Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 6

Mitabhāṣiṇī 6

Language
Sanskrit

Contents

6.1.1

ubhāviti | 'āvruta' bhaginīpatirbhagavān (prasādanākiraṃ pa : nāsau vastuta eva tayorbhaginīpati | “bhaginīpatirāvṛtta' ityamara ) 'yadājñāpayati' tadeva kurvaḥ | nāvapara madhye prativabhrova | 'kathaya' yathāruci vada iti puruṣa prati| puruṣa iti| udgilati ṣṭhatīmati 'udgāla' baḍiśam (gu ityetasya ghañi rūpam | pakṣe udgalaḥ) | 'jālam udgālaya ādi' yeṣāṃ tai 'upāyai = ṭasbānāma' ātmīyānā 'bharaṇaṃ' varttana 'karomi' | śyāla iti| 'idānīṃ' vākabhūṣāyām | 'viśuddha ' hisādidoṣavarjita 'ājīva jīvanopāya ? upahāsa eṣa | hiṃsādimiṣṭeṣṭa ājīva ityabhiprāya | puruṣa iti| he 'bhartta' svāmin nagarapāla 'eva' mā bhaṇa' kathaya| ājīvaṃ mā ninda| anvayaḥ-yat kila vinindita karma sahaja, tat na hi vivarjanīyama, śrotriya anukampāmṛdurapi paśumāraṇakarmadāruṇa| vyākhyā-yat kila vininditaṃ gahyaṃ karma sahaja janmanā saha jāta, jātiniṣṭhamityartha 'tat na hi' naiva vivarja nīya tyājyama| 'śrotriyo' vaidika, vedoktakarma nirato brāhmaṇa ityatha 'anukampayā' karuṇayā 'mṛdurapi' komalo'pi san 'paśūnā' prāṇinā' yata 'māraṇa' ghāta yajñā vadhaḥ, tena 'karmaṇā' tadanuṣṭhānena 'dāruṇa ghoro bhavati| yathā śrotriyeṇa jātigatā paśuhatyā ninditāpi na tyajyate tathā mayāpi matsyabandhanam| etena nāpyasau nindā na cāham| ["mṛdura pa" (ta, vi-, nyā- )-"mṛdureva' (rā-, ma-) ] ||

6.1.2

ekasmindivase mayā rohitamatsyaḥ khaṇḍaśaḥ kṛtaḥ kalpitaḥ [svarūpaṃ prakṛtyaitau grantha dīrghau dṛśyete] 'kalpitaḥ' sandarbhitaḥ 'jāva ta' devān tasyā udarābhyantaraṃ ruddhā 'prekṣe' paśyāmi [pratyaṅge vai bhaviṣyadarthe vartamāne 'laṭ' tatkevalaṃ janaiḥ 'mahadratnena' darśanoyena 'bhāsuraṃ' dīptimantaṃ 'aṅgulīyakaṃ prekṣitaṃ' dṛṣṭam ! 'daśante' daraśayan 'vikrayārtha viniṣpādanena 'asya' aṅgulīyakasya vikrayārthamanusandhidadātīti 'darśayan' medasan kaṅkaṇairupaśobhinam, vikrayārtha pradarśayettam anyadaiva, vipra paścātsvasampadyamānairyuṣmām itīva darśayan 'bhāvimiśraiḥ ' mānyairbhavadbhiśśaṅka 'gṛhītaḥ' baddhaḥ | 'mārayata' prāṇebhyoyojayata 'vā kuṭṭayata' prāṇavimuktaṃ dṛḍhaṃ khaṇḍayato 'vā' kuruta sarvamapyaritvā bravīmi dānamasya' aṅgulīyakasya 'āgamaṃ' prāpti tasya vṛttānta 'vṛttā' | ["prekṣe tāvat' - ityādisūlam ( ta-, cā- )- "etadratnabhāsuramaṅgaloyakaṃ dṛṣṭam" ( rā-, vi-, ma- ) || "kuṭṭayata" ( ta-, cā) 'muñcata' (rā-, vi-, ma- ) ] || śyāla iti| 'vissagandhī' grāmagandhī gandhaḥ asya darśanena tadbhāvena eva iti niḥsaṃśayaṃ nūnaṃ godhāṃ māṃsaṃ khādati yaḥ sa 'godhādī' godhābhojanaśīlaḥ 'matsyaṃ badhnāti' yaḥ sa evaṃ dhīvara eva| anyathā kasyaiṣā śyāmatā gātrasya tadasya jātyapi matsyaṃgrāhaḥ 'asyāḥ aṅgulīyakadarśanaṃ vimṛśyaṃ' vicāraṇīyaṃ tadrūpaṃ satyaṃ na vā ityādīdamādyam| 'rājakulameva' rājabhavanameva 'gacchāmaḥ'| svāmine nivedayāmi sa eva vimṛśatu satyaṃ na veti

6.1.3

rakṣiṇāviti| 'daṇḍo' 'nvayasya 'bhedaka' rbhedakaḥ | kūrpāsavileta damanādyarthaṃ baddham asti, bandhanaṃ kṛtavāṃstathā baddhā dṛṣṭvā ityarthaḥ | 'yāva' diti | 'yāvan' yatkālam imam aṅgulīyakam' aparamapya' etadantavṛtāntasya vyatikarambho 'yathopalabdham' avyayībhāvaḥ | tadasi yasmin rūpeṇa enaṃ yathātathā [viparyāyaṃ yatha, nivedanaṃ kariṣyatiityam, bhatre svāmine duṣyantāya 'nivedya' tato 'bhartuḥ śāsanaṃ prāpya' 'pratīkṣa' gṛhītvā 'niṣkrāmāmi' tāvat 'iha puradvāre apramattau' sāvadhānau bhūtvā 'māṃ pratipālayataṃ pratīkṣadhvam | ubhāviti | 'svāminaḥ prasāda' nmanugrahaṃ tasmai ["kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthāninaḥ" iti caturthī 'prāvaśatu' | sūcaka iti| 'cirāyata' vilambate| [cira iti prātipadikaṃ kāla viśeṣe vartate | upacārāt cirayukto'pi ciraḥ, śarmaṃ kāyaśca yaḥ| sa ivācarāti iti kyaṅ ]| ["cirāyate" (rā-, vi-,) - "cirayati" (ma-) - "carayati" (ta-, na-)]| sampradāne caturthī| Here aṅgulīyakana (karmaṇā) bharttāram abhipreti, Hence the rule the bhāṣā| (d) pratīṣā—prati + iṣa means grahaṇa| Compare "pratoṣanīyāstahastābhi"—Act IV (e) niṣkrāmāmi—nis + kram + laṭ mipa =niṣkrāmyāmi, niṣkrāmāmi| kram becomes krāsa in the parasmaipada| 3 svāmi &c—The sense is svāmiprasāda labdhu praviśatu| Hence 4 cirāyate—cira is long time ciram allāsā iti cira + ac epithets, cira means cirayukta| cira iva ācarati iti cira + kyaṅ + laṭ be defended by kaṇḍvādibhyoyak |

6.1.4

jānuka iti | 'nanu' cāpepe | karabhīra' iti, dhīrare' ityaha 'rajjugraṃthinā' vadhyamānatvāt | vācyā lambo | rājāna paśyati jana na hi yathāvadhi | ito vilokya | sūcaka iti | 'asya' yā 'vadha' ityana tasya sumanas ' puṣpa pūvyamacchandiraṃ [ "āpa sumanaso vadhvāṃ kaṇṭhasraksikayā samam | ete striyo vadhyamanusāri kateṅgāstavadabha || ' ] 'pinaddha ' vanya, [ "vaḍibhagurakhādmanavarūpokapamaśeno" ityādīna padye kathinaṅkam ] 'mai imau sphurata' nbandena | puruṣa iti | 'bhāvaḥ' mando bhavan 'akāraṇa' kāraṇābhāve 'māraka' hantā 'bhavituṃ' na arhati' | jānuka iti | 'asmāka svāmī' nagarapāla 'patra haste' yasya tādṛśa san 'rājaśāsana' rāṣṭra śāsanama ājñā pratīṣya gṛhītvā 'ita' atrā diśimukha' yasya tādṛśo dṛśyate' | athavā tva 'gṛdhrobhyo bali upahāro bhavithyasi' gṛdhrā te māsa bhakṣayiṣyanti, 'vā' athavā 'śuna śūkarasya mukha' dṛśyata syāt mukha 'drakṣyasi' | rājājñāyā sulabhya mṛtaṃ bā tvā gṛdhrā, bhakṣantu mukhi 'likhāta jīvita vā kukuraḥ khādiṣyanti | jāla iti | jālena upajīvati jīvikā vartayati iti jālopajīvī' dhīvara 'mucyatām'| 'upapanna' yukta | 'āgama' 'prāptivṛttānta ityartha' | sūcaka iti | ‘yamasya sadanaṃ’ gṛham | ‘pratinivṛtta’ pratyāgata, [mṛtaḥ punarjīvita ivāyam ityarthaḥ] | ‘muktāni’ apanītāni ‘bandhanāni’ yasya tathāvidhaṃ ‘karoti’ | puruṣa iti | he ‘bhatta’ svāmin ‘adha’ pṛcchāmi ‘me ājīva’ kathaṃ jīvanaṃ kīdṛśaṃ’ kiviṣaḥ | gato matsyo gataścāṅgurīyakaḥ tadahaṃ kenopāyena jīvikāṃ karomi iti vidyāsāgaraṣyākhyā |

6.1.5

fisherman says एकस्मिन दिवसे—on a certain occasion—not—अद्य śāsanaṃ iti | 'bar̤a lokantā mūrkhena masita' tuccha 'prasāda' pāritoṣānam | sūcaka iti | karaṇa te prakārāsaut kintu rājānugraheṇa na kevalaṃ prāptaravimuktaḥ kapi tu parthena pūjita | tanyārthe śūnāya gatvā prajā puskandhame ārohati | jānuka iti | 'mahārhaṃ mahāmūlyaṃ ratna yasmin tadrucireṇa tena aṅgulīyakena sva 'karmo bahumanena' sanmatena bhavitavyam' | ratna dṛṣṭā bharttā kaṅagu॰lakam cāhatavān 'iti pāritoṣika puraskāra kathayati' | puraskāra dṛṣṭrāhameva manye |

