Abhijnanasakuntalam 7.21
Mitabhāṣiṇī 7.21
- Language
- Sanskrit
7.21
rājeti | anvayaḥ—aye yā bhavabhavatī eṣā paridhūsare vasane vasānā niyamakṣāmamukhī dhṛtaikaveṇiḥ sā iyaṃ śuddhaśīlā śakuntalā pratiniṣkaruṇasya mama dīrghaṃ virahavataṃ vibharti | vyākhyā—‘aye’ smaraṇe | ‘yā bhavatī’ mānyā ‘eṣā’ dṛśyamānā paridhūsare atimaline ‘vasane vastrī ‘vasānā’ paridadhānā niyamena’ vratopavāsādinā ‘kṣāmaṃ śuṣkaṃ ’ ‘mukhaṃ ’ yasyā tādṛśī dhṛtā ekā veṇiḥ yayā tādṛśī imosukhamārakṣati ‘sā iyaṃ śuddha niṣkalaṅka’ ‘śīlaṃ’ svabhāvo yasyā tādṛśī śakuntalā pratiniṣkaruṇasya sutarāṃ krūrasya mamadīrghaṃ virahasya virahocitaṃ vā ‘vratam ācāra ‘vibharti dhārayati | śuddhaśīlena rūpe vikṛte prathama malinavasanā ramaṇīmātramiti jñātam | tato nātidūre sākṣiya kapolena kaṭhora’ tapaścarantī kācit tāpasīti | tataśca samīpe ekamātrayā keśyā naiṣa tāpasī kintu virahiṇīti | anantara pratyabhijñā udaye seyaṃ śuddhaśīlā śaku ntalā iti rūpi ca krūrasya mamaiva virahavātam iti tena cāvedātiśaya | eke tu— paridhūsare varune vamānā niyamakṣāmamukhī dhṛtaikaveṇiḥ [ ataeva ] śuddhaśīlā yā eṣā pratiniṣkaruṇasya mama dīrghe virahavrataṃ vibharti sā iyamatrabhavatī śakuntalā itthaṃ vyācakṣate | atra sā iyaṃ śakuntalā ityabhijñānāt prāk mama virahavrataṃ vibharti ityanupapattiḥ spaṣṭaiva |
śakuntaleti | paścāttāpena vivarṇaṃ virūpam | na khalu nūnam āryyaputra iva ayaṃ satyate | yadi nāyamāryyaputra hanta ka eṣa idānīm [ vākyālaṅkāre ] kṛtaṃ’ vihitaṃ rakṣādvayaṃ maṅgalaṃ śubha yasya tādṛśaṃ me dārakaṃ putra gātrasya svaśarīrasya saṃsargeṇa samparkeṇa ‘dūṣayati’ kaluṣīkaroti | aparājitāmapyabhibhūya ‘bālaṃ’ me spṛṣṭvadayaṃ ka iti śaṅkāyāmoṃ vismarttaḥ | 'dūṣatādadyutametadvāṣṭā |
sence of all care after toilet (c) नियम &c —यै + क्त कर्तरि = क्षामम् wane. niyamena (See niyamavyāpṛtā, above) kṣāmam | supusupā | tadṛṣyaṃ mukhaṃ "svāṅgāccopasarjanādasayogopadhāt" (P 4 1 54 ) (d) ekaveṇa &c —ekā veṇiḥ 2 kṛta rakṣā &c —rakṣyate anayā iti rakṣa + aṅ karaṇe striyām = rakṣā
rājeti | 'tvayi tvā prati 'prayuktam' ācarita 'krauryyamapi' krūratāpi 'anukūlaḥ' surasaḥ 'pariṇāmo vipatko yasya tathāvidha 'saṅgata' jātam | kuta evamityāha-yata yasmāta 'ahama ātmāna matsavarūpa tvayā pratyabhijñāta sa vṛtta 'paśyāmi' | sādhu te śīla yat vimānitāpi virasasi na me | pāṭhāntare- 'anukūlapariṇāmaṃ saṅgata' sutasparśasukhanābhāta | 'tat tasmāt 'idānīmahamātmāna tvayā pratyabhijñātamicchāmi' tena pūrṇatā syādānandasya | ('yata...paśyāmi" (rā, vi-, sa-) - "tat. icchāmi" (ta-, vyā-) ] | śakuntaleti | 'parityakta ' parahṛta 'matsaro' matsa maharṣo yena tathāvidhena 'daivena' vidhinā 'anukampitāsmi' | purā vāmo yo hi vidhirāryyaputreṇa me saṅgati na sehe, sa evādya sadaya iha ta samānīya mayā yojitavāniti bhāvaḥ |
1 putra iti-This is elliptical for putra iti sāmādhya | 2 parityakta &c-matsara is matsarumaharṣa or spite, paraśrīkātaratā |
Linked texts (2)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit