Abhijnanasakuntalam 6.7
Mitabhāṣiṇī 6.7
- Language
- Sanskrit
6.7
sānumateti | 'pratyādeśena' pratyākhyānena 'vimānitā' avamānitā 'api śakuntalā asya' duṣyantasya 'kṛte' duṣyantārthama ityarthaṃ [kṛte ityavyayam] 'klāmyati' duḥkha bhajate iti 'sthāne khalu' yuktameva ["yuktaṃ dve sāmprataṃ sthāne" ityamara ] | aho rūpam iti bhāva |
rājeti | 'dhyānena' cintayā manda' manthara yathā tathā 'parikramya'| anvaya —prathama sāraṅgākṣyā priyayā pratibodhyamānamapi suptam ida hatahṛdaya samprati anuśayadu khāya vibuddham || vyākhyā—'prathama 'pūrvaṃ pratyādeśakāle'sāraṅgasya'mṛgasya akṣiṇī iva 'akṣiṇī nayane yasyā tathāvidhayā mṛgalocanayā [ "saptamyupamāna-" iti bahuvrīhi | sāṅgāt ṣac| ṣittvān ṅīṣ ] priyayā' śakuntalayā 'pratibodhyamānamapi' ābodhyamānamapi 'supta' nidritam 'ida me 'hata' nindita 'hṛdaya' mānasa samprati' adhunā 'anuśayasya' paścāttāpasya ["bhavedanuśayo dveṣe paścāttāpānubandhaśo" iti medinī] yat duḥkhaṃ tadarthaṃ [tādarthye 4rthī]| vibuddhaṃ jāgaritam | kattavye jāgaraṇe naiva jāgaritam, akattavye sasmin jāgaritam iti duṣṭatā hṛdayasya | tadāha--hṛhatahṛdayamiti |
sānumatīti | 'tapasvinyā' dīnāyā anukampyāyā vā śakuntalāyāḥ [ "tapasvī tāpase dīne" iti haimaḥ | "anukampyāstapasvī syāt" iti trikāṇḍaśeṣa ] 'bhāgyairyāni bhāgyāni 'īdṛśāni nanu' | dīnā prati vāme vidhau evamasaṅghaṭanabhūn ityartha |
vidūṣaka iti | 'eṣa bhūyo'pi śakuntalājambhitena śakuntalānirmitena vā 'vyādhinā' rogeṇa [ śākapārthivādvi ] 'laṅghita' abhibhūta | 'kathaṃ' kenopāyena 'cikitsitavya' pratikartavya 'bhaviṣyati iti na jāne' [ kita ityasmāta vyādhipratikārārthe sthitāt svārthe san, tataḥ tavya karmaṇi ] |
kañcukīti | 'pramadavanasya bhūmaya ' ne te pradeśā ' 'pratyavekṣitā' nipuṇadarśanena vyanobhitāpasāraṇāta śodhitā [ "kāraneḍanaviyodhanamādau" ityukte ] | 'vinodasthānāni' ramyāstastā bhūmaya 'yathākāma' svecchayā, nirbhayama ityartha adhyāstām' adhitiṣṭhatu 'deva' [ "adhiśīṅsthāsā karma" ityādhārasya karmatā ] |
rājñeti | 'madvacanāt' madvacanamulaṅghya [ lyablope karmaṇi pañcamī ] 'āryyaṃ" mānya piśunaṃ' tadākhyam 'amātya' mantriṇa 'brūhi'-'cireṇa' dīrghakālena 'prabodhām' jāgaraṇāt, velātikramādityartha 'adya paśyāmi dharmāsana" vicārāsanam 'adhyāsitum' āroḍhu 'na sambhāvita' dharmāsanārohaṇamaśakyamityartha [ alamarthayogāt tumun ] | 'patramāropya' patrasya kṛtvā [ adhikaraṇe karmasañjñā ] dīyatām | vātāyaneti | 'svaṃ niyogam' cātmādhikaraṇam, yanna purarakṣākarma ityartha 'aśūnya' kuru' svopasthityā pūrṇaṃ vidhehi |
1 (a) sambhāvitam—sam+bhū+ṇic+kta karmaṇi | Primarily it means pūjita, thence yukta, samartha &c (b) adhyāsitum—tumun is in bhāṣyakāra by the maxim "paryāptoktau bhāve" we have adhyāsitum = adhyāsanam and dharmāsanam adhyāsitum = dharmāsanasya adhyāsanam | The construction then is paśyāmi dharmāsanasya adhyāsanam na sambhāvitam |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit