Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 7

Mitabhāṣiṇī 7

Language
Sanskrit

Contents

7.1

yeta iti | 'ākāśena vihāyasā yat 'yānaṃ ' svargāt bhūtale pratyāvarttanaṃ tena | rājeti | 'anuṣṭhita kṛta 'niddeśa' ājñā, dānavavadharūpā yena sa, kṛtakarmā iti yāvat | 'maghavanta i draśya | "satkriyā' pūjā, tasyā 'viśeṣa' atiśaya utkarṣa iti yāvat tasmāt [ maghavat iti nirdeśena satkriyayā ca sāpekṣam | gamakatvāt samāsa | ubhayasāpekṣatvāt svayamasamasam ] | 'ātmānam tām 'anupayuktam ayogyam, apātram 'iva samarthaye' manye | mālatirivi | 'smitena' īṣaddhāsina 'saha | 'ubhaya itya bhavantam draṣṭavya | 'aparitoṣa svasvakṛtyā asantoṣam | indrastvā prapūjya asantuṣṭaḥ bhavānya mahadapi karma kṛtvā asantuṣṭaḥ | kautukakaramitat iti hāsa' | anvaya • bhavān marutvata pratipatyā prathamopakṛta laghu manyata | so'pi bhavata avadānavismita imāṃ satkriśā na gaṇayati | vyākhyā. .'bhavān marutvata devarājasya 'pratipattyā' gauravèṇa, idṛktayā pūjayā iti yāvat [ “pratipattistu gaurave” iti haima ] 'prathamaṃ 'prākkṛta upakṛta dānavavadhena tvayā upakāra kṛta 'sat laghu' tuccha 'manyate' sambhāvayasi | 'so'pi' indraśca "avadānena' karmaṇā bhavatkṛtena dānavavadharūpakarmaṇā [ "avadānaṃ khaṇḍane syānnihṛtte ca karmaṇi" iti medinī ] 'vismita'' sāścarya', san 'imām ātmakṛtāṃ 'satkriyāṃ' pūjāṃ na gaṇayati' kathanayogyā na manyate | aho avadāna, tucchā me satkriyā iti maghavatara, aho satkāra, tuccha mè karma iti bhavato bhāvanā | [ 'prathamaupa bhavān' ( rā, vi, ma-) —"upakṛtya hareścayā bhavān laghu satkāramavekṣya manyate (ta, nyā-) || 'vismita' Summary.—atha vijitya daityān pratyāvarttamāno rājā hemakūṭaśikhara māpa | tatra tapasyantaṃ mārīcaṃ dṛṣṭumavātarat | avasarapratīkṣaśca sthita stapasvinībhyāmanugataṃ bālamekaṃ cakravartilakṣaṇamaikṣiṣṭa | tacca cāpalāta vārayitu tāpasībhyāmanubaddhaṃ spṛśan sparśasukhādvissismaye | tataḥ kathāprasaṅgena pauravo'yaṃ bālaḥ pitā cāsya dāratyāgī śakuntaleti ca māturnāma, iti jñātvā yāvanniścayaṃ nādhigacchati tāvadapaśyat bhūpatitaṃ bālasya rakṣākarakaṅkakam | tadādāya rājñā bālāya samarpitam | sā tu cauṣadhiḥ pitarau cātmānañca varjayitvā bhūpatitā yadi gṛhyate tato grahītāraṃ sarpobhūtvā daśyati iti sthite'pi rājānamakṣataṃ dṛṣṭvā duṣyanta evāyamiti niścitya tāpasībhyāṃ rājānaṃ bodhayitvā gatvā śakuntalā vijñāpitā | bālastu gantumicchan putra iti sambhāṣya niruddhaḥ “duṣyanto me pitā na tvam” iti vipratipede | itthaṃ prativādāt niścayaśca jātaḥ śakuntalā ca tatra prāptā pratyabhijñātā ca rājñā | eva samāgatau dampatī mārīcamabhyu petau| tena ca maharṣiṇā tadā durvāsasā dattaḥ aṅgurīyakadarśanāvasānaḥ śāpa ākhyāta māndya dampatyo prasasāda | tato dārāpatyasaṃ yogāt siddhārtho rājā mudā paramayā svangaraṃ pratyāgata |
say upakṛtya laghu manyate = upakṛtya tat upakṛta laghu manyate (The service it-

7.2

rājeti | 'sa iti anubhūtāśatvāt yacchabdopādānaṃ nāpekṣate | 'visarjanasya' rājadhānīṃ prati preṣaṇasya 'avasare' samaye ya 'satkāra sa khalu' nūna manorathānāmapi 'abhūmi aviṣaya | īdṛśī me pūjā bhaviṣyati ityaha manasāpi nākaravam | abhūmitvaṃ darśayati--mama--hi antikastham antargataprārthana jayantamudvīkṣya kṛtasmitena hariṇā āmṛṣṭavakṣoharicandanāṅkā mandāramālā divaukasāṃ samakṣam arddhāsanopaveśitasya mama pinaddhā| vyākhyā-- 'hi yata 'antikastha samīpavarttinam ataeva prītipātram 'antargatā' hṛdayasthitā 'prārthanā' mālāmabhilāṣo yasya tathāvidham ataeva duppariharaṃ 'jayanta nijatanujam ataeva apatyābhraṃ śama 'udīkṣya ūrddha preṣitenaivadṛ ṣṭyā [ etena jayantasya anye ṣāñca devānāmanupaveśanaṃ sūcyate] 'kṛta smitam' yesāñjñāṅgo yena tattathāvidhena balārdhamityathā putrasya samīpena paśyan ‘vaho īdṛśo te durāśā” iti īrṣyākuṭilam ‘hariṇā indreṇa ‘vākṣata’ kṣālita ‘vakṣaḥsthita yat haricandana’ pītacandanaṃ raṅgaṃ ‘vahan’ yasyāḥ tādṛśī ‘mandāramālā’ mandārakusumotpannamālikā ‘divaukasām’ devānāṃ ‘samakṣa’ samīpe [ avyayībhāvaḥ| ṭac samāsānta ] ‘padmāsane’ śāṅkaryakṛtasya suptau bhāvi [ “ṣaḍ apu saktam’ ityekadeśisamāsa ] upaveśitasya sārḍenaiva dattāsanasya ityarthaṃ mam (sakhyathaṃ ) pinaddhā’ āsañjitā| yadvā—‘haricandi’ samindreṇa ‘pinaddhā’| yadvā vā—mama hi na tu jayantasya ‘pinaddhā’ ityanvayaḥ| deveṣu sthitā mahatsupaviṣṭa ityekaḥ satkāraḥ, upaveśanañca hariprayuktaṃ hariṇaiva ekāsane iti dvitīyaḥ, prītimān putraḥ prārthyamāna samīpe eva āste tamupekṣya me mālādānam iti tṛtīyaḥ, sā ca mālā svayamupamuktā iti caturthaḥ| eśām ekaikamapi manasāpyacintitam ityabhiprāya |

7.4

mātaliṃriti || 'ki' praśne | 'iva' aniṣcaye | 'nāma sambhāvye | 'amareśvarāta devarājāt 'na arhati' labdhuṃ na yogyo bhavati | 'paśya' etat vintya | ki tadityāha -anvayaḥ-adhunā ānataparvabhiḥ tava śarai purā ca puruṣakesariṇo nakhaiḥ - ubhayaiḥ tridiva sukhaparasya hare uddhṛtadānavakaṇṭaka kṛtam | vyākhyā- 'adhunā samprati 'ānatāni' anunnatāni, masṛṇāni ityatha, 'parvāṇi' granthaya, yeṣā tathāvidhe 'tava śaraiḥ' bāṇai | 'purā ca kṛtayuge ca 'puruṣakesariṇo' narasiṃharupasya bhagavato nārāyaṇasya 'nakhaiḥ' iti 'ubhayaiḥ dvābhyāṃ gaṇābhyām [ gaṇādā aṭholācca pratyekaṃ bahuvacanam ] tridivaṃ' dīvyati iti 'tridiva' svargaṃ, [igupadhalakṣṇa kaḥ | divaśabdaina samāso vā] 'sukhaparasya bhoganiratasyamamarthasyāpi 'hare' indrasya sambandhī 'uddha tāni' samutkhāditāni'dānavarupāṇi kaṇṭakāni sukhavighātakāni yasmāt tathāvidha 'kṛtam' • pūrvaṃ hiraṇyakaśiporvadhāt yā śānti' svargatya ghāsīt adya durnayajadhāt sai va mavalā bhūyo'pi vihitā | tat itthamupakṛtavato bhavata kimadeyamasti devendrasya iti bhāva | rājñeti | 'ata' esmin mahore, kachakrīḍāre 'khalu nūna' 'śatakratoreva' na mama 'mahimā' prabhāva stutyaḥ [kāṣṭhaplāva] praśasya. | mama vijayo'pi indrasyaiva prasādāt tata kā me stuti iti bhāva | tadeva darśayati | anvaya - mahattavapi karmasu niyojyāḥ siddhyanti (iti) tat tam īśvarāṇāṃ sambhāvanāguṇam avehi | aruṇaḥ tamasāṃ vibhettā ki vā abhaviṣyat cet sahasrakiraṇa ta dhuri na akariṣyat | vyākhyā— mahatasvapi' guruṣu api 'karmasu niyojyā niyoktu' vā niyojayitu' śakyā' bhṛtyā ityartha' [śakyārthe kṛtyaiti kṛtvapratiṣedha'] 'siddhyanti' siddhimanto bhavanti phala' ghaṭayanti iti 'yat bhṛtyānāṃ yā kṛtārthatā 'tama' [vidheyaprādhānyāt puliṅgatā] 'īśvarāṇāṃ' śaktimatāṃ svāmināṃ 'sambhāvanāyā' vayamaya kṣama ityevaṃrūpāyā samarthanāryā iti vidyāsāgarapādā 'guṇaṃ mahimānam 'avehi' jānīhi | 'aruṇa anūru garuḍāgraja 'tamasāṃ dhvāntānāṃ 'vibhettā' nirāsaka' 'kiṃ vā abhaviṣyat' naiva abhaviṣyat 'ceta yadi sahasra kiraṇa yasya ataeva śaktimān sa sūryyāstī 'ta'dhuri yānamukhe na akariṣyata na asthāpayiṣyata | dhuri ceta akariṣya tamassāmavibhedaḥ tat tamovibhede dhari karaṇasya sambhāvanā eva kāraṇam | evamatra dānavajaye indrasya madīyo niyogaḥ kāraṇa nāham | [akaraṇavibhedarūpayoḥ kriyayoḥ hetuhetusadbhāve sati ekasya vaiguṇyāt anyasya anivvṛtti | tato lṛṅa ] | [bhūtam (rā-, vima,) - "kiṃ prabhaviṣyadaruṇastamasāṃ vadhāya" (ta, nyā-) ] ||
&c. — sam + bhū + ṇic + yuc bhāve = sambhāvanā estimation 'sambhāvana kriyāsu yogyatoyyavasānam' Fritz yogyatābhyavasānam 'a surmise of one's abistutya' | This is somewhat like' 'ṛṣīṇāṃ punarādyānāṃ vācamartho'nudhāvati" dvijayante dviṣato yadasya pakṣyā' .. Vikram, (C) tamasā vibhettā vi + bhid + tṛc siddhyanti . samīśarāṇām' | This much constitutes an arthāntaranyāsa |

7.5

mātaliriti | 'etat' vinayavacanaṃ 'tava sadṛśaṃ" yogyam | śūrā hyavikatthanā bhavanti iti bhāvaḥ| [ "tava" (ta-, nyā-) – "eva" ( rā-, vi, ma- ) ] ! śīrṣaṃ kiñcit 'unnamya' dūram 'atītya' gatvā ! 'ita' asyā diśi ityaṅgulyā nirddiśyaḥ 'nākasya' svargasya 'pṛṣṭhe" upari 'pratiṣṭhitasya' kṛtādhipatyasya 'ātmano yaśasaḥ'-dānavajayajātāyāḥ kīrtteḥ 'saubhāgya' śubhādṛṣṭaṃ 'paśya'| tadeva darśayati-anvayaḥ-amī divaukasa gītakṣamam arthajātaṃ vicintya surasundarīṇā kalpalatāṃśukeṣu vicchittiśeṣaiḥ tvaccaritaṃ likhanti | vyākhyā-'amī' dūre dṛśyamānā 'diva' svarge 'oko' nivāso yeṣāṃ te devā ityarthaḥ 'gītasya' gānasya 'kṣama ' yogyaṃ, surasundarībhirgānāī m 'arthānāṃ' vastūnāṃ 'jātaṃ' samūhaṃ, padāvalīmityartha. [ ' arthaḥ prakāre viṣaye vittakāraṇavastuṣu" iti "jātañjātyoghajanmasu" iti ca viśva ] 'vicintya dhyāya dhyāyaṃ nirupya 'surasundarīṇā' devastrīṇāṃ pratyeka padāvaliṃ racayitvā khavarṇanitānāṃ kalpalatāyā ' yāni 'a śukāni' vastrāṇi teṣu kalpapādapakhaṇḍeṣu nijavanitāvasaneṣu ityarthaḥ 'vicchitte' aṅgarāgāt [''vicchittiraṅgarāge'pi' iti viśva ] 'śeṣai ' avaśiṣṭaiḥ' 'varṣai' tata uddṛtya iti bhāvaḥ tava carita' durjayajayāvadāna 'likhanti' | priyaśanena nedya priyasādhanavarṣeṇa priyaparihitavasaneṣu snehenaiva likhitaṃ te yaśaḥ | aho saubhāgyam iti bhāva |
2 (a) vicchitti &c - vi+chid + ktin bhāve - vicchitti painting. śiṣa + ghañ karmmaṇi - śeṣa residue. vicchitte' ( pañcamī ) śeṣāḥ | supa suprā | matter Hence the effort (c) gītakṣamam... gīta kṣamate iti gīta+ kṣama+ka karttari | Or gītasya kṣamaṃ yogyam | The female voice is sweet,
hence surasundarīṇām not surāṇām| Comp, "ikṣucchāyaniṣādinyastasya gopsurgu ṇodayam | ākumārakathodghātaṃ śāligopyo jaguryaśa ||"...Raghu,
rājeti | 'pūrvedyu, pūrvasmin dine ["sadyaparut " iti nipāta ] 'divamadhirohatā asuraiḥ' saha ya 'samprahāra' yuddha tatra 'utsukena mayā aya pradeśo na lakṣita ' sapta marutā panthāna santi | tatra 'katamasmin pathi' adhunā 'varttāmahe' tiṣṭhāmaḥ| śrada hi rājā vinayāt kathāntarāvatāraṇayā pāntastutiprastāva pariharati | mātaliriti | anvaya . ya gaganapratiṣṭhā trisrotasa vahati jyotīṃ ṣi pravibhaktaraśmi varttayati ca, tasyavyapeta rajasa pravahasya vāyo eṣa dvitīyaharivikramapūto mārga | vyākhyā ya gagane 'pratiṣṭhā' sthitiyasyā tathāvidhā 'trisrotasa' trimārgagām ākāśagaṅgāmityarthaṃ vahati' dhārayati vitanoti vā 'jyotīṃṣi' tārakādīni 'pravibhaktā. yathābhāga vyavasthāpitā 'raśmayo' bhāsa yasmin kammaṇi yat yathā tathā varttayati ca' maṇḍalago bhrāmayati ca 'tasya' ataeva svarvāhinīsamparkāt 'vyapeta' dūrībhūta 'rajo' rajoguṇo yasmāt tasya-pravahasya' tannāmno bhūvāyoranantarasya 'vāyo eṣa.' dvitīyena hare. vāmanāvatāre trivikramasya traividhyaṃ, vikrameṇa pādaghātena 'pūtaḥ' pavitraḥ rahastaraṅga śabdaiḥ mārgaḥ' panthāḥ | āvahapravahādiṣu dvitoyasya pravahasya vāyoryanmahimnāṭa| yatra jyotirbimbānāmarkasya tamasaḥ kadaiva nāsti | yastu padya pūto mandākinoṃ vahan rakṣo 'pi śuddhaḥ | tataśca haripadapātena puna parame satve sthita eva panthāḥ | ['pravibhaktaraśmi' (rā-) .. "pravibhaktaraśmi' (vi-, ma-, saṃ-, vyā-) | stambh (saṃ-vyā-) .. 'tasya dvitīyaharivikramanastamaskaṃ vāyorgimaṃ parivahasya vadanti mārgam' (rā-, vi-, ma)̍] |
attributive pravibhaktaraśmi qualifying ghaṃ| (b) tasya dvitīya mārgam— naddhamākṣiptaṃ pravahārnalena| paryyatyajasraṃ tanbaddhā grahakakṣā yathākramam|'—Suryasiddhanta, 'manaśvaraṃ khecaracakrayukto bhramatyajasraṃ pravahārnilena”—Siddhantasiromoni. yaścāpsotauṃdhi vahati pravahastena sadyataḥ'—Vishnu-purana. mavatīṇoṃ sva (see below).

7.6

mātaliriti | ‘udārā mahatī ca ‘ramaṇīyā’ darśanīyā ca iti viśvamedinyau | rājeti | ‘aya’ katamaḥ sānumān' parvataḥ ‘pūrvaṃ’ ca apara paścimañca ‘samudram avagāḍha’ praviṣṭa’ ‘kanakarasasya suvarṇadravasya ‘niṣyanda iva’ | tadvān, dravasuvarṇodgārī ityartha ataeva ‘sandhyākālīna ‘meghaparidhaḥ’ meghamālā ‘iva ālokyate’ | mātaliriti | ‘kimpuruṣāṇāṃ ‘parvata’ tairadhyu ṣitatvāt | ‘tapasvino’ paraṃ ‘śreṣṭha’ ‘kṣetra’ siddhasthānam [“siddhasthāne'pi ca kṣatram’ iti trikāṇḍaśeṣa ] | tadeva sthāna māhātmyaṃ darśayati—‘paśya’ vakṣyamāṇametadālocaya |—anvayaḥ—svāyambha vāt marīce yaḥ prajāpati prababhūva surāsuraguruḥ sa sapatnauka atra tapasyati | vyākhyā—svaya bhavatīti svayambhūḥ brahmā | tasyāpatyam ‘svāyambhuva’ [aṇi sati “orguṇaḥ” iti guṇe prāpte— “paroditi—brahmaṇyai guṇavṛddhyo sa hyāpūrvva ko vidhiranityo yathā syāt’—tena svāyambha va iti siddha bhavati” iti vṛttikāra ]—brahmaṇo mānasaḥ putra | tasmāt ‘marīceḥ marīcisa kāśāta brahmaṇo mānasaputrāt ‘ya prajāpatiḥ ‘lokasraṣṭā kaśyapa iti nāma ‘prababhūva abhavat surāṇāṃ devānām ‘asurāṇāṃ dānavānāñca ‘guru.’ pitā sa mārīca ‘patnayā’ adityā ‘saha atra’ asmin hemakūṭaparvate ‘tapasyati tapaścarati [ kyaṅi “tapasa parasmaipadañca” iti parasmai padam ] pitā brahmaṇa putra | sutaśca sarvvalokaguruḥ | so'pi atra tapasyati | aho hemakūṭasya māhātmyam ityāśaya |
instead of ḍhañ by the rule ‘sambhravenāñcitunavatarvedha cañ’ (P. 4 3 16). It is of the sambhivenādi class. (c) parigha – parihanyate anena iti pari+hana+ ghāṅayo ” ( P 8 2 22) 2 kimpuruṣa &c – kutsita puruṣa kimpuruṣa a kind of demi-god tatpuruṣa by the rule “kiṃ kṣepe” (P 2 1 64) “kutsā ca kasyacitnaramukhāśvakāyatvāt kasyacit aśvamukhanaraśarīratvāt’—Bhanuji. 3. (a) svāyambhuvāt—svayam ātmanā bhavati iti svayam+bhū+kvip kartari —svayambhūḥ a name of Brahman svayambhuva apatyam iti svayambhū +aṇ — yvoriyaṅuvaṅau’ applies and bhū becomes bhuv | (b) surāsura &c—surāśca asurāśca surāsurā or surāsuram | dvandva | sura and asura are antagonists If we get surāsuram by the rule “yeṣāñca virodha śāśvatika’ (P 2 4 9 ), surāsuraiḥ |’

7.7

rājeti | 'ataḥ khalu' ataeva kāraṇāt' satvamaye mārga sthitatvāt ityarthaḥ| 'bāhyaiḥ śrotranetrādibhiḥ 'karaṇai indriyai 'antaḥ' antasthitena 'karaṇena' abhyantareṇa manasā [anta śabdo'tra lakṣaṇayā anta sthavācī 'saha mama cāntarātmā kṛta 'prasīdati' satvasamparkajamātmaprasāda labhate | 'rathāṅga' rathacakram | 'vaiṣṇavo padavī sthāna' samanta narasya bhūva.yorāndvasya mārgam 'avatauṇau' svaḥ' |
rājeti | anvaya, — aya te śīkaraklinnanemi, ratha aravivarebhyo niṣpatadbhiścātakaiḥ, acirabhāsāṃ tejasā anuriptai harimiśca, vārigarbhodarāṇāṃ ghanānāmupari gataṃ piśunayati | vyākhyā— 'aya' te' tava, tatparicālita ityarthaḥ 'śokarai ' jalakaṇai klinnā' ārdrā 'nemaya, cakradhārā yasya tādṛśo 'ratha,' [ida tāvat prathama sūcakam] 'arāṇāṃ cakrāṅga• viśeṣāṇāṃ vivarebhya,' antarālebhya 'niṣpatadbhi' uḍḍīya bahirāgacchadbhi 'cātakai,' megha vidaiḥ pakṣibhi (dvitīyametat sūcakam] 'acirā' kṣaṇikā 'bhā' dīptiḥ yāsāṃ tāsāṃ, vidyutāmityarthaḥ 'tejasā' dīptyā 'anuliptai rañjitaiḥ 'haribhiśca' tvadoyairaśvaiśca [etat tṛtīya liṅgam ] 'vārigarbhaṃ' jalapūrṇam 'udaram' 'abhyantara' yeṣāṃ tathāvidhānāṃ 'ghanānāṃ' meghānām 'upari puṭa'gata gamana 'piśunayati' sūcayati | hariṇaplutapraśāmyadvā sadvihitācātakā paścādvāṣpāmavakāryaniṃ saranti| athādya te vidyutprabhārañjitāḥ| cādraṃ ca cakrāhvam| tanmayye samanottha suravanma meghamārgamavatorṇā vayamiti|

7.8

mātaliriti | ‘padāt’ padamatigatya [ lyablope pañcamī, kārakamadhye vā ] ‘svasya adhikārasya’ niyogasya ‘bhūmau sthāne bhūpṛṣṭhe ‘vartiṣyate syāsyati| rājeti | ‘vegena avataraṇāt’ heto ‘manuṣyāṇāṃ lokaḥ bhuvana pṛthivī idadṛ ‘āścaryyaṃ’ vicitra ‘darśana yasya tathāvidha ‘sallakṣyatebhāti| tadeva varṇayati| anvaya—paśya medinī unmajjatāṃ śailānāṃ śikharādavaroitīva | pādapā. skandhodayāt parṇābhyantaralīnatāṃ vijahati | tanubhāvanaṣṭasalilā āpagāḥ santānāt vyakti bhajanti bhuvanam utkṣipatā kenāpi matpārśvam ānīyate iva| vyākhyā—'paśya' āścaryyamavalokaya [ vakṣyamāṇavākyārtha karma ] | ‘medinī bhūmi. ‘unmajjatā’ sahasā chatabhukha iva prakaṭībhavatāṃ śailānāṃ’ parvvatānāṃ śikharāt śṛṅgāt ‘avarohatīva adha patatīva | na hi śailā unmajjanti, nāpi medinī avarohati | kintu vegāt śailānāmunmajjanaṃ medinyāśca avarohaṇa ityametadāścayyaṃ dṛśyate| ‘pādāpā’ vṛkṣāḥ ‘skandhasya’ prakāṇḍasya ‘udayāt āvirbhāvāt ‘parṇānāṃ patrāṇām ‘abhyantare’ madhyai ye ‘līnāḥ’ gūḍhāḥ, tadbhāva ‘vijahati tyajanti | pūrvvaṃ patrapuñjamātrāṇi iva dṛṣṭā pādapā sahasā kāṇḍādimanto dṛśyante| etadāścaryyaṃ vegāyātam | ‘tanubhāvena’ kṣīṇatayā ‘naṣṭāni’ alakṣitāni ‘salilāni’ jalāni yāsāṃ tathāvidhā ‘āpagāḥ' srotasvatyāḥ ‘santānāt' vistārāt tanubhāvavigamād ityartha ‘vyakti' prakaṭatāṃ ‘bhajanti' gacchanti | yatra yatra dūrāt sūkṣmatayā jala dṛṣṭa sahasā majjanvā nayataśca dṛśyante | ityapyāścaryya vegādeva| ‘bhuvanaṃ’ manuṣyaloka ‘utkṣipatā ū prairayatā ‘kenāpi' atimurāsuramalena matvena ‘matpātraṃ mama samīpam ‘ānīyate iva’ upavyāpyate iva| vastutastu ahamevādha patāmi | vegāt punarbhuvanamutpatatīva bhāti | yadi dūrāt ekavṛṣṭamekavarddhaśca ābhāt, tadeva bhuvanaṃ sahasā viśitaruparidādidṛdeva visrarūgraṣṭhabhānamutpatatīva ityaho āścayyam | [ "santānāt"

