Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 6.12

Mitabhāṣiṇī 6.12

Language
Sanskrit

6.12.1

rājeti | 'svanagarāya' svanagara hastināpuram [ pāścikī caturthī, paraṃ dvitīyā ]| -'prasthitaṃ māṃ priyā sabāṣpa' sajalalocanam 'māha' uvāca [āha ityāvācāye avyayam] kimāha ?—kiyata ki parimāṇaṃ cira 'kiyacciraṃ tena [ apavarge tṛ tīyā ] 'āryyaputra• pratipatti' pravṛtti' vārttāmityartha [ "pratipatti pravṛttau ca" iti medinī ] 'dāsyati praṣayiṣyati 'iti' āha | rājeti | 'paścāt' taduktau param 'imāṃ' mudrāṃ tasyā aṅgulau niveśayatā' sthāpayatā 'mayā' sā pratyabhihitā' pratyuktā | anvaya —he priye, atra divase divase ekaikaṃ madīya nāmākṣara gaṇaya | yāvat antaṃ gacchasi tāvat madavarodhagṛhapraveśaṃ netā janastava samīpam upaiṣyati iti | vyākhyā—he 'priye' śakuntale 'atra' asmin aṅgurīye 'divase divase pratidinam [ vīpsāyā dvivacanam ] “ekam ekana 'ekaikam' ekameva na dve trīṇi vā [ svārthe avadhāryamāṇe dvivacanam | bahuvrīhivadbhāva ] 'nāma attara' gadayaṃ | 'yāvat' saṅkhyām 'antam' avarātāmavasāna 'gacchasi [ yāvattā yoge laṭ ] 'tāvat' tatkāla 'mama avarodhagṛhasya' antaḥpurabhavanasya 'praveśa' dvāra 'netā' prāpakojana [ tācchīlye tṛn | 'na loka-” iti ṣaṣṭhoniṣedha ] 'tava samīpam' antikam 'upeṣyati' abhigamiṣyati 'iti' etat matrābhihitā iti pūrveṇa sambandha jhaṭityeva vārtā lapsyase iti bhāva | [“gacchasi (ta- vi-, nyā-, ma-) - "gacchati” (rā ) | "sahapraveśam" ( rā, vi-, ma-) -' nirdeśako ( ta- nyā ) ] | 'tacca' naॅvepreraṇa 'dāruṇamanā' krūrahṛdayena mayā mohāta na anuṣṭhitam' na kṛtam |

6.12.2

sānumatīti | 'ekaikam' pratidinam iṣṭajananāmakauttanaṃ vyāpṛtatvāt sumeram 'khalu avadhi' virahasya avadhi sīmā 'vidhinā' devena 'visaṃvādita' visaṃvādī vihitaḥ | nāmākṣarāgānaṃ antaṃ na tadāgamanam, itya visaṃvādaḥ-atra punarantaṃ prāptaṃ naitā tu nāgata' iti visaṃvādaḥ | vidūṣaka iti | 'dhīvareṇa kalpitasya' khaṇḍaśaḥ kṛtasya iti viputsāgaradādā | sānumatīti | 'ataeva' aṅguliyakapradānādeva | 'adharmāt' pāpāt 'bhīro' tena parastrīsparśa śaṅkinaḥ 'rājayeṃḥ pariṇaye sandeha āsīt' | naitadasa sande hāya iti matvā samuṣyantī āha - 'athavā' padāntare īdṛśa 'sārvabhauma' 'anurāga' abhijñāna ' paricāyakamaṅgulīyādikam 'apekṣate' kāhuti 'etat kathabhiva' kīdṛśam ? utkaṭo'nurāga asatyabhijñāne naśyati iti na yujyate mayā | rājeti | 'idamaṅgulīyakamupālambhe' bhartu marthaṣye 'tāvat' | aṅgulīyakameva anarthabījam | yadyetat na.dhra śiyata śakuntalā me nānaśiṣyat, tadidaṃ tiraskāramahati| ityunmāditvavacanam | vidūṣaka iti | 'anena unmattānāṃ panthā gṛhīta' unmattapadavīmārūḍho'yam | ata para mūrcchā tatomaraṇa bhavitā |

6.12.3

rājeti | anvaya – bandhurakomalāṅguli taṃ kara vihāya kathaṃ nu ambhasi nimagnamasi | athavā acetanaṃ guṇaṃ nāma na lakṣayet | mayā eva kasmāt priyā avadhīritā | vyākhyā—'bandhurā' unnatānatā parvasu natā tanmadhye udare unnatā ityatha 'komalā' akarkaśāya 'aṅgulayo' yasmin ataeva sulakṣaṇaṃ tam'anubhūtasparśa 'karaṃ vihāya tyaktvā "kathaṃ nu pṛcchāmi bho kena nimittena 'ambhasi' jale nimagnamasi ātmānaṃ majjathasi a ho laukīkiriyam | sarvathā viraktī hi ātmani anādarā jale majjati ] | akāraṇamayuktamācaritaṃ tai | athavā' pakṣāntare 'acetanaṃ cetanāśūnya vastu guṇam'utakarṣa 'nāma' sambhāvanāyām 'na lanayet' draṣṭu ṃ naśaknuyāt [ śaktiliṅ ] | ityacetanasya vivekavimūḍhatā na te doṣaḥ | sarvathā dvayā me layi tiraskāra | 'mayā eva' cetanena 'kasmāta' kiṃ kāraṇaṃ 'priyā' dayitā 'avadhīritā' avajñāya pratyākhyātā [avadhīra iti avajñāyā curādiṣu ] | cetanaṃ yadasambhava taddhi mayā ācaritam [ "bandhurakomala" ( rā-, vi-, ma-, )—"komalabandhura" ( ta-, vyā-, )|| "lakṣyeta" ( rā-, vi-, ma- )—"vīkṣyate" (ta-, vyā- )] | 3 (a) kaṣṭatocepeṇa &c-See also act IV Ante. (b) iya cittagatā patākāsthāna|

6.12.4

vidūṣaka iti| 'bhāvo' mānaso bhāvaḥ, bhayādirūpā cetovikṛtiḥ| tasya yaḥ 'anupraveśaḥ' tvāye sābhivyaktiḥ saḥ eva citra 'madhureṇa' manohareṇa 'avasthānana' vinyāsena, kuśalalikhanena iti yāvat 'darśanīyaḥ' suspaṣṭamālakṣyaḥ| dṛṣṭeva jñāyate ekā bhītā apare kautukavatī iti| yadvā—'bhāvānupraveśaḥ' bhayādīnāmāvirbhāva 'madhureṇa avasthānena' sthityā 'darśanīyo' manoharā jātaḥ| yāsām aṅgānāṃ vinyāsaviśeṣeṇa atisundara bhayādīnāṃ citramālikhitaṃ bhavati| na kevalaṃ bhāvasamāso nipuṇamālikhitam api tu kāyo'pi, ityāha 'nimneṣu' nīceṣu 'unnateṣu ucceṣu ca pradeśeṣu' śarīrāṅgeṣu me dṛṣṭiḥ skhaliveva iva ahlādataḥ calitā dṛṣṭiḥ ucceṣu pratihatā nimneṣu ca praviśatītīva bhavati | 'bahunā' uktena 'kiṃ' saṃcedato bravīmi citrametat 'sattvasya' prāṇānāṃ yaḥ 'anupraveśa' āvirbhāvaṃ tasya 'śaṅkayā sañjīvanavicikitsimiti me'ta matimutpādya ityarthaḥ 'ālekhanasya' kasyāpyasya 'kautūhalam' ākāṅkṣā 'janayati' [ "nimnonnata" ( rā., vi., ma.) — 'nimnata' ( ta., nyā.)| "ki bahunā' ityādimūlam ( rā., ta., nyā.) —madhye vāmenanāsti ]|

6.12.5

1. (a) madhurā &c — ava+sthā+lyuṭ bhāve = avasthānam fixing, i. e. del neation Or avasdhīyate anena iti ava+sthā+lyuṭ karaṇe=avasthānam posture Raghava makes it आकृति। मधुरमवस्थानम् exquisite delitakes it=fine features darśanīya is draṣṭuṃ śakya visible (lyuṭ bhāve) or manohara charming (lyuṭ karaṇe)| (b) bhāvānu &c —bhavatyanena iti bhū+ghañ karaṇe, or bhavatīti bhū+ca karttari=bhāvaḥ emotion tasya anupraveśa, fine features (lyuṭ karaṇe—Raghava) "sundarakāraṇayā bhāvāvirbhāve sattvānu &c —satva is prāṇa life śaṅkā is surmise, impression hetautṛtīyā|

Linked texts (1)