamityartha 'khidyase' khedamanubhavasi ( daivādikāta karttari laṭ ) | 'athavā' pakṣāntare 'eva vidhā' īdṛśī 'eva te vṛtti' vyāpāra | 'pādapo hi' vṛkṣa kila 'mūrdhnā' svaśirasā tīvra' kaṭhoram 'uṣṇam' ātapama ( "uṣṇa syādātape grīṣme" iti viśva ) "anubhavati" tadanubhavakāle eva 'chāyayā' kaṇṭhena 'saṃśritānā' samyak sthitānām āśritānāmityartha 'paritāpa' parigata tāpam anyatra ātapakheda 'śamayati' laghayati [ghaṭāditvāta bhittve hrasva ] | iti rājña adhikārakheda prati protsāyanokti |
vittaṃ labhānaṃ śilpamanayo iti vitāla+ṭhak=vaitālikau| Here vitāla stands for vitālagāna (laghbaṣṭā ) just as mṛdaṅga stands for mṛdaṅgavādana in the compound mārdaṅgika| "mṛdaṅgavādane varttamāno mṛdaṅgaśabda pratyayamutpādayati| śilpa taddhitavṛttāvantarbhavati" - Vritti Bhanuji has "vividhena tālena śabdena carati iti ṭhak ma prayojanamasya iti ṭhak vā"| But in the sutra referred to, carati means "to eat" or "to wander" "caratirbhakṣaṇe gatau ca varttate"
2 (a) khidyase-khida (divādi)+laṭ se karttari| Raghava takes it karmakarttari| This is after Vamana "khidyate iti ca prayogo dṛśyate so'pi karmakarttaryeva draṣṭavya , na karttari| ghaṭevādikatvāna khide "-Kavyalamkara. taken as karttari| (b) lokaheto -lokakāraṇāta-Raghava hetau ṣaṣṭhī| Compare-शकुन्तलाहेतो Act IV-Ante (c) अथवा-This introThe alaṅkāra is defined by daṇḍin as "pratiṣedhoktirākṣepa "| (d) anubhavati (See prativastūpamā under gūḍhāntadurlabham &c)

Linked texts (2)