7.10

rājeti | 'tena hi nimittena, yato'ya prajāpatirāste tataḥ ityarthaḥ 'anatikramaṇī yāni' atikramya gantumanarhāṇi 'śreyāṃsi śubhāni bhava santi | tadeva spaṣṭayati | 'bhagavanta kaśyapa' pradakṣiṇokṛtya pradakṣiṇakriyayā prapūjya [ avyayībhāvastiṣṭhadguvādiḥ | tato gatisamāsaḥ | "nānena samāsaḥ vyavantu samastata eva" iti bhojavacanāt sādhu' | prādisamāsādgatisamāso vā ] 'gantumicchāmi' tataśca śreyo bhavitā | bhagavatpradakṣiṇe mahate hi śubhāya, sadyaśubha na upetyam iti bhāvaḥ | mātaliriti | 'prathamoṃ mukhyaḥ uttama ityarthaḥ 'kalpa.' sa kalpa | 'āryeṇa abhinayakarmaṇā 'avatīrṇoṃ' avatāraṇamabhinaya sthitī ityartha. | rājeti | anvaya - abhūtalasparśatayā rathāṅgānemaya apoḍhaśabdā na | rajaśca pravarttamāna na dṛśyate | niruddhatitvā ratha avatīṇo'pi na lakṣyate | vyākhyā- avidyamānaḥ bhūtalasparśa' mūmisamparko yasya tasya bhāvena, bhūmisamparkavirahāt ityarthaḥ rathāṅgānāṃ cakrāṇāṃ 'nemaya' prāntā. 'apoḍhā.' prārambhā 'śabdā' yestathāvidhā 'na' yenāhaṃ śabdavirāmāt kvāna patyā iti vaktu śakna' syām | 'rajaśca' dhūlayaśca [jātāvekavacanam] 'pravartta'māna cakrairaśvakhuraiśca utkṣipta san prasarpat 'na dṛśyate' yena rajasāmapravṛti' dṛṣṭvā gamananivṛtti jānīyām | etayorupari puna. nirgatā udyati, pratighātaja kṣobhaḥ yasmāt tathāvidha 'tava ratha avatīrṇo'pi hemakūṭaśikhare patitopi 'na lakṣyate' patitatvena na jñāyate | yadvā-giriśikhare patito'pi ratha samyagaṃśūnyatayā sthitatvāt cakramampātaśabdo na jāta, na ca dhūlirutthita nāpyanubhūto rathakṣobha | tatpatita iti na jñāto mayā ratha iti bhāvaḥ |
mātaliriti | anvayaḥ- yata asau valmīkāṅinamagnamūrttiḥ, sandaṣṭasarpatvacā urasā jīrṇalatāpratānavalayena kaṇṭhe atyarthasampīḍita, aṃsavyāpi śakuntanīḍanicitaṃ jaṭāmaṇḍala bibhrat sthāṇuriva acala muniḥ abhyarkabimba sthitaḥ | vyākhyā-'yata asau' dūre dṛśyamāna 'valmīke pipīlikāviśeṣakṛtastūpe 'aṅka' yathā tathā 'nimagnā' pihitā 'mūrtti' yasyā tathāvidha 'sandaṣṭā' sambaru layā 'sarpatvak' nirmoko yasmin tathāvidhena 'urasā' vakṣasā [ vakṣajalakṣaṇam | upalakṣaṇe tṛtīyā ] 'jīrṇānāṃ' śuṣkāṇāṃ latāpratānānāṃ vallotantūnāṃ 'valayena veṣṭanena, valayitalatāsantatibhirityarthaḥ [bhāṣānayane dravyānayanam ] 'kaṇṭhe atyarthe' yathā tathā sampīḍitaḥ, aṃ'sau skandhau 'vyāpnoti' yat tādṛśa 'śakuntānāṃ pakṣiṇāṃ nīḍai kulāyai [bahuvacanena jaṭāmaṇḍalasya mahattvam ] 'nicita' parivyāpta 'jaṭāmaṇḍala bibhrat dhārayan, ataeva 'sthāṇuriva kāṣṭhapraveśo vṛkṣa iva 'acala ' sthira muniḥ, arkasya' sūryasya bimba ' maṇḍalam tat 'abhi' [ avyayībhāva ] sūryamaṇḍala mabhilakṣya ityarthaḥ 'sthita ' tiṣṭhati | tata mārīcāśrama iti vākyāśeṣaḥ |
rājeti| ‘kaṣṭa kaṭhora ’ityo yasya taddhe nama | mātaliditi | ‘saṃyatāḥ pragrahāḥ’ raśamayo yasya tam| ‘etau imau cāvām ‘adityā’ indrajananyā ‘parivarddhitā’ pālitā ‘mandāravṛkṣā’ yasmin tādṛśa prajāpateḥ’ kaśyapasya ‘āśrama praviṣṭau svaḥ’| rājeti | 'nirvṛteḥ sukhasya 'sthānam' āspadam eva mārīcāśramaḥ | 'amṛtasya hradaṃ' hradam 'avagāḍha' praviṣṭa 'iva asmi' | nedṛśaṃ sarvo'pi evaṃ sukhaṃ me iti bhāvaḥ | mātaśiriti | 'vyāpaditā susaṃyata kṛtvā | rājeti | 'idānīṃ samprati 'bhagavān kadya' kena prakāreṇa ātmānaṃ vyāpārayiṣyati | mātaśiriti | 'sadyantritaḥ samyak yantrita vyāpina ityarthaḥ | 'tapovanānāṃ bhūmayaḥ' sthānāni dṛṣyantā bhavatā | darśayiṣye hi tāḥ |

