Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 5.8

Mitabhāṣiṇī 5.8

Language
Sanskrit

5.8.1

niyamayasīti | anvaya = āttadaṇḍa vimārge prasthitān niyamayasi, vivādaṃ śamayasi, rakṣaṇāya kalpase | prajānāṃ jñātayo vibhaveṣu atanuṣu santu nāma, bandhukṛtyaṃ tu tvayi parisamāptam | vyākhyā = 'ātta' gṛhītaḥ 'daṇḍa' duṣṭadamanavyāpāra yena tathāvidha san [ "atra upasargāt ta " iti dakārānta ] 'viparītena mārgeṇa' vartta nā ‘prasthitān’ calitān' vipathagāmino janān, 'niyamayasi' nirūdhya bhūyo'pi pathi sthāpayasi 'vivādam' arthipratyarthinorvādaprativāda 'śamayasi' nivārayasi, 'rakṣaṇāya rakṣita pālayitu [kalpate pravṛttanāthatve hi tumarthācca bhāvavacanāt" iti caturthī || katha utpadyamānaphalanāthartha agamyamāne "klṛpi sampadyamāne" iti vārttika na yujyate | yadvā = krapeṇva kalpamayakatvaṃ 'nama svastisvāhāsvadhāla vaṣaḍyogācca' iti ṣarthī ] 'kalpase' pravartta se vā prabhavasi, prajānā' janānā 'jñātaya ' bāndhavā 'vibhaveṣu' 'atanuṣu' prakṛśeśu prabhūteṣu satsu 'santu' tiṣṭhantu 'nāma' kutsitata kila tat [nāma kutsitārthāyām ] 'nāma ("prākāśyasambhāvyakrodhopagamakutsane” ityamara) 'bandhūnā kṛtya' kama 'tu' vāndhavakāryaṃ puna 'tvayi' bhavati 'parita' sarvata 'samyak samāptam' adhigatam | he naranātha svahaste daṇḍa dhārayitvā śrāmyasi satya kintu bhūri tasya phalam | paśya, prajā vinīyante, śamena varttante, pālitāśca bhavanti | ki bahunā sarvaṃ bāndhavakāya tā tvayi eva prāpnuvanti | tadevaṃ mā viṣīdatu lokopakāraka khida bahumanyatāṃ bhavān iti bhāva |

5.8.2

rājeti | 'klāntamanasa' kāryyacintābhi khidyamānā vayam (bahutvavivakṣayā bahuvacanam | 'ekatvetu' "saviśeṣaṇānā pratiṣedha" iti prāpnoti) 'punarna vokṛtā' etena utsāhavākyena śramarahitā kṛtā | pratīhāroti| 'abhinavena' acirahattena 'saṃmārjanena' mārjanavyāpāreṇa 'marmakaśobhana ( "śeṣādvibhāṣā" iti kap ) 'mandra ito' sāmandra 'agnyāgārasya' betāgnigṛhasya 'alinda' bahidvāra prakoṣṭ ("praghāṇapraghanālindā bahirdvāraprakoṣṭhake" ityamaraḥ) | ārohatu' sopānamārgeṇa adhyāsva tiṣṭhatu deva ' rājeti| 'parijanasya' vetravatyā 'asaṃ' skandham avalambya tiṣṭhan' na tuupaviśan ṛṣīṇā satve kāgamanāt vismita tadeva dhyāyan niṣṇetumasāmatha vaitravatīṃ pṛcchati kimu diśya preṣitā myā' iti ( sapraśne liṅ)

5.8.3

kiniti | anvaya --ki tāvata vratīnām upoḍhatapasā tapa vighnai dūṣitama uta dharmāraṇyacareṣu prāṇiṣu kenacit asata ceṣṭitama | āho svita vīrūdhā prasava mama apacaritai viṣṭambhitaḥ | iti ārūḍhabahuprataka me mana aparicchedākulama| vyākhśaki praśne, tāvata' paracchede, kimate ne aparicchedamagatvā prataka mātramutpādyata | 'vrataṃ' me'nda nayamona neṣā brāhmaṇām ataeva upadāḍha' dhṛta 'tapa' vratasādhanayog kṛtya ye teṣā 'tapa vighnai' vratāvaghātake rācasādibhi dūṣata' viplatam uta' yadyavā 'dharmārakyaṃ' tapovanaṃ 'caranta' (ṭa pratyaya ) neṣu 'prāṇiṣu' hariṇādiṣu ( viṣaye saptamī) 'kena cit' janena asata' asādhu 'ceṣṭitama' apacaritam | 'āho' vikalpa | 'svit' praśne | athavā ki 'vīrudhā' latānāma (viruddhe kipa ata "nyaṅkvādīnāñca iti ikārasyadhakāra upasargedīrghaca ) 'prasava' puṣpaphalodgama 'mama' rājña 'apacāra' - avaidhacararṇa (karttari kta ) viṣṭambhita' niruddha karo ta ityartha ("rundhe" iti kalpa,| 'iti prakāreṇa yāvaṭā' adhigataḥ 'bahavaḥ pratarkā' ūhā yena tādṛśaṃ 'me manaḥ apa'racchedena' anirṇayena 'ākulaṃ' cañcalaṃ jātam | vāhulyadhikyāt pṛthagvāḥ vyāpārāmavibhāvyaiva pratihāryyā uktam |

5.8.4

pratīhārīti | 'sucaritena' sat‌kāryeṇa nandanti' prīyante ye tādṛśā ṛṣaya ' bhavata sat‌kāryāparamparayā prītā santaḥ 'deva sabhājayitum' abhinanditum 'āgatā iti tarkayāmi' ūhe | tata iti | [ "praviśanti" (rā-, vi-, ma- )—'praviśata " ( ta-, nyā- ) || "gautamīsahitau' ( ta, nyā- )—gautamosahitā " (rā- vi-, ma ) || "śakuntalāṃ puraskṛtya" (rā-, vi-, ma- )—"śakuntalāmādāya" (ta- nyā-) || "kaṇvaśiṣyau' (ta-nyā- )— 'munaya ' ( rā-, vi- ka- ) ] || 'śakuntalā puraskṛtya agre sthāpayitvā 'gautamīsahitau' kaṇvaśiṣyau, eṣāṃ caturṇāṃ "pura ' agrata 'kañcukī purohitaśca' iti ṣaṭ 'praviśanti' | prathama kañcukī, tata purohita tataśca śakuntalā, tadanu śiṣyau paścāt gautamī ityeṣa praveśakrama – 'avaguṇṭhanavatī madhye tapodhanānām" ityanantarokteranumīyate |

5.8.5

mahābhāgeti | anvayaḥ—abhinnasthiti rasau narapati mahābhāgaḥ, varṇānāmapakṛṣṭo 'pi kaścit apathaṃ na bhajate, kāmam | tathāpi janākīrṇamidaṃ śaśvatparicitaviviktena manasā hutavahaparītaṃ gṛhamiva manye | vyākhyā—'abhitrā sthiti' maryādā yena tathāvidha, sthiterabhettā 'asau narapatiḥ' rājā duṣyanta, mahābhāga prakṛṣṭasvarūpa 'varṇānā' brāhmaṇādīnā caturṇām (śeṣe ṣaṣṭhī | atra nirdhāryamāṇādvibhaktatābhāvāt nirdhāraṣaṣṭhī na yuktā) 'apakṛṣṭo'pi' hīno'pi 'kaścit jana apatha' vimārgam [‘nañastatpuruṣān' iti niṣedhe 'patho vibhāṣā' iti apratyaye samāsānto vā | “paravalliṅga dvandvatatpuruṣayo ” iti pu stve prāpte 'apathaṃ napuṃsakam' iti napuṃsakaliṅgatvam] na bhajate' na gacchati kāma' sarvametat anumanye, satyamevaitat, 'tathāpi' evamapi, rājā ca apākṛta prajāsu sadṛvṛttā iti sthite'pi (garhāyāmapi ) 'janai' mānavai 'vākīrṇa' vyāptam 'ida' dṛśyamānametannagaram [ 'idama ' iti hastābhinayena darśanam] 'śaśvat' sarvadā 'paricita' dṛṣṭa 'vivikta' nirjana yena tathāvidhena 'manasā karaṇena 'hutavahena agninā 'parīta' vyāpta 'gṛhamiva' sadamyāma 'manye sambhāvayāmi | [ 'sthitirmalī' ( ta, nyā, ka- )–"sthiti rakṣo" ( rā-, vi- | 1 (a) mahābhāga – mahān bhāgaḥ śauryādiguṇasamudāyo yasya saḥ | This supernaturally endowed Raghava explains कामम् पतिशब्देन महा(e) शश्वत्—Always Qual परिचित। Not necessarily compounded (f) manasā—karaṇe tṛtīyā | karaṇa of mananakriyā ( manye ) | (g) hutavahaparītam janākīrṇa|

Linked texts (1)