Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 7.22

Mitabhāṣiṇī 7.22

Language
Sanskrit

7.22

raṅgeti | 'veḥ ājñāṃ karoti yā tāṃ paricārikāṃ śakuntalām [yadvā, vāṃ nirdeśya] 'kasyacit kālasya paścāt [saṃbandhasāmānye'vaśeṣe'pivā ṣaṣṭhī ] | 'ānītā' matsamīpamupanayepitām | 'smṛteḥ śaithilyā' durbalatā, tasyāt 'pratyādiśan' nirākurvan | śeṣaṃspaṣṭam subodham | 'yuṣmābhiḥ' sahaśa 'sagotrasya' gotravataḥ sagotra sagotrasya kaṇvasya. 'tatrabhavataḥ' pūjyasya 'kaṇvasya' [sambandhasāmānye ṣaṣṭhī ] 'aparāddho'smi kṛtāparādho'ham | 'paścāt' dṛṣṭadyādyanantarameva paścāt paraṃ 'pūrvam ūḍhām [bhūtapūrvecaraṭ” iti nipātanāt pūrvaśabdasya paranipāta ] ‘apagato'ham’ [ karttari kta ]| tat’ etat sākṣāddarśanyāmajñānam aṅgurīyakadarśanāt jñānam ‘citramiva’ āścarya ‘pratibhāti’ |
anvaya —yathā samakṣarupe gajo na iti, atikrāmati tasmin saṃśaya. syāt, padāni dṛṣṭvā tu pratīti bhavet me manaso vikārastathāvidha | vyākhyā—‘yathā yena prakāreṇa yādṛśena vikāreṇa ityarthaḥ, samakṣa pratyakṣa ‘rupa’ yasya tādṛśe kasmiścit satve ayaṃ gajona iti mithyājñāna tata ‘apakrāmati dūre gacchati ‘tasmin jīve gajo vā syāt iti ‘saṃśaya syāt paścāt ‘tu padāni’ bhūmau padacihnāni ‘dṛṣṭvā’ satya’ gaja eva iti ‘pratīti’ sampratyayo bhavet’—‘me mama ‘manasa| vikāra cittadhama ‘tathāvidhaḥ tādṛśa. | ihaka sākṣādupagatāyāṃ śakuntalāyā neya matparigraha iti me jñānamāsīt | tata purodhasā dūre nīyamānāyā tasyā dūyamānena hṛdayena sandeho'bhūt | paścāt, aṅgulīyakadarśanena parigraha eva iti pratītirjātā | aṅgulīyakadarśanasādhyā pratīti sākṣāddarśanāma jayeta iti kimetat citra na budhyate mayā |
1 (1) ājñākarīm—ājñāṃ karoti iti ājñā+kṛ+ṭṛ karttari tācchīlye striyām =ājñākarī a maid-servant tām | (b) apagaṅaḥ—apa + rādha+kta gotramasya where samāna becomes sa by the rule “jyotirjanapadarātrinābhi nāmagotrarupasthānavarṇavayovacanabandhuṣu (P, 5 8 85) yuṣmābhi. sagotra, having kaśyapa himself is the originator of the gotra [ svadgotrapravartta kasya puna कि गोत्रम् ] । †We therefore propose to expound गोत्रेण सह, सगोत्र
2. (a). samakṣarupe—sāmīpyamakṣṇoḥ iti sam+akṣi+ṭac samāsānta= Ganasutra ‘prati (para !) samanubhyo'kṣṇaḥ” | samakṣam asti yasya iti samakṣa+ aca matvarthe (arśa ādi)=samakṣam before the eyes tādṛśaṃ rūpaṃ yasya tasmin| (b) padāni—padacihnāni | The strangeness lies in this—pratyakṣarūpe gajo na iti jñānaṃ parokṣarūpe tasmin padāni dṛṣṭvā gaja iti pratītiḥ |
mārīca iti | 'ātmanaḥ aparādhaḥ' | tasya 'śaṅkā aparāddho'haṃ kaścit iti jñānam | 'tvayi' duṣyante 'sammohaḥ' cetovihatirasadbhūtaḥ so'pi 'upapannaḥ' yukta eva,kāraṇādhīna ityartha [‘upapannaḥ’ ( ta-, vi, nyā- ) ‘anupapannaḥ ( rā-, ma ) ] | yadaiveti | ‘apsarastīrthaṃ yat ‘avataraṇa marthātprabhāsa sāditya kattuṃ gamana tasmāt hetoḥ 'pratyakṣa' sākṣāddṛṣṭa ‘vaikalyaṃ kātaratā yasyāḥ tadāmṛtā śakuntalāmādāyamenakā dākṣāyaṇī dakṣasyakanyāmaditim ‘upagatā' prāptā | svaya kāntāyā śoka paśyantī anukampamānā sā gṛhītvā prāptā ityarthaḥ | 'tapasvinī' dīnā [etena tayā eva prāptaḥ śāpa iti sūcyate ] | [“pratyādiṣṭā” ( ta-, nyā- )—‘pratyādiṣṭā nānvayā’ ( rā-, vi-,
ma- )] || 'sa ca ayaṃ' śāpaḥ | avasīyate anena iti 'avasānam' antaḥkaraṇam [ karaṇe lyuṭ ] | 'aṅgulīyakadarśanam avasānaṃ' yasya tādṛśaḥ | yadvā—aṅgulīyakadarśanāt avasānaṃ yasya tādṛśa' [ bhāve lyuṭ ] |
'ucchvāsina santāpadanitāsatyāgena saha | 'eṣaḥ ayamahaṃ 'vacanoyāt nindāyā' 'mukto'smi' | arkadāratyāgo yat' duṣyanta, asmabhāma na karttavyam, iti yā me nindāsīt sā apagatā | śakuntaleti | 'diṣṭyā' harṣe | aho ānanda 'āryyaputro me avidyamānaṃ kāraṇaṃ yasmin tam yathā tathā 'pratyādiśati' nirākaroti yasmādasau 'na' | yasmāha tata pratyādiṣṭaḥ ko'sya doṣaḥ | 'na punaḥ' kintu nāham 'ātmānaṃ mṛtaṃ smarāmi' | smṛbhāve kāraṇāmāha - 'athavā' paścāttaraṃ 'śāpaḥ prāptaḥ' mayi tu 'viraheṇa śūnyaṃ hṛdaya yasyā stathāvidhayā mayā 'na viditaḥ' jñātaḥ | tadāni prabhāsad- 'yataḥ' yasmāt 'bhartre pratyabhijñānamaṅgulakaṃ āṅguṣṭhakava 'aṅgulīyakaṃ darśayitavyamiti sakhībhi' śakuntalāgakakāle sandiṣṭo'smi | ato'pi māpi tāmivimuktā na syāt |

Linked texts (1)