7.12

rājeti | anvayaḥ-satkalpavṛkṣe vane ucitā prāṇānāṃ vṛttiḥ anilena (bhavati) | kāñcanapadmareṇukapiśe toye puṇḍyā abhiṣekakriyā | ratnaśilāgṛheṣu dhyānam | vibudhastrīsannidhau śamaḥ | anyamunayastapobhiḥ yadvāñchanti tasmin amī tapasyanti vyākhyā- santau' vidyamānā 'kalpavṛkṣā' yasmin tādṛśe 'vane' kalpatarukānane ityarthaḥ ucitā'tapacaraṇayogyā 'prāṇānāṃ vṛtti 'jīvanadhāraṇam 'anilena' vāyunā bhavati [eko'pi kalpapādapo bahubhogāya prabhavati |] atra kalpapādapakānanameva varttate, tathāpi ete vāyubhakṣā jīvanti, tadapi tapase yat pathyavṛta tanmātrameva bhavati | iti cāśramasya tāpasānāñca utakarṣaḥ ] | 'kāñcanapadmānāṃ suvarṇakamalānāṃ reṇubhiḥ parāgai 'kapiśe' piṅgalavarṇe 'toye jale puṇḍyā pāvanī 'abhiṣekakriyā niyamasnānakarma kriyate | [ sucārupaṅkajaṃ jalamatra vihārapravṛttiṃ janayitum | tacca paṅkajamatra sauvarṇam | tathāpyamī nitarāṃ vihāravimukhāḥ niyamasnānamātraparāyaṇā ityaṅgo utkarṣastāpasānāmāśramasya ca] | 'ratnaśilānāṃ yāḥ śilā ' tannirmiteṣu 'gṛheṣu dhyānam ātmasākṣātkārī bhavati [śilāgṛhamaikamaiva bhogāna sampādayate | atra ca bahūni | tāni punaraho ratnamayāni | amī tu teṣu dhyānamabhyasyanti iti bhūyiṣṭhakarṣāstāpasānāmāśramasya ca ] | 'vibudhastrīṇāṃ' surastrīṇāṃ | nāsā 'sannidhau samīpe 'śama pañcendriyanigraha sādhyate [strīsannidhānameva tapaso vighna | atra tu surastrīṇā sannidhiḥ | tathāpyete jitendriyā varttante | aho aiśvaryaṃ tāpasanāmāśramasya ca ] | kiṃ bahunā 'anya' munayaḥ' viśvāmitrādaya 'tapobhi' tapaścaraṇai 'yat' vastu 'vāñchanti' labdhu kāṅkṣanti 'tasmin sthitamapi tadanādṛtya [anādare bhāvantakṣaṇe saptamī ] 'amī' dṛśyamānā mārīcāśramagatā 'munaya tapasyanti [kyaṅ parasmaipadañca] | [puṇyā ॰gṛheṣu vāñchati' ( mī0, na-, vyā-) "-dharmā . tasmiṃṣu kāṅkṣanti" (rā0, vi0, ma0 )] ||
mātaliriti | 'mahatāṃ prārthanā' yāñcā 'utsarpiṇī' ūrddhagāminī 'khalu'| 'ākarṇya' śrutvā, śravaṇamabhanīya ityarthaḥ | 'dākṣāyaṇyā' dakṣakanyakayā padiṣṭvā 'prativratānāṃ' bharttṛniratānāṃ dharma' satītvamityarthaḥ 'adhikṛtya pṛṣṭa' san satītvamāhātmyaviṣayake praśne kṛte sati maharṣīṇāṃ patnībhiḥ sahitāyai tasyai' sattaraṃ kathayati iti 'bravīṣi kim' |
rājeti | 'pratipālya' pratīkṣāyogya 'avasara, virāmo yasya tādṛśa ayaṃ prastāva' pa tivratādharmakathanaprastāva | virate prastāve upasarpāva, nayuktamantarā pratibandha |

7.13

māndririti | 'indrasya guru' pitā kaśyapa yasye 'nivedayituṃ' vijñāpayitum [caturthī sampradāne] antaram' avakāśam sādhu 'icchini' yaḥ tādṛśo bhavāmi' | rājeti| 'nimitta dakṣihabāhusphuraṇa' 'sūcayitvā' abhinayya| anvayaḥ-mamorathāya na sāśase | he bāho vṛthā kiṃ spandase| deya' pūrvāvadhīrinam| duḥkha' hi parivartate-| vyākhyā-'manorathāya' abhilaṣitāya, śakuntalālābhāya, manorathaṃ labdhumityarthe ["kriyārthopapadasya"-iti caturthī] 'na sāśase na prārthaye| he 'bāho madamuja sathā' vṛthā, phalaśramametat] 'ki spandase sphurasi| 'deyaḥ' saṅkalpa pūrva prāk 'avadhīritam' avajñātaṃ yathā ["jñāpakasiddha na sarvatra" iti pūrvaśabdasya pānipāto na]| 'dukha hi duḥkhameva adhunā 'parivartate māṃ parityajya tiṣṭhati| yadvā-'devī hi pūrvam avadhīrita ata 'dukha parivartate' duḥkharūpeṇa pariṇamati| mayaiva śakuntalā tyaktā duḥkhaiḥ pariveṣṭito'smi| tasyā lābhe nirāśo'ham| tat kimarthe idṛśa me bāhuḥ sphurati iti vimarśaḥ |

7.14

naiṣadha iti| 'cāpala' capalasya khalu mā kuru'| iti niṣedhaḥ| agrajine niṣedhe 'katham ityādau 'capalaḥ prakṛti svabhāva yasyetyarthaḥ yata eva| rājeti| 'avinayasya' cauḍyasya 'idama amūmi' apyānam| atra mārīcāśrame avinayasya avakāśo nāsti iti bhāvaḥ| 'niṣidhyata' avinayāt vāryyate| śabdasya anuśva anukaraṇam| tena| yata śabda āyāta ta deśa prati netra preṣya āha| 'aye' iti vismaye| 'nu vitarke| 'khalu' avadhāraṇe| 'tapasvinībhyām anubadhyamāna. anugamyamāna 'abālasya kiśorasya 'matta ivamiva sattva' yasya tādṛśaḥ 'khalu' ko nu ayaṃ vala 'siṃhaśiśu' karṣati iti pareṇa sambandhaḥ| anvaya. —prakrīr̤itum amarddakliṣṭakesaram arddhapītastanaṃ siṃhaśiśu balātkāreṇa mātuḥ karṣati| vyākhyā— 'prakrīr̤itu' krīr̤ā prakartum 'āmarddena' svabhujaviśeṣeṇa 'kliṣṭā' vikṣobhāḥ kesarāḥ skandhabālā yasya tam 'addhaṃm' asamagra yathā tathā 'pītaḥ' stano yena tādṛśam ataeva sotsahatā balātvāla 'siṃhasya' vanyadvipa mātaṅgavairiṇaḥ 'śiśu ' śāvaka 'balāt prasahya [agrahamaitat] yaḥ 'āt' aparamaṃ tena 'mātu' jananyāḥ siṃhyāḥ sakāśādapi prakarṣayitvā
ityarthaḥ [ apāyayogāt pañcamī ] 'karṣati apinayati| yadvā—'mātuḥ stanam' iti sambandha |
tata iti | 'yathānirdiṣṭaṃ nirdiṣṭānurūpaṃ 'karma' nāmnā saha yathoktavyāpāro 'yasya nihastya' rūpayitavyaḥ | bāla iti | 'jṛmbhasva' jṛmbhaṇaṃ kuru | yadā jṛmbhā me mukhaṃ vyādāsyate tadā te dantān gaṇayiṣyāmi' | prathameti | he 'avanota' daurjanya 'naḥ apaneyāḥ' santate 'nirveśeṣāṇi' abhinna|ni 'sattvāni' prāṇinaḥ kiṃ viprakaroṣi' pradharṣayasi | mā eva kuru| etena yanivārite bāle - itara' ḍimbharaṭe (vayasyam) | 'te saṃrambha' kopaṃ 'varddhate' | 'sthāne khalu yuktameva 'sarvadamana' iti kṛtaṃ nāmadheyaṃ nāma [ svārthedheyapratyaya ] yasya tathāvidho'si | rājeti | 'kiṃ nu' vitarke'yaṃ praśnaḥ | khalu' avadhāraṇe| aurase pratyayakāraṇam | uraso' hṛdayāt jāte iva putre ["yajñādiniṣkāso hṛdayādabhijāyate | ātmā vai putranāmāsi jīvastvaṃ śaradāṃ śatam |' ityādau ] snihyati tvayi hṛṣyati| svayamevottaramāha- anapatyatā' santatiśūnyatā māṃ 'vatsamantaṃ sarvvaṃ karoti [tatkarotyarthe ṇic ] |

7.15

hitīyeti | 'eṣā kesariṇī tvāṃ hī 'tvāṃ' khādiṣyati' atimevati | samīpe bhaviṣyati varttamānam | "varttamānasāmīpye varttamānavadvā" iti sūtreṇa ]| bāla iti | 'amhahe' iti vismaye | upahāsāthe viruddhāmibhavaḥ | 'baleda' vyathaye yathā tathā 'bhīto'smi, naiva bhīta ityarthaḥ | 'adhara darśayati' ityavajñāprakāraḥ| rājeti | | anvaya —mahatastejaso bījam ayaṃ bāla sphuliṅgāvasthayā eṣāpekṣaḥ sthito vahniriva me pratibhāti | vyākhyā--'mahata' prabalasya 'tejasa,' pratāpasya 'bīja' nidānam 'ayaṃ bāla' sphuliṅgasya anikaṇasya yā 'avasthā' rūpa' tathā [heto' tatīyā] ataeva 'edhān' kāṣṭhāni 'apekṣate' svadavatlāyārtha 'yastādṛśa [karmaṇyupapade ṇva; karttari] 'vahniriva' jvalana iva 'me mama 'pratibhāti prakāśate | acirādeva 'tejasā jvalitā' bhāso jagadayamabhibhaviṣyati idaha mayaṃ iti bhāva, [edhāpekṣa” (rā, vi, ma )“edhopekṣa' (ma, cā)]|
1. amhahe-An avyaya implying vismaya ? "vismaye amhahe yasmā nityaṃ vyomira prayujyate iti koṣaḥ| mahatastejo vījam | sphuliṅgāvasthayā sthita edhāpekṣa vahniriva me pratibhāti— Raghava edhāpekṣa sphuliṅgāvasthayā sthita vahniriva aya bāla mahatastejovīja

7.16.1

prathameti | 'bālo mṛgendra' miha 'bālamṛgendra | tathā pauṇḍrāmalatvādanukampi[ yanukampāyāṃ kan ] ta 'muñca' 'krīḍanaka' krīḍārthaṃ dravyam | rājeti | 'katham' ityāścarye | 'anena cakra rājamaṇḍale 'vartate' prabhubhāvena tasya 'lakṣaṇa' cihnam api dhāryate | 'tadeva darśayati' | anvaya - prana mdhasamutpakvaprasāritaḥ jālagrathitāṅguliḥ asya kara iṅkarāgayā navoṣasā bhinnam alakṣyapatra taram ekapaṅkaja miva vibhāti | vyākhyā-pratībhye' lobhanīge 'vastuni' gha. 'pracya prārthanā abhilāṣo vā tena 'prasārita' uttolita 'jāla'miva grathitā' saśliṣṭā aṅgulayoyasmin tādṛśaḥ asya kara pāṇi 'iṅkaḥ' dīpita vṛddhita ityartha, rāga 'padmasya lauhitya yathā tathāvidhayā 'navayā' pacitpravṛttayā 'uṣasā prabhā, tena 'bhinna bhinna vikāsita vā 'alakṣyāṇi ahaśyāni 'patrāṇī dalānām 'antarāṇi' avakāśā yasmin tathāvidha 'eka' mukhya paṅkaja padmam iva vibhāti prakāśate | raktatala pāśirityarthaḥ | ["navo ṣasā' ( rā0 vi ma ) 'navoṣayā' ( sa-, vya- ) ] || derive ruṣṭa with karmaṇi kta | Thus— 'ruṣṭa spṛṣṭa rāgo lauhitya yathā tathā' seen as सकर्मक । Westergard quotes— 'रुष्यते हव्यवाहम्" —RigVeda 'pravāyinityaniyyate' — Mahabharata 'ruṣitāneo'bhavatkośaman— Bhatti, 6 37, &c Hence ruṣṭa dopita rāga prakṛtaraktauditya yathā as in mapañcarataparipadṛta savidṛdhadyuddhanaruṣiva' Ling 27)

7.16.2

dvitīyati | ‘suvratā’ iti prathamāyā nāma | ‘vācā’ vāṅmātreṇa iti ‘vācāmātra’ tena kevalana vacasā ityarthaḥ [ nityasamāsaḥ| mayūravyaṃ sakādiḥ| vācā iti prāthamā ‘‘āpaścāpi dṛḍhantānāṃ yathā vācā niśā diśā’’ iti viddheśāt ] ‘viramadituṃ’ nivartayitum | varṇaiḥ vividhairvarṇaiḥ ‘citritaḥ ālekhitaḥ | mṛttikānirmitaḥ mayūraḥ’ [śākapārthivādiḥ ] | ‘taṃ’ mayūram ‘asya’ [ sambandhasāmānye ṣaṣṭhī ] ‘upahara’ prāpaya | bāla iti | ‘tāvat’ yāvat sanmayūro nānītaḥ [ avadhau tāvat ] | ‘ihati’ iti bālasvabhāva iha tapasvinyā kṛte niṣedhavākye avadhāryāḥ sūcakaḥ | vaṣṭi māguriralopamavāpyorupasargayoḥ | āpaścāpi dṛḍhantānāṃ yathā vācā niśā

7.16.3

rājñeti | 'ākāreṇa ākārasya vā 'sadṛśam' anurūpa 'ceṣṭita' karma 'eva kathayati- yata ayam ṛṣikumārakā na | ākāreṇa karmaṇā ca lakṣyate nāyamṛṣikumāraka iti | sthāne asādhane ca 'pratyaya viśrambhaḥ, ṛṣikumāro'yamiti vā me matiḥ tata eva evam īdṛśa 'tarkayati' dṛṣṭāṅgo'yaṃ nānya ṛṣikumārakatena mayi dūyate ['eva tarkitaḥ" iti tu virodhane | tena 'acchado imeo' iti bahuvacanam] yathā yadvat 'amya' rśa ta āśrita tathā, aśrito'nucaramityartha 'anutiṣṭhan kuṭain vihaśigumañca kuṭairnī caran iti bhāva | 'sparśa' sparśasamparkam 'udagamya' prāpya | anvaya – kasyāpi kulāṅkureṇa anena bhāveṣu spṛṣṭasya mana eva sukham, yada kalina dhanya aṅgāt prarūḍhaḥ tasya cetasi kā nirvṛti kuryāt | vyākhyā-'kasyāpi mantrā nippannakaṃsya janasya 'kulasya vaṃśasya 'aṅkureṇa va grasanta'navanejena 'anena vartsyena 'bhāveṣu' keṣvapi pratyakṣeṣu 'spṛṣṭasya na tu kāpi vinasya 'mama evama anirvaṃcanī 'sukha' yadi jāta tadā yatra kṛtina' alaṅkṛtasya, dhanyasya yasya aṅgāt deśāta 'prarūḍha' tasya cetasi kān pravāḍamanagamyocarāṃ 'nirvṛ tiṃ sukha' 'kuryāt vidadhyāt' na ko'pyahamasya tathāpyasya spṛrśamātreṇāpi etāvanmātrenaiva meṃ sukham | yo'sya pitā sa eva nirmalacittā ki sukha labheta baṭa, mana tu mparamārthatayā vivacitum śakyate |

7.16.4

tāpasīti | 'asya bālakasya' yat rūpaṃ tena sādhu 'saṃvādati saṃgacchate yā tādṛśī 'te ākṛti rūpam 'iti evadāścaryyam | “kimitra' iti rājñaḥ praśnasya prativacanametat | 'aparicitasya' adṛṣṭa pūrvvasya 'te apratilobhaḥ aviruddhaḥ [prāditat-| ac samāsāntaḥ | tato nañ tat-|| avyayībhāvapakṣe tu ṭac samāsāntaḥ tato matvarthīyī'c | nañ samāsa | 'saṃ vṛttau' jātaḥ iti anena hetunā 'vismitāsmi' | [“vismitā ( sa0, vyā ) - 'vismāpitā" ( rā, vi, ma ) ] || rājeti | 'vālam upalālayan' upalālyamānam' icchanpuruṣa prayojyamānaṃ bālayaṃ prerayan [ īpsārthe yata mānāt caurādikāt laladhātoḥ hetumaṇṇic ] | 'atha' praśna | 'asya vyapadeśa,' kula' 'kaḥ 1. (a) rūpamaṃvādinī-rūpeṇa sādhu sa vadati iti rūpa+sam+vad+ṇini karttari sādhukāriṇi | (b) apratiloma -pratigatau lomāni iti pratilomam + ac samāsānta- pratilomaḥ against the hair, i e, refractory. prāditat-| The aca is attached by the rule "ac pratyanvavapūrvāt sāma- the form will be pratikoma + aca pratyaya = pratikoma opposed na tathā | (c) 2 upalālayan—The root laḍ, is curādi ātmanepaṭī giving upalālyavarṣāṇi --Chanakyashataka. "upalālayantamapi te sakho na lakṣayiṣyati'— preraṇādyaṇaṇic is attached to the curādi root. Hence akartta'bhiprāye kriyāphale parasmaipadam | Thus 'bālaka upalālayate with svārthika ṇic only. upa lālyamāna bālaka paśyan upalālayan with additional ṇic in the sense preraṇa |

7.17

rājeti | laṅ vilāse muñcidu | bhavitṛvya | dvayorabheda lalita vilāsa | dṛṣṭa lalita yasya tasmai 'asmai' durvinitāya bālāya ['spṛherīpsita' iti sampradāne caturthī] 'spṛhayāmi khalu' | satyapi durvinītatve etadarthe me abhilāṣo vartate eva | anvaya-dhanyā animittahāmai ālakṣyadantamukulān avyaktavarṇaramaṇīyavaca pravṛttīn aṅkāśrayapraṇayina tanayān vahanta tadaṅgarajasā malinībhavanti | vyākhyā-'dhanyā sukṛtino janā 'animittā' akāraṇā ye hāsā te kāraṇai 'ālakṣyā' īṣadadṛśyā 'dantānāṃ mukulā' korakā navodgatā dantā ityartha. yeṣāṃ tāna 'avyaktai' 'aparisphuṭai'vaṇai' akṣarai 'ramaṇīyā manohāriṇya 'vacasā pravṛttayo vākyīccāraṇāni yeṣāṃ tān, 'aṅke āśraya nivāsa.. tasmina ya 'praṇaya' prāthanā tadvata 'tanayān vahanta' kroḍe kurvanta 'teṣāṃ' tanayānām 'aṅge yata raja dhūli [jātāvekavacanam] tena amalino 'malinā bhavanti' | putragātradhūlinā yā malinatā dhanyatā nāma sā, ama tu adhanyasya nāsti, ataeva paraputrāya spṛhayāmi iti bhāva |
tāpasīti | 'nagaṇayati ivātha manyase | 'ṛṣikumārāṇā kaḥ atra āsta iti sajenam [ mūlam ( ta- nyā-) - "bhavatu na māmayaṃ śṛṇoti" ( rā-, vi-, ma ) || "avalokya" ( ta- nyā-) - "avalokayati (rā-, vi-, ma-) ] | bhadra maṅgala mukha" yasya tatsaṃbuddhi | he 'bhadramukha movya 'ehi tāvat | āgatya 'durmīca' duṣparihara 'hastena graha yasya muṣṭirityartha yasya tathāvidhena 'anena ḍimbhānāṃ bālānāṃ 'līlayā vilāsina bālasulabhayā kroḍayā bādhyamāna pīḍyamāna 'bālamṛgendrakaṃ mocaya' | yadvā'anena karttā 'durmocena ityayaheṇa karaṇena 'bādhyamānam' ityanvaya | [mūlam (vi- )- durmāṃka' ( ga-) - "durmo'ca" ( ta- nyā-) - "yahiśca" ( ma-) ] ||
1. (a) animinta &c — avidyamānaṃ nimittaṃ yeṣāṃ te animintāḥ | bahu—| (cf — 'tāpasīṃ vilokya isati' above )
3. durbhoca &c —duḥ khena muñcati pariharati etam iti dur + muc + khala=rmoca cannot give grāha in the bhāvavācya | The rule is 'grahavṛdṛniścigamaśca

7.18

saṅketiḥ| ayi' iti komalāmantraṇe| anvaya'—evam āśramaviruddhavṛttinā tvayā janmanaḥ sattvasa śrayaguṇo'pi saṃyama kṛṣṇasarpaśiśunā candana eva kimiti dūṣyate | vyākhyā—'evam anena prakāreṇa 'cāśramasya viruddhā' vipra vādino 'iti vyāpārī yasya tādṛśena 'tvayā janmanaḥ' maharṣe pituḥ [ apādāne manin ] 'sattvānāṃ prāṇināṃ 'saṃśrayaḥ agyadadravyeṇa tadeva 'mukhaṃ' dharmo yasya tathāvidho'pi 'sayama' 'cānmadambhana yenānmadamphanena na hi sarvapraviṣṭasya tadvat 'kṛṣṇasarpasya śiśunā 'candana' tadākhyo vṛkṣa 'iva kimiti katha dūṣyata' kaluṣīkriyate | yathā sugandhī'pi candana mūrddherlagn lokerādyate tathā sarvāṃṅgadoṣe'pi ne pitu leśasambandhāta ślaiṣyantaiti bhāva ['mayam' (rā-, vi, ma-) -'sayamī' (ta. vyā-) | janmama (ma-) - "janmana" (rā-, vi-) - janmada" ( ta-, vyā- ) | 'mukha ( ta-, vyā-) - "sukha (rā- vi ma ) | 'candana' ( ta vyā rāstrī, = 'candanam (rā vi ma )] |

7.20.1

rājeti | 'katham' ityāścaryye | 'mama' [sambandhasāmānye ṣaṣṭhī] eka anvayo vaśo 'yasya saḥ | 'ata khalu atrabhavato ena bālañja 'mām anukaroti mayā saha sa vadati' ityevaṃ yatsāddaśya 'manyate | 'ante vayasi karttavya 'kulavrata' kulācāra | tadeva sphuṭayati | anvayaḥ—pūrvaṃ ye kṣitirakṣārthaṃ rakṣādhikeṣu bhavaneṣu nivāsam uśanti paścāt teṣāṃ niyataikayativratāni tarumūlāni gṛhībhavanti | vyākhyā—pūrvam pārtha vayāṃsi 'ye kṣite.' dharāyā 'rakṣārtha' rakṣaṇāya, na tu indriyasevāthai 'rakṣe' bhogadravye 'adhikeṣu' bahuleṣu bhogāḍhyeṣu ityartha 'bhavaneṣu' 'nivāsa' sthitim 'uśanti' vāñchanti ['vaśakāntau' iti dhātu ] 'paścāt' pantaṃ vayasi 'teṣāṃ niyata' vyavasthitam 'eka' kevala 'yativrata vāṇaprasthī yeṣu tathāvidhāni 'tarumūlāni agṛhāṇi 'gṛhāṇi bhavanti sampādyante | madā dharmottarā pauravā dhamārthameva yauvane garhasthya vāddha ke munivratādyācaraṇan bhajante | yadi tāpaso puruṣa śa ityāi tatra pṛcchati 'eva puru' 'ayantu mārīcāśrama 'vāṅmano gatyā svecchayā 'mānuṣāṇāṃ na viṣaya' abhūmiḥ | yatra mānuṣā devayonisiddhairevādhikāritāścāgaccheyu na hi svecchayā | tat kathamiṭ pauravā prāptā iti pṛcchāmi iti bhāva | tāpasoti | 'bhadramukho yathā bhavati' tathaiva etat | ayameva mānuṣāḥ svayamava cāgantumaśaktāḥ | apsarobhi 'dya 'sambandha sampakrka' tena 'punaḥ [punariti bhede] 'asya jananī ata devānāṃ guroḥ pitu kaśyapasya 'tapovane prasūtā | 1. rakṣādhikeṣu—rasyate iti rasa (adanta curādi) + vic + ac or ghañ karmaṇi = rasāḥ enjoyments sukhasuṣā ( see Tika )

7.20.2

rājeti | 'inta' harṣe| 'idaṃ' tāpasīvacanaṃ dvitīyam 'āśāyā jananam' hetuḥ| bhujamprandanaṃ ekāntatādi ca prathamam, idantu dvitīyam| 'atha' iti praśne| 'sā' sarvadamavatī asya jananī 'kā ākhyā' nāma yasya tasya 'patnī'| yasya sā patnī tasya kā ākhyā ityarthaḥ | tāpasīti| 'dharmārthā dharmaprayojanā dharmasahāyā vā 'dārāḥ' [śakyarthādinādi |] yadvā—'dharmasya dārā' [tādarthye ṣaṣṭhīsamāsa ]| tān sa sādhu 'parityaktavān' tasya 'nāma kaḥ saṃkīrttayitum uccārayituṃ 'cintayiṣyati| pāpakāraṇa pāpināmoccāraṇam iti bhāvaḥ | rājeti | 'iyaṃ kathā' dāratyāgakathā | 'mām' bhavantaṃ' lakṣyaṃ' viṣayaubhūtaṃ karoti| asya śiśormātara yadi tāvat nāmataḥ' [tṛtīyauthe tasi ] 'pṛcchāmi| athavā parasya dārāṇāṃ vyavahāra ālocanā tatsamvandhinī kathā 'anāyyaiḥ' āyyaijanavigarhitā| 'mṛṇmayamayūro itye yaśaḥ | ["sṛṇmayūra " (ma0) - 'mṛṇmayūra" (rā-vi-, ta, kā) | tāpasīti | 'śakuntasya' mayūrasyāsya 'lāvaṇyaṃ' mādhuryyaṃ 'prekṣasva'| darśanīyamyarūpamityarthaḥ | 1 saṅkalpayituṃ cintayiṣyati —Even the thought (cintayiṣyati) to pāpānāmalanpratyayame yataḥ | 2 (a) यदि तावत—Highly idiomatic Indicates forming a resolve, making a suggestion &c Compare "यदि तावदेव क्रियताम्' -Act V (b) anāryya - adhyeta gamyate prāprīyate iti ṝ+ṇyat karmmaṇi bhāve=vyavahāraḥ | 'vi nānātve'tha samdehe hāra uccate| nānāsandehaharaṇādavyavahāra iti smṛta ||-Kātyāyana