6.1.6

śyāla iti 'tasmin aṅgulauyakasyata mahārha ratna bhartu na bahumatam iti takayāmi manye | kintu 'tasya' aṅgulīyakasya 'darśanena abhimata' priyo 'jana smārita | tata pāritoṣika | priyajanasmaraṇācihnanāpi kṣaṇa—prakṛtyā' svabhāvena gambhīro'pi' gūḍhabhāvā'pi paryyaśruṇo' savāṣpa 'nayana' prasā yathāvivā muhūrtta ma āsīt' | sūcaka iti 'āvuttena sevitaṃ nāma nyāyameva bhartṛsevā kṛtā| jānuka iti| 'manu ānpi| 'asyā matsyaghātā śatro' dhīvarasya kṛte tadartham [kṛte ityavyayaṃ nimittārthaṃ] sevi tama vuttena iti bhaṇa' | sevālabdha dhīvarasya jāta kṛta kena sevā iti puruṣa' dhīvaram 'asūyayā' doṣavikaradarśana saha 'paśyati'| 1 (a) darśanena—prayojakakarttā| Thus smito jana smṛta (noncausative) = darśanena kamino jana smārita (causative) [b] bhartu— bharttā is the karttā of mananakriyā in karttavyanta| 'ktasya ca varttamāne' iti ṣaṣṭhyante karttari ṣaṣṭhī| [c] abhitapta—abhi+tapa+kta karmmaṇi| smṛ+ṇic gives [e] paryudaśru&c —paryaśrutāni aśrūṇi yayo te paryudaśruṇī| See now Tika 2 matasyābho-- With the reading mātsyikabhartta expound matasyān ghnanti iti matasā + ṭhak = mātsyikā fish-killers ie fisher-men teṣāṃ bharttā svāmī| Raghava explains “matasyena jīvantīti mātsyikā teṣāṃ is made by the rule 'paryusamatsyānna ṣṭhan' (Pan 4 4 35 )

6.1.7

puruṣa iti| he 'bhaṭṭāraka' svāmin 'itaḥ' prasādaprāptāt arthāt 'adhaṃ yuṣmākaṃ sumanasāṃ' acanāprāpyānāṃ puṣya ṇāṃ 'mūlyaṃ bhavatu' | adya prāptaprasā bhavantaḥ acaṃnīyā me na cāma ma'nnū'kṛtā'ni acanapuṣpā'ṇi tata puṣpamulyamidaṃ mayā vo dīyate| mānuṣa dṛṣṭyā bhītasya prasādānāttaṃ | jānuka iti| 'etāvaducyeta' yuktamevaitat| śyāla iti| mahattara 'atiśayana mahān [itarapecayā atiśaya ] 'khalu idānīṃ 'me' priyavayasyaḥ svāyī kṛta ] saṃvṛttaḥ asmākaṃ prathama sauhṛdaṃ sauhṛdārambha maitrīsthāpanāmakṣya āśu dṛṣṭaḥ, kṣadraḥ maṭaḥ| prādaṇḍaḥ | anāḥ| dṛṣṭasākṣi tu mānād[miśrāmayapradarśakaṃ bhavati] kādambarī' madyaṃ 'sākṣiṇī' pratyakṣadarśino yasmin tadyathātathā ['mānādarśane mattaṃ jñānaṃ' iti ini] iṣyata' prārthyate mayā| 'śuṇḍā' kādarā paṇyaṃ yasyā tayā 'āpaṇaṃ' paṇyaśā lāṃ gacchāma'| praveśayati iti 'praveśaka' nāvarātprayukta bhāvibhūtārthasūcaka aṅkamukhaviśeṣa | the king 'rājā bhaṭṭārako deva"-Darpana tata 'ākāśena' ita 'yānaṃ gamanaṃ' tana [bhāve lyuṭ | bha yaprayogāt apsarā ' ityekatve'pi ] |

6.1.8

sānumatīti | 'yāvat yatkāla 'sādhujanasya' satpuruṣāṇām 'abhiṣekakāla ' snānasamaya tāvat 'paryāyeṇa'yathākrameṇa 'nirvarttanīya 'karaṇīyam 'apsarastīrtha' 'hastināpurasamīpasthe tīrthaviśeṣe yat 'sānnidhyam' upasthiti tat 'mayā nirvarttitaṃ' kṛtam 'iti' asmāta heto 'sāmpratam' adhunā 'asya rājarṣe' udanta vṛttāntam [“vārtā pravṛttirvṛttānta śarīrabhūtā-By the rule "śreṇyādayaḥ kṛtādibhiḥ" here śarīra is comi e. expresses abhūtatadbhāva | "śreṇyādiṣu cvyarthavacanam"-Katyayana. (supa supā) [or-śarīrasyabhūtā, ṣaṣṭhī ṣadūta]| Or śarīreṇa tulyā or śarīramiva iti niścatā| [Cf - "mātṛbhūta ityatra bhūtaśabdasya upamānārthatvam kaiyaṭakāreṇa pratyapādi" -cāritravardhana], as dear to me as my own body, or-śarīrañca tat bhūtañca (ii) Menaka's command ( तथा आदिष्टपूर्वा,) । 2 [a] ki nu khalu-We have here praśna ( kim ), ( nu ), and sakhī apatī me vartate", "yo ya pradīya sakhyā me.. abhimaṃta" &c. infra [c] ādara -ā+dṛ+ap bhāve| sakhyāḥ ādara = Esteem for my roti iti tiras +kṛ + ṇini karttari striyām = tiraskariṇī| We do not get tiraskāriṇī because as Bhanuji remarks "nipātanāddhasvābhāvaḥ| ātambahariapaṇḍura vasantamāsasya jīvasavvassa | diṭṭhosi cūakaroja udumaṅgala tumaṃ pasāemi || [ātāmraharitapāṇḍura vasantamāsasya jīvasarvvasva| dṛṣṭo'si cūtakoraka ṛtumaṅgala tvāṃ prasādayāmi |

6.1.9

'cūtāṅkuram avalokayantī' navodgatatvāt sādaraṃ paśyantī | 'ceṭī' paricārikā | 'pṛṣṭhataḥ' paścāt | dve ceṭyo praviśataḥ | ete eva udyānapālike | ātāmreti | anvaya —he ātāmraharitapāṇḍura, vasantamāsasya jīvasarvasva, ṛtumaṅgala cūtakoraka, dṛṣṭo'si, tvāṃ prasādayāmi | vyākhyā—he 'ā' īṣat 'tāmra' tāmravarṇaṃ 'harita' śyāmalaṃ 'pāṇḍara' śubhraṃ, tribhirapi varṇai kiñcit miśra ityartha 'vasantamāsasya' prathamasya vāsantikamāsasya phālgunasya 'jīvasya' jīvanasya 'sarvasva' sārabhūta 'ṛto'— vasantasya 'maṅgala' prathamasūcakatvāt maṅgalārambhabhūta 'cūtakoraka' cāmramukula, tvaṃ 'dṛṣṭo'si' | ataeva tvāṃ prasādayāmi | prasanno bhava yathā asmin vasante'haṃ sukhaṃ vaseyam | dvitīyeti | he 'parabhṛtike' [parabhṛtikā iti prathamāyā nāma] 'kiṃ katham ekākinī' asahāyā 'mantrayase' jalpasi | prathameti | he 'madhukarike' [madhukarikā iti dvitīyāyā nāma ] 'cūtakaliṅgāṃ' cāmramukula 'dṛṣṭvā parabhṛtikā' kokilā unmattā 'bhavati' | unmattā ekākinī mantrayate eva, tatra kāraṇaṃ na praṣṭavyam | prathamāṃ prati dvitīyāyā ṛju praśna | kautukapriyā prathamā tu parabhṛtikā iti śleṣamālambya kokilāpakṣe nītavatī | dvitīyeti | 'harṣeṇa saha tvarayā' druteva 'upagamya' prathamāyāḥ samīpasthā bhūtvā | 'katham' iti cāścaryeṇa 'madhoḥ' vasantasya [madhuśabdo vasante puṃsi] 'māsaḥ' kālaḥ 'upasthitaḥ' prāptaḥ kim ?

6.1.10

prathameti | 'he madhukarike' [ataeva iti śeṣaḥ] 'eṣa idānīṃ tava' bhramarakāminyāḥ 'madena' mattatayā yāni 'vibhramagītāni' vilāsabhānāni teṣāṃ kālaḥ' samayaḥ bhramarataḥ vasante kusumitāsu mañjarīṣu tvaṃ gāyasi, sa eva samayaste prāptaḥ | dvitīyeti | he 'sakhi yāvat' yatkālam 'agrayoḥ pādayoḥ sthitā' gucche sthitāyā durārohatvāt aṅgulīṣu sthitā satī [ "istyādyaṅgasyāgraśo guṇe'bhidheye'bhidheyavadbhāvam" iti vāmanaḥ] prāguktavāṃ cūtakalikām gṛhītvā kāmadevasya arcanaṃ karomi tāvat 'mām avalambasva' dhāraya | viṣama is vilāsa grace viṣamayuktāni gītāni viṣamagītāni | śākapārthivādvi | madajāni viṣamagītāni | śākapārthi vādi | naiṣām | three portions agra madhya, paścāt| agrau ca tau pādau ca agrapādau the fore- prathameti | 'yadi khalu' niścita 'mamāpi darśanaphalasya phalaṃ bhavati' tadā bhavadamba nānyatā |

6.1.11

dvitīyeti | 'kakathine' tvayā mayā vā yadukta 'api etat' phala lābha 'sampadyate' sidhyati| kāraṇamāha—'yato' yasmāt 'nau śarīra dvidhā sthita jīvita' prāṇā 'ekameva' | 'aye' ityādinā 'cūtamasava' kāmukalikā 'prabuddho'pi avikasito'pi 'bandhanabhaṅgena' vṛntacchedena 'surabhi' ghrāṇatarṣado bhavati | 'kapotahasta iti sañjñāśabdaḥ karataladvau sarvāṅgalyaṅgreṣe varttate| tameva [ svārthekan ] 'kṛtvā' añjali badvā ityarthaḥ | anvaya –he cūtāṅkura, me datta (san) gṛhītadhanuṣa kāmasya pathikajanayuvatikṣadā pañcābhyadhika' śaro bhavitumarhasi| vyākhyā-he 'cūtāṅkura' sahakāraprasava 'me mayā [ vyayametat ] 'datta ' san 'gṛhīta dhanuryaina tasya [ dhanuṣaśca" iti nityoṣyānaṅ kavivivakṣayā prakṛta,| yadvā -' 'gṛhītadhanuṣkasya' ityeva pāṭha' | tatra dhanuṣaśabdo na sakārānta kintu ukārānta | svārthekan ] 'kāmasya pathikajanānā' pānthānā' yā 'yuvataya' taruṇī bhāryyā proṣitapatikā yā ramaṇya tā eva 'lakṣya ' śaravya tadāviṣya 'pañcasu' prasiddheṣu śareṣu pañcādhika' śreṣṭha, [ nirdhāraṇābhāvāt ṣaṣṭhīsamāso vā ] 'śaro bhavitu' arhasi yujyase| ityuktvā kandarpamuddiśya 'cūtāṅkara' bhūmau 'kṣipati' | salute by joining the palms "kapoto'sau karo yatra śliṣṭamūlāgrapārśvakaḥ |

6.1.12

3 (a) arhasi me-Raghava reads tvamasi mamā, -also kāmāya &c. sundara tvaṃ gṛhītadhanuṣe kāmāya dattaṃ asi | pathikajanayuvatilakṣyā pañcamādhikaśaro bhava | (b) kāmasya-The construction is not kāmasya dattaṃ but kāmasya अनङ् (समासान्त) attached But धनुष् frequently appears without it. Compare "saṅkalpajanmā dhṛtadhanuṣamaṅgaṃ na badhnan", "dhṛtadhanuṣa raghunandanaṃ vadāmi" &c. Or the Prakrita gahaścadhaṇussa = gṛhītadhanuṣkasya which is "dhanuḥśabda striyānādau rātribhede dhanuṣyapi" iti haimaḥ | Compare "dhanurvaṃ praviśato'pi nirgaccha kiṃ kariṣyati" | (d) pañcāmādhika -The five arrows of Cupid are 'aravintamaśokañca cūtañca navamallikā | nīlotpalañca pañcaite pañcabāṇasya sāyakāḥ ||" पञ्चानाम् अभ्यधिकं -the prohibition 'न निर्धारणे" being inapplicable. Or expounding pañcānāmabhyadhikaṃ call it a supsupā || praviśyeti | 'apaṭīkṣepeṇa' nepathyaraṅgamadhyayorantarāle datta paṭam apanasārya iti prāg vyākhyātam | ātmāna na jānāti tatamabuddhau he 'anātmajña' avimṛśyākāriṇi ityartha 'mā tāvat' evaṃ kārṣī | daivena 'duṣyantena madhutsave' vasantotsave [bhāve saptamī] 'pratiṣiddhe'pi' sati 'cūtakalikāyā bhaṅgam ārabhase' prakramase | adhunaiva dṛṣṭāsi mayā ubhe iti | "ārya" mānyo bhavān 'prasīdatu' prasanno bhavatu, kopa tyajatu | 'na gṛhīta' jñāta 'artha' vasantotsavapratiṣedharūpa vastu yābhyā tathāvidhe 'bāvam' | ajñānādaparādha mṛṣyatāmāvayorityartha | 1. (a) अपटी &c-Explained in Act IV (b) अनात्मज्ञे— kañcukīti |

6.1.13

'yat śāsanam' ājñā vāsantikai vasantakāle puṣyādbhi [ ṭhañ ] 'tarubhirapi' pādapairapi 'tān' tarūn 'āśrayante' ye te 'pavibhidya' paribhidya 'pramāṇīkṛta pālitaṃ' tat śāsana 'yuvābhā na kila śrutam'| kila ityarucau| nāha śraddadhe aśruta śāsanamiti | tarupachibhi pramāṇīkaraṇa prapañcayati 'tathāhi' iti— anvaya—cūtānāṃ kalikā ciranirgatāpi sva rajo na badhnāti| kuravaka' yadapi sannaddha tat korakāvasthayā sthitam | puskokilānā ruta śiśire gate'pi kaṇṭheṣu skhalitam| śaṅke smaro'pi cakita tūṇāddha kūṭa śara saṅharati| vyākhyā—cūtānā kalikā' āmramañjarī [jātāvekavacanama] 'cira nirgatā' prakaṭitā 'api svam' ātmīya 'raja ' parāga' na badhnāti' dhatte 'kuravaka' kuravakīkusuma 'yadapi' yacca 'sannaddha vikāśa' prati sañjībhata 'tata korakasya avasthayā' mukulapeṇaiva 'sthitam' | 'pusāṃ kokilānā' kokilayūnām [ruyogāntalopa | rutvamatvaṃ | anunāsikatve pum̐skokilānāṃ ityapi ] 'ruta' rava 'śiśire' hime 'gate'pi' himāvasāne'pi 'kaṇṭheṣu skhalita' pratihata kaṇṭhapayyantamāyātaṃ na tu bahirni sṛta matta śaṃtam | śiśirātyaye'pi, itthamapakuḍa cūtakorake apraphulle kuravake, sadyate ca kokilānāpe 'śaṅke' manye 'smaro'pi' bhagavān manmatho'pi, ki puna pakṣiṇa pādapā vā 'cakita ' īvājñayā vicalita san 'tūṇāṃte arddhākṛṣṭa ' śāsanaghoṣaṇāy prāk niṣkāśitaprāya 'śara saṅharati atāddeśyantūrya pratipraveśayati || prahartumanā evāsīt smara | kathamamyathā nirgatā cūtakannikā, sannaddha kuravaka, rutanirataśca kokila | parantu devādeśāt na praharati| tādṛśo'pyādeśo yuvābhyā na śruta |

6.1.14

yujyate evaitat iti vakrokti ["kuruvakam" ( rā- )—"kuravakam" ( ta, nyā-, ma-) ] || sānumatīti| krūro'pi cakita ityādi yata śaṅkate tatra 'sandeho nāsti|' rājarṣe' dṛṣyanta 'mahāprabhāva prakhyātāya | tata cakita eva kara śāsanalaṅghanabhaiyā [ mūlama (ta-, nyā- )- | rāghavādonāntu udyānapālikayoriyamūkti | || prathameti| he 'āryya rāṣṭriyeṇa nagarapālena rājaśyālena 'mitrāvasunā bhartu' svāmina 'pādamūla caraṇasamīpa 'preṣitayo āvayoḥ kati' svalpāni divasāni'[pu sobāsya bhūriprayoga ] gatāni| 'atra ca' iha nagare ca no pramada mṛhajjanatam [khalāday karttari] 'vana' tasya vihāravanikāyā ityartha 'pālanakarma samarpitam'| 'tan tasmāt 'āgantukatayā' acarāgamanena hetunā 'eṣa vṛtānta ' vasantotsavapratiṣedha 'āvābhyām śrutapūrva ' ita pūrvaṃ na śruta | (a) kati - kim + ḍati| (b) divasāni is paṅ‌liṅga, āgantukatayā —ā + gam + tun karmaṇi (dhokā) = āgantu a guest a newcomer "svāgavaiśika āganturatithirnā gṛhāgate" ityamaraḥ| āgantureva iti kan kañcukī | 'bhavatu' yātu tat | 'puna' bhūyo'pi 'eva na pravarttitavya' cūtakali kāmaṅgādibhakatsavārambho na karttavya | ubhe iti | 'nau' āvayo 'kautūhala' kutukam 'asti' asmin viṣaye | 'yadi anena janena śrocita ceṭījanena 'śravaṇayogya sadā 'ki nimitta' kena hetunā bhartrā vasantotsava pratiṣiddha ' tat 'śrāya' kathayatu | sānumatīti | 'manuṣyā utsavapriyā' priyotsavā 'khalu', tathāpi utsava pratiṣiddha | tat manye 'guruṇā kāraṇena bhavitavyam' |

6.1.15

kañcakīti | "bahulībhūta' bahuka' gatam 'etat' utsavapratiṣedhanimitta 'ki na kathyate'| yat savaira jñāta tasya śravaṇe ko doṣa | 'atra' asmin nagare ihāgamanāt paramityartha 'śakuntalāyā pratyādeśāt nirākaraṇāt yat 'kaulīna' rājño lokavāda [ "syāt kaulīna lokavāde" ityamara ] tat 'ki bhadryo karṇapatha na āyātam' bhavatobhyā na śrutam ? connection with nimitta, kāraṇa, hetu &c. Hence ki nimittam, kena nimittena, kasmin nimitte &c are correct The Varttika is "nimittakāraṇahetuṣu sarvāsāṃ prāyadarśanam" | 2. utsavapriyā — priya utsatro yeṣā te | The pūrvanipāta of priya is op- 3 (a) bahulībhūtam—abahūla bahula' bhūtam iti bahula+ci+bhū+kta karttari has become many, i e, has spread प्रसृतम् —। cf, 'पौरषु सोऽह bahulībhavantam" etc (b) śakuntalā &c.—kule bhava iti kula+kha=kulīna noble. tasya bhāva iti kulīna+aṇ kaulīnam primarily kulīnatvam , a scandal, "kaulīna syāt kulīnatve guhye—" iti viśva.| Now see Tika.

6.1.p1

ubhe iti | aṅgulīyakasya “darśanaṃ yāvat” tatparyantaṃ sarvaṃ ‘rāṣṭriyasa mukhāt’ [ apādāne pañcamī ] ‘śrutam’ | kañcakīti | ‘yadeva aṅgulīyakasya’ darśanāt—tatrabhavatī mānyā śakuntalā satya’ tattvata eva [avyayametat] ‘me’ mayā rahasi’ vijane pūrvam ūḍhā ‘ūḍhapūrvā’ vivihitā mohāt’ matibhramāt ‘pratyādiṣṭā’ nirākṛtā—‘iti devena anusmṛtam’ abhijñātaṃ ‘tadā’ yatkṣaṇe eva “prabhṛti” ādirryasmin karmaṇi tat yathā tathā [yadvā—prabhṛti ityavyayam], deva paścāt tāpam upagata' prāha | anvaya - ramyaṃ dveṣṭi | yathā purā prakṛtibhiḥ pratyahaṃ na sevyate | sanidra eva śayyāprāntavivarttau kṣapā vigamayati | yadā dākṣiṇyena anta purebhya ucitāṃ vācaṃ dadāti, tadā gotreṣu skhalitaḥ (san) ciraṃ vrīḍāvilakṣo bhavati ca | vyākhyā'ramyaṃ' kāmyaṃ vastu yadita pūrvaṃ prītikaramāsīt tat sarva mityartha 'dveṣṭi' aprītikaramiti tyajati | rameṣu viraktī deva | 'yathā purā prāgiva 'prakṛtibhiḥ' amātyai 'pratyahaṃ ' pratidina [ahani ahani iti vīpsāyām avyayībhāva | “napuṃsakādanyatarasyām” iti vikalpe ṭac samāsānta | pakṣe pratyaha ] 'na sevyate' | samprati kadācit prakṛtibhi sevāmanumodate na pratyaham | chatakrāntā 'nidrā' yasya tādṛśa 'eva' jāgradeva 'śayyāyāḥ prāntayo' yāni 'vivarttanāni dakṣiṇe pārśve śayita caṇa dakṣiṇaprāntaṃ tataśca virakta vāmapārśve parivarttanamicchan vāmaprāntaṃ, bhūyaśca dakṣiṇaprāntaṃ, tato'pi punarvāmaprāntaṃ ityeva krameṇa yāni parivarttanāni tai 'kṣapā niśā [niśi niśi eva vṛttatvān bahuvacanam ] “vigamayati' ativāhyati| eva vivarttanaparo mahiṣībhi prārthita 'yadā dākṣiṇyena' udāratayā na tu kāmitayā 'anta purebhyo' mahiṣībhyo [ upacārāt anta pura iti anta purasthavāci] 'ucitāṃ' prārthanānurūpāṃ vācaṃ dadāti, tadā gotreṣu, nāmasu 'skhalita ' bhraṣṭa mana śakuntalāmayahṛdaya śakuntalāśabdameva uccārayan 'ciraṃ' dīrgha kālaṃ 'vrīḍayā' lajjayā 'vilakṣa' laṣṭa lakṣā yasya tathāvidho vihvala ityatha 'bhavati ca' tiṣṭhatyapi | [ 'śayyāprānta"- "vrīḍāvilakṣa" ( rā-, vi-, ma-)-"śayyopānta"-"vrīḍāvanamra" ( ta- nyā- ) ] ||
asmāditi| prakṛṣṭeṇa bhavata 'prabhavata' prabalāt 'asmāt' vimanasaḥ abhibhūtasya bhāvaḥ, "vaimanasyaṃ" manastāpa tasmāt [ heto 5mī] utsava pratyākhyāta '| aye iti| 'ita eva' asyāmeva diśi [saptamyāstasi | āyādi] 'abhivattate āgacchati| 'svakarma' ātmakāryam 'anuṣṭhīyatāṃ' bhavatībhām|

6.6

tata iti| paścāttāpasya sadṛśa veṣaḥ saccā yasya tathāvida | kañcukīti| 'aho' vismaye| 'ākṛterviśeṣaḥ atiśayaḥ | upacārāt tadvān | "ākṛtiviśeṣāṇāṃ' viśiṣṭākṛtīnāṃ 'sarvāsu avasthāsu ramaṇīyaṃka' ramaṇīyatvam [dyauṣadhalacebhyo vuñ] | [ "rāmaṇīyakam” (ta-, nyā0) ‘ramaṇīyatvam ( rā, vi-, ma-, ] || edam ityam 'utsuko'pi utkaṇṭhā api 'priyadarśanī deva'| anvayaḥ-pratyādiṣṭaviśeṣamaṇḍanavidhi vāmaprakoṣṭhāpiṃtam ekameva kāñcanaṃ valayaṃ vibhrata, śvāsoparaktādhara, cintājāgaraṇapratāntanayana (deva) kṣīṇo'pa bhaskārollikhito mahāmaṇiriva ātmanastejoguṇāt na ālakṣyate | vyākhyā-'pratyādiṣṭa' parityakta 'viśeṣeṇa maṇḍanasya' hārakeyūrakuṇḍalādibhiralaṅkaraṇasya 'vidhi' anuṣṭhāna yena tādṛśa ataeva vāme prakoṣṭhe maṇibandhādūrdhvaṃ pradeśe 'arpita' dattam 'ekameva kāñcana' sauvarṇa 'valayaṃ vibhrat' dhārayan nirābharaṇatvaṃ doṣa paśyan ekamātravalaya dadhat ityartha, 'śvāsena' śokotthe na niḥśvāsavāyunā 'uparakta' atiraktatāmāpanna 'adharo' yasya tādṛśa, 'cintayā' śakuntalāgatayā yat 'jāgaraṇa' rātrau anidrā, tena 'pratānte' atikhinne [kasaṃ rikta ] 'nayane yasya tathāvidho deva eṣa pranāgarādibhi 'kṣīṇo'pi' saskārāya' aṅgarāgāya 'ullikhita' tanūkīrṇa, ataeva śāṇagharṣaśakṛśa, 'mahāmaṇiriva' maṇirāna iva, hīraka iva ityatha 'ātmana, svasya 'tejaso guṇāt prabhāvāt tejasvitayā ityartha, 'na ālakṣyate' kṣīṇatayā na parijñāyate | ["prakoṣṭhāpita" ( rā-, vi-, ma- ) - " prakoṣṭhe ślatha" ( ta-, nyā-)

6.7

sānumateti | 'pratyādeśena' pratyākhyānena 'vimānitā' avamānitā 'api śakuntalā asya' duṣyantasya 'kṛte' duṣyantārthama ityarthaṃ [kṛte ityavyayam] 'klāmyati' duḥkha bhajate iti 'sthāne khalu' yuktameva ["yuktaṃ dve sāmprataṃ sthāne" ityamara ] | aho rūpam iti bhāva |
rājeti | 'dhyānena' cintayā manda' manthara yathā tathā 'parikramya'| anvaya —prathama sāraṅgākṣyā priyayā pratibodhyamānamapi suptam ida hatahṛdaya samprati anuśayadu khāya vibuddham || vyākhyā—'prathama 'pūrvaṃ pratyādeśakāle'sāraṅgasya'mṛgasya akṣiṇī iva 'akṣiṇī nayane yasyā tathāvidhayā mṛgalocanayā [ "saptamyupamāna-" iti bahuvrīhi | sāṅgāt ṣac| ṣittvān ṅīṣ ] priyayā' śakuntalayā 'pratibodhyamānamapi' ābodhyamānamapi 'supta' nidritam 'ida me 'hata' nindita 'hṛdaya' mānasa samprati' adhunā 'anuśayasya' paścāttāpasya ["bhavedanuśayo dveṣe paścāttāpānubandhaśo" iti medinī] yat duḥkhaṃ tadarthaṃ [tādarthye 4rthī]| vibuddhaṃ jāgaritam | kattavye jāgaraṇe naiva jāgaritam, akattavye sasmin jāgaritam iti duṣṭatā hṛdayasya | tadāha--hṛhatahṛdayamiti |
sānumatīti | 'tapasvinyā' dīnāyā anukampyāyā vā śakuntalāyāḥ [ "tapasvī tāpase dīne" iti haimaḥ | "anukampyāstapasvī syāt" iti trikāṇḍaśeṣa ] 'bhāgyairyāni bhāgyāni 'īdṛśāni nanu' | dīnā prati vāme vidhau evamasaṅghaṭanabhūn ityartha |
vidūṣaka iti | 'eṣa bhūyo'pi śakuntalājambhitena śakuntalānirmitena vā 'vyādhinā' rogeṇa [ śākapārthivādvi ] 'laṅghita' abhibhūta | 'kathaṃ' kenopāyena 'cikitsitavya' pratikartavya 'bhaviṣyati iti na jāne' [ kita ityasmāta vyādhipratikārārthe sthitāt svārthe san, tataḥ tavya karmaṇi ] |
kañcukīti | 'pramadavanasya bhūmaya ' ne te pradeśā ' 'pratyavekṣitā' nipuṇadarśanena vyanobhitāpasāraṇāta śodhitā [ "kāraneḍanaviyodhanamādau" ityukte ] | 'vinodasthānāni' ramyāstastā bhūmaya 'yathākāma' svecchayā, nirbhayama ityartha adhyāstām' adhitiṣṭhatu 'deva' [ "adhiśīṅsthāsā karma" ityādhārasya karmatā ] |
rājñeti | 'madvacanāt' madvacanamulaṅghya [ lyablope karmaṇi pañcamī ] 'āryyaṃ" mānya piśunaṃ' tadākhyam 'amātya' mantriṇa 'brūhi'-'cireṇa' dīrghakālena 'prabodhām' jāgaraṇāt, velātikramādityartha 'adya paśyāmi dharmāsana" vicārāsanam 'adhyāsitum' āroḍhu 'na sambhāvita' dharmāsanārohaṇamaśakyamityartha [ alamarthayogāt tumun ] | 'patramāropya' patrasya kṛtvā [ adhikaraṇe karmasañjñā ] dīyatām | vātāyaneti | 'svaṃ niyogam' cātmādhikaraṇam, yanna purarakṣākarma ityartha 'aśūnya' kuru' svopasthityā pūrṇaṃ vidhehi |
1 (a) sambhāvitam—sam+bhū+ṇic+kta karmaṇi | Primarily it means pūjita, thence yukta, samartha &c (b) adhyāsitum—tumun is in bhāṣyakāra by the maxim "paryāptoktau bhāve" we have adhyāsitum = adhyāsanam and dharmāsanam adhyāsitum = dharmāsanasya adhyāsanam | The construction then is paśyāmi dharmāsanasya adhyāsanam na sambhāvitam |

6.8.1

vidūṣaka iti| 'bhavatā nirmāntika kṛtam' iti vyākhyāta prāk | itare janā tvayā apasāritā ityarthaḥ, 'sāmpratam' adhunā [ 'sāmprataṃ laṅghite'dhunā" iti haima] 'śiśiraḥ' śītaḥ, ātapo grīṣma iti dvau ṛtū| tayo 'ścheda' cantareṇa vasanta iti yāvat | tasmin 'ramaṇīye' pṛthagjalavīdṛggamanamodake | yadvā 'śiśirasya ātapasya ca chedāt sama vāt 'ramaṇīye' manohare 'asmin pramadavanasya saṅkeśe' pradeśe 'ātmāna ramayiṣyasi' | ramyāṇi kusumāni ramyāṇi ca pallavāni dṛṣṭvā vinoda labhyase ityarthaḥ | rājeti | 'anarthā' aniṣṭāni 'randhre' chidre duḥsamaye ityarthaḥ 'upanipatanti' samopasthā bhavanti 'iti yaducyate' loke 'tata vacaḥ' vākyam avidyamāno vyabhicāra avidyatā yasmin tādṛśam - [na vyabhicaratīti ṇiniḥ] | sadaiva satya tadvacanam | anvaya - he sakhe munisutāpraṇayasmṛtirodhinā tamasā mama ida mano muktañca, prahariṣyatā manasijena dhanuṣi cūtaśaro niveśitaśca | vyākhyā-he 'sakhe paśya' tasya vacaso nityatānavalokaya | 'mune ' kaṇvasya 'sutāyā śakuntalāyā ya 'praṇaya' abhilāṣa tadviṣayiṇī prārthanā ityarthaḥ tasya yā 'smṛti' tā 'ruṇaddhi' yat tena smṛtirodhinā 'tamasā' mohena 'mama ida mana muktañca tyaktañca, ito'tīntaraṃ, satvarameva 'prahariṣyatā' prahartu micchatā 'manasijena' kāmamutā kāmena [ vahulagrahaṇāt aluki manasijaḥ |

6.8.2

kañcitkati manojña ityapi ] 'dhanuṣi cūtaśaraṃ' cātmamukulākhā pañcāmadhiko bāṇaḥ 'niveśitaśca' yojitaśca | dvau cakārau yaugapadya gamayataḥ | yadi mūḍha eva tiṣṭheya kotpāyo na syāt | prabuddho'dhunā duḥkhamanubhavāmi ityeko'narthaḥ | tadaiva duḥkhaṃ varddhayan prāpto vasanta iti dvitīyastavānarthaḥ | tadabravīmi vyabhicāri madya iti | vidūṣaka iti | 'yāvat' yatkālam 'ahamanena daṇḍena' madīyāyā yaṣṭe 'kāṣṭhena kandarpasya vāṇa' 'nāśayāmi tāvat' tatkāla 'tiṣṭha sthiro bhava | rājeti | 'brahmaṇo 'brāhmaṇasya' 'varca' teja ['teja purīṣayorvarca' " ityamara ] 'brahmavarca'saṃ' brahmateja [ ac samāsānta ] tat 'dṛṣṭa' vidita me, tatkhaṇḍapanenālam ityāpahāsa | saceti 'upaviṣṭa' san priyayā kiñcit ivat na samyak 'anukāriṇīṣu' tatsadṛśīṣu [ tācchīlye ṇini,] 'latāsu dṛṣṭi vintobhayāmi' vimohayāmi darśanasukhamanubhavāmi| darśanāt smṛti tata sukhamiti draṣṭavyam | vidūṣaka iti | 'nanu' ākṣepe | 'āsannā' samīpopacāriṇī 'paricārikā' ceṭī | 'caturikā' iti paricārikānāma | 'imāṃ velā' prāpta kālam 'ativāhayiṣye | 'citrasya phalaka paṭṭa citralekhanapaṭṭa ityartha sa 'gatā' citraphalakasthāṃ 'svahastena likhitām | sādṛśyadarśana latāsu pratikṛtidarśana phalake, iti parama virahiramaṇaṃ mādhavīmaṇḍape bhaviṣya itibhāva | nipātayorlaṭ" | 2 brahmavarcasam-The ac as a samāsānta is guided here by the rule "brahmahastibhyāṃ varcasaḥ" giving brahmavarcasa instead of brahmavarcas | (c) vintobhayāmi-vi+lubha (vimohane) + ṇic laṭ mip | vimohana is ākulīkaraṇa -pratikṛtidarśanaṃ |

6.8.3

varttati | 'īdṛśa' sādṛśapratikṛtidvaya nātmakam | 'hṛdayasya' tadvahṛdayasya 'vinodasthāna kheṭopaśamopāya | 'tameva mārga madhvaśemaṇḍapamārgam 'ādiśaya' darśaya | vidūṣaka iti | 'eṣa mādhavyā latayā 'maṇḍapa mannidhiniāya' maṇḍapamavalimbyāyā 'daṇḍena' phalakena 'manātha' yukta sana 'daṇḍārūḍha' daṇḍāyalambasya dāsyanna kusumarāśe 'ramaṇīyatayā ca mādhuryyeṇa ca hetunā 'svāgatana' śobhanamāgamana te, ita āsyatām atra kusumagauravamanubhūyatāna iti sphaṭena vacamā 'tvāṃ pratīcchati iva' pratyudgamanena sambhāvayati iva | 'tatra' tathānta 'praviśya niṣīdatu' upaviśatu bhavāna | sānumatīti | 'latā latayā vā sannritā' āśritā latālīnā bhūtvā | 'bahūni sakhyāni yasya tādṛśa, śatadhāra sravantamityartha' 'anurāgam' iti | rājeti | 'śakuntalāyā prathamavṛttāntam' āśrame pariṇayādikam | 'sa' viditasarvavṛttānto 'bhavān pratyādeśasya' parityāgasya 'samaye' haṃsapādikāsakāśa preṣita sana samīpagato nāsīt' | samīpa yadi bhavānabhaviṣya nūna' māmavodhayiṣya || 'kintu pūrvamapi' pratyādeśāt prāgapi 'tvayā kadācit tatrabhavatyā' śakuntalāyā 'nāma na saṅkīrttita' samvaditam uccāritam | 'kaccit' iha praśnabhāve | tvamapi vismṛtavān kim anyathā katham īdṛśa maunam | bhavate—iti sampradāne 4rthī |

6.8.4

vidūṣaka iti| ‘avasāne’ vākyaśeṣe| ‘parihāsena’ parihāsasya vā vijalpa, vividho jalpaḥ mithyāracanā ‘eṣa na bhūta’ satya ‘artha’| “parihāsavijalpitaṃ sakhe paramārthena na gṛhyatāṃ vaca” iti ‘bhaṇita’ kathitam tvayā (dvitīyāṅke)| ‘mṛdo piṇḍa’ ayaḥ iva tattvadarśanābhimūḍhā ‘buddhi yasya tathāvidhena jaḍamatinā ‘mayā api tathaiva’ parihāsavijalparūpeṇaiva, ‘gṛhīta’ jñātam| ‘athavā’ pakṣāntaraṃ kimanayā paryālocanayā| atra viṣaye ‘bhavitavyatā’ avaśyambhāvyapadārthasya śaktiḥ ‘balavatī khalu’| evameva bhavitavyamityeva bhūtam| sānumatīti| ‘etat’ yathāyocyamāna vastu eva nu’ itthameva, bhavitavyatānibandhanameva| 1. bhavitavyatā—bhū + tavya bhāve = bhavitavyam sure happening, tasya bhāvaḥ inevitability, “kṛdabhihito bhāvo dravyavat prakāśate”, hence bhavitavya is dravyahappened Cp—“niyatiḥ khalu baloya' yakṣati”| vidūṣaka iti| 'īdṛśam' evaṃprakārakaṃ vastu kātarabhāva ityarthaḥ 'tvayi hyanupapannaṃ khalu' anucitameva| 'satpuruṣāḥ' sādhavaḥ 'kadāpi' mahatyapi' vyasane iti yāvat 'śokasya vāstavyāḥ' vāsasthānaṃ [ vasatyasmādityadhikaraṇe tavyat| ādito'ḍ ] 'na bhavanti' | 'pravāte'pi' prakṛṣṭe'pi vāte 'girayo niṣkampā nanu' | rājeti| 'nirākaraṇena' pratyākhyānena 'viklavāyāḥ, vihvalāyāḥ priyāyāḥ' śakantalāyāḥ 'tām' anirvacanīyām ityarthaḥ 'avasthām anusmṛtya' dhyāyan 'balavat' atyartham 'aśaraṇaḥ' nirāśrayaḥ vihvala 'asmi' |

6.8.5

anvayaḥ- itaḥ pratyādeśāt hi sā svajanamanugantuṃ vyavasitā, gurusame guruśiṣye tiṣṭha iti uccaiḥ vadati sati sthitā bāṣpaprasarakaluṣāṃ dṛṣṭiṃ punaḥ krūre mayi arpitavatī- (iti) yat tat saviṣamiva śalyamiva māṃ dahati| vyāyā--'itaḥ' asmāt janāt, matta ityarthaḥ yaḥ 'pratyādeśaḥ' nirākaraṇaṃ tasmāt hetoḥ hi 'sā khajana' śārṅgaravādikam 'anugantum' anujñātuṃ 'vyavasitā' udyatā| tataḥ 'sadṛśaṃ' pitrā kañcena samaṃ' tulyaṃ 'guroḥ śiṣye' kṣātre śārṅgarave [bhāve 0no] 'tiṣṭha' virama anugamanāt 'iti uccaiḥ' gabhīraṃ 'vadati' sati 'sthitā' gamanāt viratā 'bāṣpārdrā' netraapsonoṃ 'prasaraḥ' prakṣatiḥ tena 'kaluṣām' āvilāṃ 'dṛṣṭiṃ' 'punaḥ' bhūyo'pi 'mayi' niṣṭhure 'mayi kṣapitavatī' māmavadatāṃ prati sādṛśīśā yaudhunā iti jijñāsayā dattavatī| iti' sarvaṃ 'yata tata saviṣa' viṣadigdhaṃ 'śalpa' śaṅku iva 'māṃ dahati' saṃtāpayati| mayā'nuktā khyāna gatā, tairapi ruddhā punarmāmeva prāptā sā, krūrastaha tadāpi vimukha eva māsam| eṣa punamaṃtatsarvaṃ smṛtvā daśye'ham ityāśayaḥ| [ "pratyādeśāt (rā, vi-, ma-) - "pratyādiṣṭā" ( sa- nyā) | "sthitā" ( sa-, nyā- ) - "saṅga" ( rā-, vi-, ma ) || "prasara" (rā-, vi ) - "prakara" ( sa-, nyā-, ma ) ] || ita anena anena mayā ityartha pratyādiṣṭā nirākṛtā | tasi in tṛtīyā may be deoccurs in the list with tasi in the saptamī as in "prayuktamadhyastamito'thavā and lastly arpitavatī | (c) vyavasitā—vi + ava + so + kta kartari

6.8.6

sānumatīti | 'svakāryaparatā' svārthaniṣṭhatā 'īdṛśī' etādṛśī bhavati | tadeva darśayati—'asya' rājarṣe 'santāpena' duḥkhana 'aha rame' sukhamanubhavāmi | śakuntalākṛte asya duḥkhameva me toṣāya | 'ammahe' ityāścarye | yadekasya dukha tadevānyasya sukhamityāścaryam | vidūṣaka iti | kenāpi 'ākāśacāriṇā' vyomavihāriṇā devayoninā 'tatrabhavato śakuntalā nītā - iti me tarkaḥ' anumānam 'asti' ityahaṃ tarkayāmi| rājeti| 'menakā kila' [kila ityaitihye] 'te sakhyāḥ' śakuntalāyāḥ 'janmapratiṣṭhā' janmasthānam ["pratiṣṭhā sthānamātrake" iti viśvaḥ ] 'iti sakhomukhāt śrutavānasmi' | 'tasyāḥ' menakāyāḥ sahacāriṇībhi sakhībhiḥ apsarobhiḥ 'te sakhī hṛtā iti me hṛdayam āśaṅkate' | 'anya' ka 'patidevatā' yasyāḥ tathāvidhā pativratā 'parāmraṣṭuṃ' sparśema dūṣayitum 'uttasaheta' yateta [śaki liṅa] | sānumatīti | īdṛśasya apratibhasya janasya 'sammoha khalu' matibhrama eva vismayanīya,' vismayayogya 'na prativodha' | prabuddha evāya sadā, tadasya īdṛśe yathārthe bodhe ko vismaya ? kintu purāyamaprabuddha āsīta iti vismayakaram iti bhāva |

6.10

vidūṣaka iti | 'mātā' ca 'pitā' ca 'natrau' padāvaha 'viyogena' viraheṇa 'duḥkhitāṃ' duhitara draṣṭu na khalu pārayataḥ | tanpratye menakā svayameva samāgatya sukhodayodarka vidhāsyati | rājeti | anvayaḥ—dasannivṛttyai vyatītaṃ tat svapno nu, māyā nu, matibhramo nu, tāvatphalameva kliṣṭa puṇya nu | he vayasya ete manorathānām prapatatprapātāḥ | vyākhyā —'na sannivṛttiḥ' punarāgamanam 'dasannivṛttiḥ | tasyai, apunarāgamanāya 'vyatīta' gata tat pūrvānubhūta śakuntalāsamāgamarūpa vastu svapno nu' vā [ nu iti vikalpe ] | padā nāha sadā suptaḥ kuta svapna ? tanpratya 'māyā nu' kenacit ripuṇā mayi prayuktam īndrajāla vā, kintu sarvajanapriyo'ha nāsti me śatru tat kye māyā | bhavatu tarhi 'matibhramo nu' buddhivikāro vā, tana patattve śakuntalākhye padārthe tattvabhrāntimeṃ jātā | tathā cet syāt adhunā prasannadṛṣṭau matau niṣpakṣarūpeṇa bodho jāyeta, na ca punarjāyate | tat vastu 'tāvat' tatparimāṇaṃ 'phala yasya tādṛśameva ataeva 'kliṣṭa samprati kṣīṇa 'puṇya nu' | 'henāha' tadā satyameva śakuntalayā milita idānī prakṣīṇe puṇye tayā viyuktaḥ | eva caturṣvapi pakṣeṣu tayā puna samāgamo'sambhava | ataeva he 'vayasya ete' catvāraḥ pakṣāḥ 'manorathānām' abhilāṣāṇā puna samāgamābhilāṣāṇāmityarthaḥ, 'patatprapātā' tuṅga-' śailādadhaḥ 'prapātāḥ' patanasthānāni | svapnamāyāmatibhrame kṛtānā mithyātvāt teṣāṃ puna. prāpti asambhavā | puṇyasya ca kliṣṭatvāt tathaiva | tat yathā śailādnāta patito na pratyāvarttate tathaiva manorathya puna samāgamābhilāṣo na sandṛśyate | ["kliṣṭam" (rā-, vi-, ma-)—"skṛtam" (ha- kā-,) | "puṇyam" (rā- vi-, ma-,)—"puṇyeḥ" (ta-, nyā-,) | "tadatītameta" (rā-, vi-,) "tadatīva manye" (ta-, nyā-,)— "tadatītameva' (ma) | "—prapātā' (rā-, vi-)—prapātam" (ta-, nyā-) —"prapāta. (ma-) ] |
in the rule "mātāpitrorudīcām" (ii) pitarau by ekaśeṣa by the rule "pumān striyā" |
differently thus—तत् असन्निवृत्तौ अतीतम् (That thing has gone never to come back), svapno nu, matibhramo nu tāvatphalameva kliṣṭa puṇya nu (Was it a entitled (c) asannivṛttau - sam + ni + vṛta + ktinbhāve = sannivṛtti return na sannivṛtti | tasyai | tādarthye caturthī | (a) ete - Refers to the four--svapna &c. Raghava has ete manorathāḥ | (e) manorathānām-rathā iva rathā ityalīke, alīkā manorathā ityarthaḥ"| (f) ataṭaprapātā - ataṭa is bhṛgu a pre-

6.11

vidūṣaka | 'evaṃ mā' atha 'nanu' iti paramatākṣepe 'avaśyambhāvī' avaśyameva bhavitā padārthaḥ 'acintanīya apratarkyaḥ 'samāgamaḥ' lābho yasya tādṛśo bhavati iti' asmin viṣaye 'aṅgulīyakameva nidarśanaṃ dṛṣṭāntaḥ | yadvā—acintanīyasamāgamaḥ avaśyambhāvī' padārtha 'bhavati' ghaṭate 'iti atra viṣaye 'aṅgulīyakameva nidarśanam' | jale patitasya matsyena ca gilitasya aṅgulīyakasya punaḥ prāptiḥ acintanīyā | kintu avaśyambhāvino sā ghaṭitā eva | tena mayye śakuntalāpi labhyeti | rājeti | 'aye iti smṛtau | vidūṣakeṇa aṅgulīyakaśabde uccārite smṛtiḥ | 'asulabhaṃ' duṣprāpaṃ yat 'sthānaṃ' śakuntalāṅ‌guli tasmāt khyāti' yat tādṛśam 'idam' aṅgulīyakaṃ 'śocanīyaṃ tāvat śocyameva | anvayaḥ- he aṅgulīyaka phalena vibhāvyate, tava sucaritaṃ nūnaṃ mama iva pratanu | yat aruṇanakhamaṇīramāsu tasyā aṅgulīṣu labdhapadaṃ cyutamasi | vyākhyā-he 'aṅgulīya' phalena' tvayā anubhūtena phalena 'vibhāvyate' anumīyate- 'tava sucaritaṃ puṇyaṃ 'nūnaṃ niścitaṃ 'mama iva pratanu' atyalpam | kuta evamanumānam ityāha- 'yat' yasmāt 'aruṇaiḥ' śāraktai 'nakhaiḥ' manoramā 'tasyā' śakuntalāyā 'aṅgulīṣu' [ prathamamanāmikāyāṃ niveśitamārgo drākṣā | tato dineṣu gacchatsu virahakṛśayā tayā kramāt madhyamā tarjanīñca nītam | iti bahuvacanamaṅgulīṣviti ] 'labdhaṃ' prāptaṃ sthānaṃ yena tathāvidhaṃ sat cyutamasi' bhraṣṭamasi | puṇyamāsīt te caritaṃ tena tava padamādhā | parantu svalpaṃ tat puṇyaṃ tataścyutamasi | ahamapi puṇyena śakuntalayā militaḥ, kintu kṣīṇe puṇye tvamivādhunā tayā hīnaḥ śocyaḥ | [ "maṇeva manoremāsu" (rā-, vi-, ma-) -"kṛśena manoharam" (ta-, vyā-) ] ||
sānumatīti | yadā śakuntalā ramaṇīye rūpeṇa, tadā dṛṣṭanto'pi puruṣeṣu | tanmadhye duṣyantasya aṅgulayakamamunāpisucaritasya mudrānam ghaṭoem eva iti bhāvaḥ |
vidūṣaka iti | mudrāyate anayā iti 'mudrā' [ ṣada karaṇa ] | 'nāmro mudrā' vyatkīrṇanāmākṣaramaṅgulīyaka kena udde śe na kimuddiśya [ karmaṇi ghañ ] 'tatrabhavatyāḥ hastasya abhyāse samīpem [ "abhyāso'bhyasane'ntike" iti viśva ] 'pāpitā' nītā| kena prayojanena tasyai etadaṅgulīyakaṃ dattam ityarthaḥ |
sānumatīti | 'eṣaḥ' vidūṣako'pi 'mama kautūhalena ākāritaḥ preritaḥ | ahamapi aṅgulīyakadānasya kāraṇaṃ jñātumicchāmi ityarthaḥ |
1. (a) nāmamudrā—mudyate anayā iti mud+ṣaḍ karaṇe=mudrā seal. (b) udde śe na—kehau kṛtodya |
2. (a) mamāpi—api goes with eṣaḥ | (b) ākārita—ā+ kāri means "to urge" prerarthe | Comp. "ākārye bhīmanāyaṃ", "ākāraha varadānāya" &c.

6.12.1

rājeti | 'svanagarāya' svanagara hastināpuram [ pāścikī caturthī, paraṃ dvitīyā ]| -'prasthitaṃ māṃ priyā sabāṣpa' sajalalocanam 'māha' uvāca [āha ityāvācāye avyayam] kimāha ?—kiyata ki parimāṇaṃ cira 'kiyacciraṃ tena [ apavarge tṛ tīyā ] 'āryyaputra• pratipatti' pravṛtti' vārttāmityartha [ "pratipatti pravṛttau ca" iti medinī ] 'dāsyati praṣayiṣyati 'iti' āha | rājeti | 'paścāt' taduktau param 'imāṃ' mudrāṃ tasyā aṅgulau niveśayatā' sthāpayatā 'mayā' sā pratyabhihitā' pratyuktā | anvaya —he priye, atra divase divase ekaikaṃ madīya nāmākṣara gaṇaya | yāvat antaṃ gacchasi tāvat madavarodhagṛhapraveśaṃ netā janastava samīpam upaiṣyati iti | vyākhyā—he 'priye' śakuntale 'atra' asmin aṅgurīye 'divase divase pratidinam [ vīpsāyā dvivacanam ] “ekam ekana 'ekaikam' ekameva na dve trīṇi vā [ svārthe avadhāryamāṇe dvivacanam | bahuvrīhivadbhāva ] 'nāma attara' gadayaṃ | 'yāvat' saṅkhyām 'antam' avarātāmavasāna 'gacchasi [ yāvattā yoge laṭ ] 'tāvat' tatkāla 'mama avarodhagṛhasya' antaḥpurabhavanasya 'praveśa' dvāra 'netā' prāpakojana [ tācchīlye tṛn | 'na loka-” iti ṣaṣṭhoniṣedha ] 'tava samīpam' antikam 'upeṣyati' abhigamiṣyati 'iti' etat matrābhihitā iti pūrveṇa sambandha jhaṭityeva vārtā lapsyase iti bhāva | [“gacchasi (ta- vi-, nyā-, ma-) - "gacchati” (rā ) | "sahapraveśam" ( rā, vi-, ma-) -' nirdeśako ( ta- nyā ) ] | 'tacca' naॅvepreraṇa 'dāruṇamanā' krūrahṛdayena mayā mohāta na anuṣṭhitam' na kṛtam |

6.12.2

sānumatīti | 'ekaikam' pratidinam iṣṭajananāmakauttanaṃ vyāpṛtatvāt sumeram 'khalu avadhi' virahasya avadhi sīmā 'vidhinā' devena 'visaṃvādita' visaṃvādī vihitaḥ | nāmākṣarāgānaṃ antaṃ na tadāgamanam, itya visaṃvādaḥ-atra punarantaṃ prāptaṃ naitā tu nāgata' iti visaṃvādaḥ | vidūṣaka iti | 'dhīvareṇa kalpitasya' khaṇḍaśaḥ kṛtasya iti viputsāgaradādā | sānumatīti | 'ataeva' aṅguliyakapradānādeva | 'adharmāt' pāpāt 'bhīro' tena parastrīsparśa śaṅkinaḥ 'rājayeṃḥ pariṇaye sandeha āsīt' | naitadasa sande hāya iti matvā samuṣyantī āha - 'athavā' padāntare īdṛśa 'sārvabhauma' 'anurāga' abhijñāna ' paricāyakamaṅgulīyādikam 'apekṣate' kāhuti 'etat kathabhiva' kīdṛśam ? utkaṭo'nurāga asatyabhijñāne naśyati iti na yujyate mayā | rājeti | 'idamaṅgulīyakamupālambhe' bhartu marthaṣye 'tāvat' | aṅgulīyakameva anarthabījam | yadyetat na.dhra śiyata śakuntalā me nānaśiṣyat, tadidaṃ tiraskāramahati| ityunmāditvavacanam | vidūṣaka iti | 'anena unmattānāṃ panthā gṛhīta' unmattapadavīmārūḍho'yam | ata para mūrcchā tatomaraṇa bhavitā |

6.12.3

rājeti | anvaya – bandhurakomalāṅguli taṃ kara vihāya kathaṃ nu ambhasi nimagnamasi | athavā acetanaṃ guṇaṃ nāma na lakṣayet | mayā eva kasmāt priyā avadhīritā | vyākhyā—'bandhurā' unnatānatā parvasu natā tanmadhye udare unnatā ityatha 'komalā' akarkaśāya 'aṅgulayo' yasmin ataeva sulakṣaṇaṃ tam'anubhūtasparśa 'karaṃ vihāya tyaktvā "kathaṃ nu pṛcchāmi bho kena nimittena 'ambhasi' jale nimagnamasi ātmānaṃ majjathasi a ho laukīkiriyam | sarvathā viraktī hi ātmani anādarā jale majjati ] | akāraṇamayuktamācaritaṃ tai | athavā' pakṣāntare 'acetanaṃ cetanāśūnya vastu guṇam'utakarṣa 'nāma' sambhāvanāyām 'na lanayet' draṣṭu ṃ naśaknuyāt [ śaktiliṅ ] | ityacetanasya vivekavimūḍhatā na te doṣaḥ | sarvathā dvayā me layi tiraskāra | 'mayā eva' cetanena 'kasmāta' kiṃ kāraṇaṃ 'priyā' dayitā 'avadhīritā' avajñāya pratyākhyātā [avadhīra iti avajñāyā curādiṣu ] | cetanaṃ yadasambhava taddhi mayā ācaritam [ "bandhurakomala" ( rā-, vi-, ma-, )—"komalabandhura" ( ta-, vyā-, )|| "lakṣyeta" ( rā-, vi-, ma- )—"vīkṣyate" (ta-, vyā- )] | 3 (a) kaṣṭatocepeṇa &c-See also act IV Ante. (b) iya cittagatā patākāsthāna|

6.12.4

vidūṣaka iti| 'bhāvo' mānaso bhāvaḥ, bhayādirūpā cetovikṛtiḥ| tasya yaḥ 'anupraveśaḥ' tvāye sābhivyaktiḥ saḥ eva citra 'madhureṇa' manohareṇa 'avasthānana' vinyāsena, kuśalalikhanena iti yāvat 'darśanīyaḥ' suspaṣṭamālakṣyaḥ| dṛṣṭeva jñāyate ekā bhītā apare kautukavatī iti| yadvā—'bhāvānupraveśaḥ' bhayādīnāmāvirbhāva 'madhureṇa avasthānena' sthityā 'darśanīyo' manoharā jātaḥ| yāsām aṅgānāṃ vinyāsaviśeṣeṇa atisundara bhayādīnāṃ citramālikhitaṃ bhavati| na kevalaṃ bhāvasamāso nipuṇamālikhitam api tu kāyo'pi, ityāha 'nimneṣu' nīceṣu 'unnateṣu ucceṣu ca pradeśeṣu' śarīrāṅgeṣu me dṛṣṭiḥ skhaliveva iva ahlādataḥ calitā dṛṣṭiḥ ucceṣu pratihatā nimneṣu ca praviśatītīva bhavati | 'bahunā' uktena 'kiṃ' saṃcedato bravīmi citrametat 'sattvasya' prāṇānāṃ yaḥ 'anupraveśa' āvirbhāvaṃ tasya 'śaṅkayā sañjīvanavicikitsimiti me'ta matimutpādya ityarthaḥ 'ālekhanasya' kasyāpyasya 'kautūhalam' ākāṅkṣā 'janayati' [ "nimnonnata" ( rā., vi., ma.) — 'nimnata' ( ta., nyā.)| "ki bahunā' ityādimūlam ( rā., ta., nyā.) —madhye vāmenanāsti ]|

6.12.5

1. (a) madhurā &c — ava+sthā+lyuṭ bhāve = avasthānam fixing, i. e. del neation Or avasdhīyate anena iti ava+sthā+lyuṭ karaṇe=avasthānam posture Raghava makes it आकृति। मधुरमवस्थानम् exquisite delitakes it=fine features darśanīya is draṣṭuṃ śakya visible (lyuṭ bhāve) or manohara charming (lyuṭ karaṇe)| (b) bhāvānu &c —bhavatyanena iti bhū+ghañ karaṇe, or bhavatīti bhū+ca karttari=bhāvaḥ emotion tasya anupraveśa, fine features (lyuṭ karaṇe—Raghava) "sundarakāraṇayā bhāvāvirbhāve sattvānu &c —satva is prāṇa life śaṅkā is surmise, impression hetautṛtīyā|

6.13

sānumatīti | "kaṣṭau ityādarthe’ | ‘eṣā’ īdṛśī 'nipuṇatā' mahatī nipuṇatā iti bhāvaḥ | rājeti | anvayaḥ—citre yat yat sādhu na syāt tat tat anyathā kriyate | tathāpi rekhayā tasyā lāvaṇyaṃ kiñcit anvitam | vyākhyā—citre matkṛte ālekhye ‘yat yat pradeśasāmañjasyāt vā ‘sādhu samyak, dṛṣṭadānuyāyi ityarthaḥ ‘na syāt' citritaṃ na bhavet [ sambhāvanāyāṃ liṅ ] ‘tat tat' tadeva, tatsarvamityarthaḥ, 'anyathā' anyaprakāreṇa viśodhya iti yāvat 'kriyate saṃpādyate [ sarvadhātūrthānuvāda karotinā bhavati ]| kintu śaṅkuntalāyā lāvaṇyaṃ manasāpyacintanīyaṃ kiṃ punaścitre karaṇīyaṃm | tat ‘tathāpi’ kṛte'pi mahati yatne rekhayā' ālekhyena ‘tasyā lāvaṇyaṃ kamanīyatā 'kiñcit īṣat na tu bāhulyena anvitam | yā svayaṃ “vidhinā citre niveśya parikalpitasatvayogā manasā vā rūpoccayena kṛtā' sā kathamanena mayā sādṛśena samyagalikhyate | tat yadoktaṃ te "sādhu yadyat” ityādi iti bhāvaḥ | ['rekhayā' (rā-, vi-, ma )— ‘lekhayā’ [ tka, ba, ] ] || sānumatīti | 'paścāttāpena guroḥ pravṛddhasya snehasya premnaḥ 'anavalepasya ca' darpābhāvasya ca ‘etat' eṣā rājoktiḥ sadṛśaṃ yogyam paścāttāpenāsya dṛr̤hatvādaho niratiśayaḥ sneho jātaḥ | snehaśca prabalamātmaślāghām tata “aye kāntākīrte "yadyanni" ityatra śakuntalāyā sādṛśyama acintanīyaṃ sannaye| kiñcidanvitaṃ na sambhavatyadyapi gavāṃmanvata vinayoktimātram|
vidūṣaka iti | 'idānīṃ vākyālaṅkāre |
sānumatīti | 'īdṛśasya' etadvidhasya 'rūpasya anabhijñaḥ' ajñātasvarūpaḥ 'aya jana.' eṣa vidūṣaka 'mīghadṛṣṭi.' viphaladarśanaprayāso jāta. | anupamaṃ sarvāṃsāmeva kanyādayakanyakānāṃ rūpam | atra punarviśeṣanirūpaṇe nipuṇai. rūpāmittaireva śakyam | vidūṣakamtu 'anabhijña' sarvo api samā paśyati ityāśayaḥ |
vidūṣaka iti | 'nirvarṇya' nipuṇa dṛṣṭvā | 'yā eṣā avasekena' secanena 'snigdhā.' mamṛkṣā 'taruṇapallavā navapatrāṇi yasya tādṛśasya 'cūtapādapasya' cāmravṛkṣasya 'pārśve' śithilaṃ śvatha 'vandhanaṃ yasya, ataeva 'uddāntāni cyutāni kusumāni' yasmāt tādṛśena 'keśāntena' [itthamabhūtalakṣaṇe tṛtīyā ], udbhinnā sūkṣmāḥ 'svedavindava yatrajalavindavo yasmin tādṛśena 'vadanena [itthambhūtaiti tṛtīyā] viśepano' bāhubhyā na 'avasṛṣṭābhyām' śrāntatvādvā 'bāhubhyām' [itthambhūteti tṛtīyā] 'drutapariśrāntā iva kiñcidiva jātaśramā [keśadandhaśaithilya' svedodgama, bhujāpasaraṇam iti vīṇi śramopalakṣaṇāni ] 'ālikhitā sā śakuntalā itare sakhyo iti tarkayāmi, ūhe | [ "śithilabandhana-" (ta nyā-,)"śithilakeśavandhana" (rā, ma-)- 'śithilakeśavandha' (vi-) | ]||

6.14

rājeti | 'bhavān nipuṇa' abhijña, viśeṣavit ityatha 'atra' śakuntalāpratikṛtau 'me bhāvacihnam' anurāgalakṣaṇam 'iti' | anvayaḥ-rekhāprānteṣu malinaḥ svinnāṅguliviniveśo dṛśyate, idañca kapolapatitam aśru varṇakocchāsāt dṛśyam | vyākhyā-'rekhāyā' tūlikāṅkasya 'prānteṣu pārśvadeśeṣu 'malinaḥ kaluṣaḥ' 'svinnāṅgubhāvodayāt svedāktā 'aṅgulyā viniveśaḥ saṃsthāpanaṃ vinyāsaḥ 'dṛśyate' lakṣyate| bhāvāt svedaḥ svedātkalimo'bhūt | ataeva aṅgulya mālinyāt bhāvodayānumānam | 'idañca kapole' gaṇḍe citragatāyāḥ śakuntalāyā gaṇḍe ityarthaḥ 'patitam aśru madīyairapinetrajalam 'varṇakasya' citrīyapītanīlasudhādikarāgasya 'ucchāsāta' uccūnatayā 'dṛśya' draṣṭuṃ śakyam | vanakrocchvāsāt jalasamparkāt | jalañca mannetratvāt patitam | tenāpi bhāvoda‌yānumānam | ["varṇaka--" ( ta-, nyā-) - "varṇikā--" (vi., ma-)- "vartika-" (rā)]||
etat' idaṃ 'vinoda' sacakrahṛdayasya samāśvāsanam, tasya 'sthānam' upāyabhūtam, evamvidhamityarthaḥ 'cahum̐ likhitam asamaptamityarthaḥ | ato 'gacchavarttikā' tūlikām [“paṭalepe pavitrabhedre tūlikāyāñca varttikā” iti rāghavadhṛtamajayavacanam ] 'ānaya tāvat' | tāvadityavadhāraṇe [ yathā 'kuruṣva tāvata karabhoru' ityādi radhau]|

6.15

anugaccheti | 'yāvadāgacchāmi' [ yāvadyoge bhaviṣyati laṭ ] tāvat 'avalambasva' dhāraya | yāvadavadhau [ “yāvattāvaddivāvadhau' haimaḥ ] | rājeti | anvaya – he sakhe, pūrva sākṣāt upagatām imā priyām apahāya citrārpitāṃ bahu manyamānaḥ nikāmajalāṃ srotovahā pathi atītya mṛgatṛṣṇikāyāṃ praṇayavān jātaḥ | vyākhyā—he 'sakhe pūrva prathamaṃ 'sākṣāt' svayam 'upagatā' samīpa prāptām 'imāṃ priyāṃ vallabhā m 'apahāya upekṣyā atikramya, paścāt citre arpitām ālekhye likhitāṃ 'bahu manyamāna' tathā śraddadhan 'ahaṃ nikāmajalāṃ' bhūrisalilāṃ' 'srotovahā' nadīṃ pathi vartmani 'atītya' atikramya, mārgavaśādaiva anāyāsena prāptāmupekṣya 'mṛgāṇā' paśūnā yā 'tṛṣṇā' lobha sā asti yasyāṃ tasyā 'mṛgatṛṣṇikāyāṃ marīcikāyām [ ṣaṣṭhīsamāsa, | arśa-ādyaca | svārthe kan || 'mṛgatṛṣṇā marīcikā" ityamaraḥ] 'praṇayavān' sākāṅkṣī 'jātaḥ | vartmanyeva prāptā svādūdakā nadī tyaktā marīcikānumaraṇa yathā hāsyakara, svayamāgatā śakuntalā vihāya kālpanika taccitre mamādaro'pi tathaiva iti bhāva | [ 'rājā' (vi)—'rājā (niśvasya)" ( ta-, vyā-)-'rājākaṣṭa hi" ( rā-, ma ) | "ahamimām" ( ta, vi vyā-) - "punarimām" (rā-) "muhurimām" ( ma-, ) ] ||
vidūṣaka iti | mayameva dṛṣṭāntamavalambatā | 'eṣa pratrabhavān nadīṃ' śakuntalārūpām 'atikramya mṛgatṛṣṇikayā' citrarūpayā 'prakānta suhṛt' | etat tu rājñā śrutaṃ cet tasya tāpo varddheta ityātmagatamuktam | [ "lekhitavyam" (vi) "likhitavyam" (rā-, rāma-) "ālikhitavyam" (ta-, nyā) ] ||
sānumatīti | 'yo yaḥ pradeśaḥ sthāne me 'sakhyāḥ' śakuntalāyā 'abhirūpaḥ ramyaḥ [ "abhirūpau budhe ramye" iti viśvamedinyau ] taṃ tam 'ālekhitu' citrayitu 'kāmaḥ abhilāṣī yasya tathāvidha [ "karttari kṛt" ityanuvṛttyā samānādhikaraṇapado bahuvrīhiḥ| "avyayakṛto bhāve" iti pakṣe tu vyadhikaraṇapadaḥ | 'tudāmanasostapi" iti makāralopa ] 'bhavet [sambhāvanāyāṃ liṅ ]
1 लेखितव्यम्—Raghava reads लिखितव्यम् । There seems to catuṣpācchakuniṣvālekhane| Bhattoji says vilekhitum" under the rule 'īśvare 2 ālikhitu' &c—ā+likha+tumun karttari ālikhitum, ālikhitu kāmo'sya| The m of ālikhitum disappears by the kārikā—tumpratyayasya rūpaṃ tuṅmanasostapi| mno vā tadahiṃtayormāṃ masya paciyuḍaṣṭacau ||' The bhāṣyakāra

6.16

rājeti | anvayaḥ-saikatalīnahaṃsamithunā srotovahā mālinī kāryā| tāmabhitaḥ niṣaṇṇahariṇā gaurīguroḥ pāvanāḥ pādāḥ (kāryāḥ)| śākhālambitavalkalasya taro radhaḥ kṛṣṇamṛgasya śṛṅge vāmanayanaṃ kaṇḍūyamānāṃ mṛgīñca nirmātumicchāmi | vyākhyā'saikate' puline 'līnaṃ sukhāsīnaṃ 'haṃsamithunaṃ' marāladvandvaṃ yasyāstādṛśī srotovahā' nadī 'mālinī kāryā' lekhitavyā| 'tāṃ mālinīm 'abhitaḥ' pārśvataḥ [abhitoyogedvitīyā ] 'niṣaṇṇāḥ upaviṣṭāḥ 'hariṇā' yeṣu tathāvidhāḥ 'gauryā' śivāyāḥ' guroḥ' pituḥ [anaṅgatuḥ pitā iti yāvannāmapādā ] 'pāvanāḥ' pavitrāḥ 'pādāḥ' pratyantaparvatāḥ kāryā iti liṅgavacanavipariṇāmaḥ| 'śākhāsu lambitani' avalambitāni 'valkatāni' yasya tādṛśasya kasyacit taro hakṣasya 'adhaḥ' tale [ṣaṣṭhyadayaḥ | atasantatvāt ṣaṣṭhī ] kṛṣṇamṛgasya' kṛṣṇasārasya 'śṛṅge' vāmanetrī 'vāmanayanaṃ' vāmākṣiṃ kaṇḍūyamānāṃ' nigharṣantīṃ mṛgīñca nirmātuṃ kartum 'icchāmi' [ niṣaṇṇahariṇā -(rā-vi-, ma-, )"niṣaṇṇacamarāḥ" (ta-, ā-) ] ||
vidūṣaka iti | 'yathā aha paśyāmi' mayā evamanumīyate [''yathāśabdastanniddiṣṭastulyayogāsamānayoḥ'' iti viśva | atra anumāne ]—'enena rājñā 'lambakūrcānāṃ dīrghaśmaśrūṇām [ ''kūrcamastrī bhruvormadhye śmaśrukaitavayopi'' iti trikāṇḍaśeṣa ] 'tāpa sānāṃ kadambe samūhe [ iti karaṇe śyā ] ''citraphalaka pūrayitavyam | prathamaṃtaireva phalakaṃ pūrayiṣyati ityaha manye |
rājeti | he 'vayasya anyacca' aparamapi likhitavyamasti | 'śakuntalāyāḥ abhipreta priyaṃ mayā uddiṣṭaṃ vā prasādhanam' alaṅkaraṇam 'atra asmin citre 'ṛkṣāmi' vismṛta' vismaraṇāt akṛtam adhunā tu karttavyam |
vidūṣaka iti | 'kimiva tat abhipreta prasādhana vismṛta bhavatā [ ''iva iri iṣadaryepimopre kṣāvākyālaṅkāreṣu' iti barddhamānaḥ | atra vākyālaṅkāre ] |
sānumatīti | 'yat vastu śakuntalāyā yo vane vāsaḥ sthitiḥ tasya, yacca tasyā' yat 'saukumāryya' mārdavam ( bhāve ṣyañ ) tasya 'ca sadṛśa' yogya bhavet' tadaiva vismṛtam abhipretaṃ prasādhanam adya kartumanā ayam | vanavāsini. sulabham atikomalañca tat ityarthaḥ | vidūṣakakṛtapraśnasya uttarametat |

6.17

rājñeti-anvaya - he sakhe karṇā'rpitabandhanam āmṛṣṭavipralambikesara śirīṣaṃ na kṛta, stanāntare śaraccandramarīcikomalaṃ mṛṇālasūtraṃ na racita vā| vyākhyā- he 'sakhe śakuntalāyā 'karṇe' [ jātāvekavacanam ] 'arpitaṃ niveśita 'bandhanaṃ intaṃ yasya tat ataeva 'āmṛṣṭa gaṇḍaparyanta 'vilambino' lambamānāḥ 'keśarā' kiñjalkāḥ yasya tat śirīṣa' śirīṣakusumam (jātāvekavacana ) 'na kṛta na viddham| citre amūṣitaḥ karṇo gaṇḍaśca yadya girīṣeṇa bhūṣayiṣyate, tadā tasyāḥpriyam| 'stanayoḥ pantare' avakāśe 'śaraccandrasya marīciḥ jyotsnā iva 'komalaṃ' snigdha śubhraśca mṛṇālasūtra' visamauktikā 'na racita vā' ālikhitamapi [ vā iti karṇabhūṣaṇastanāvapūrakakriyayoḥ samuccaya ]| vidūṣaka iti| 'mo iti sambodhane| kiṃ praśnai| nu vitarke| savitarkaḥ praśna | brūhi pṛcchāmi kimartha 'tatrabhavatī' śakuntalā 'raktakuvalayamiva' raktotpalamiva 'śobhate'yaḥ tena [ raktakuvalaya sādṛśyā tatsadṛśe varttate| sādhukāriṇi ṇini ] 'agrahastena' hastā-śriyam vivakṣāt yaha vyapavartyataṃ yo bāhoraṇa tena ["hastādyahasādayo guṇaguṇinī-bhedāmedābhyām" iti vāmana | atra abhedavivakṣāyāṃ karmadhārayaḥ | prayojye karmaṇi dvitīyā] 'mukham' āyāryā ācchādya [bī ṇyap ] 'cakitāt bhītādapi 'cakitā' bhītā pratibhātā ityarthe 'iva sthitā' [ anena prakārasya uktatvāt dvivacanam atiśayabhāvasya gamakam ] | ["raktakuvalayaśobhinā" (ta, nyā-) - "raktakuvalayapallavaśaubhinā" (rā-, vi, ma ) ] || 'sāvadhāna' nipuṇa nirūpya' dṛṣṭvā | 'ā' krodhe| 'dāsyā putraḥ duvirnauta, [ākrośe ṣaṣṭhyāḥ aluk ] kusuma(rasasya' madhuna 'pāṭaccara ' coraḥ madhukara' amara 'tatrabhavatyā vadana kamalamiva' [upamitasamāsa | kamaladharmeṇa bhramarākarṣaṇam } 'abhilaṅghate' abhilaṅghya dhāvati [laṅgergatyartha ātmanepadī] | ['abhilaṅghate (vi)-"abhilaṅghayati" ( rā- ma- ) - "abhilaṣati' (ta, nyā- ) ] ||

First 36 of 56 passages. Read on

Linked texts (3)