7.20.3

3 mṛnmayūra &c -mṛdo mayūra or mṛnmayo mayūraḥ mṛnmayūraḥ | The reading d into na by the rule "yaro'nunāsike'nunāsiko vā (P 8. 4. 45) giving mṛnmayūra or mṛdmayūra | Now the rule raṣābhyāṃ no ṇaḥ samānapade (P. 8 4 1) bāla iti | he 'antike' bhagino 'eṣa bhadraḥ' śobhano' mayūraḥ me' mahyam [ kriyamāṇatvāt sampradāne caturthī ] 'rocate' | śebho'hamanena, ityarthe [“attike” (ra0, kā-) —"bhāta” (rā, vi-)—"āryake” (ma ) ] | 'pādatte' gṛhṇāti [kathaṃ bhiṣārthe kriyāpade atra ātmanepadam ] | prathameti | 'udvegena saṃbhrameṇa saha | 'karaṇḍa' pṛthagvrādikṛtī maṇiviśeṣaḥ | kṣudraṃ kaṇḍaḥ 'kaṇḍakama' 'badhyārcanan| 'etārtha' datta 'kāraṇḍaka maṇivandhe na dṛśyate' | taddarśanādudvegaḥ | gañjeti | 'nanu idamasya' iti aḍgulyā nirdeśaḥ | 'siṃhaśāvena' dhī 'vimardda' saṅgharṣaḥ | tasmāt 'paribhraṣṭa' vyutta san bhūmau patitam | ubhe iti | 'mā khalu ādadasva iti ādājaniṣedhaḥ | [āvege dviruktam] | niṣedhakāraṇamāha- 'etat rakṣākaraṇḍakam 'avalambya' ādāya-sthiyate iti vākyaśeṣa | asmāt eva vākye rājā tadādāne na tu sana itivimyayāt te āhtu 'kayam' ākatthai | 'urasi vadasi 'niddina' sthāpita istī' yatro rājā ekāgramiti pratyayai ane vimyayādhikyāt vacani jikaḍ paramparāvalokanamatva' kṛta na ca kiñciduktam | prathameti | 'mātāpitarau ātmānañca varjayitvā apara kila bhūmau patitām etāṃ na gṛhṇāti' akṛtasaṃjña' buddha yadasmāt nivarttate |

7.20.4

rājeti | 'atha vikalpe | aparo bhūpatitāṃ 'gṛhṇāti iti vikalpya kim ityarthe' ["athāpi samuccaye vyāptāmadhikāre ca maṅgale | vikalyānantarapraśnānantaryārambhasamuccaye ||” iti medinī ] | bhavatībhyāmiti| 'aho' āścaryyaṃ 'vikriyā vikāraḥ rūpībhavanam 'kadācit pratyakṣīkṛtā sākṣāddṛṣṭā kim ? ubhe iti| 'anekaṇa, bahaśa bahuṣu kāleṣu vikriyā pratyakṣīkṛtā [kālādhikaraṇe śas]| rājeti| sampū ṃmapi me manoratham anurūpputralābharūpa 'kathamiva' kimiva kāraṇa 'na abhinandāmi sambhāvayāmi| anucitametat, tadeṣa abhinandāmi| 'pari ṣvajate' āliṅgati| dvitīyeti| 'ehi ita āgaccha 'niyame tapaścaraṇe 'vyāpṛtāyai' niyuktāyai śakuntalāyai [“karmaṇā yamabhipraiti—” iti sampradānatvāt caturthī]| bāla iti | 'yāvat' ityavadhāraṇe| [ 'avvayā' (ta-, vyā-, ma)- 'mātu' (rā-, vi) ]| I. anekaśa —na eka aneka which is a sarvvanāma| anekasmin kāle iti aneka + śas adhikaraṇe=anekaśa by the rule 'bahvalpāthat śas kārakādanyatarasyām" (P 5 4 42) See also anekaśa in our Bh, II 3 niyama etc —ni+yama+ap bhāve=niyama, vow vratam| "niyamo yantraṇāyāñca pratijñāniyame vrate' iti medinī| yama is expected to take ghañ, 4 sakāyam-samāne kāyate iti samāna+kāya+ac karttari=sakāyam | samān becomes sa by yogavibhāga in the rule "samānasya chandasyamūrddhaprabhṛtyudakeṣu (P 6 3 84).

7.20.5

rājeti | 'vivāda' putraka iti sambhāṣaṇasya prativāda | 'pratyāyayati' pratyayaṃ dharayati [vaidhavyavilepān na saṃnyādinaḥ], 'mama danto duṣṭanaḥ' iti smṛtīnāṃ pravṛya nta iti | 'ekasyā veṇyā dharā' ekāmeva veṇīṃ dhārayantī ityarthaḥ | proṣitabhatṛkāyā ekaveṇīdhāraṇamācāraḥ | śaṅkanteti | 'bhuvendratanayā cauṣadhi' rakṣārthamaṅguliveśitoparājitā 'vikāreṇa' sarparūpeṇa 'kvaci prakṛti' auṣadhirūpe vā tiṣṭhati tādṛśīṃ 'mudhā api' kāryavaśādeva prāpta ityatha saṃdiśe'pi 'śaṅkante' svayaṃ 'māmapekṣeṣṭha' bhāgyeṣu viṣaye 'me bhāgyaṃ na cāsīt' pramatta me bhāgyamiti pratyayo me na jātaḥ | 'athavā padāntare me bhāgyāvyānamasti | 'śaṅkantaścā yathā' yaḍana 'śrūyante' karṇayava me 'tathā' taḍata 'etat sambhāvyate'| mānuṣyamātra masya hetu netadṛmuddhavam [śaṅkā tathā vacanāntā na kartavyam]|

7.21

rājeti | anvayaḥ—aye yā bhavabhavatī eṣā paridhūsare vasane vasānā niyamakṣāmamukhī dhṛtaikaveṇiḥ sā iyaṃ śuddhaśīlā śakuntalā pratiniṣkaruṇasya mama dīrghaṃ virahavataṃ vibharti | vyākhyā—‘aye’ smaraṇe | ‘yā bhavatī’ mānyā ‘eṣā’ dṛśyamānā paridhūsare atimaline ‘vasane vastrī ‘vasānā’ paridadhānā niyamena’ vratopavāsādinā ‘kṣāmaṃ śuṣkaṃ ’ ‘mukhaṃ ’ yasyā tādṛśī dhṛtā ekā veṇiḥ yayā tādṛśī imosukhamārakṣati ‘sā iyaṃ śuddha niṣkalaṅka’ ‘śīlaṃ’ svabhāvo yasyā tādṛśī śakuntalā pratiniṣkaruṇasya sutarāṃ krūrasya mamadīrghaṃ virahasya virahocitaṃ vā ‘vratam ācāra ‘vibharti dhārayati | śuddhaśīlena rūpe vikṛte prathama malinavasanā ramaṇīmātramiti jñātam | tato nātidūre sākṣiya kapolena kaṭhora’ tapaścarantī kācit tāpasīti | tataśca samīpe ekamātrayā keśyā naiṣa tāpasī kintu virahiṇīti | anantara pratyabhijñā udaye seyaṃ śuddhaśīlā śaku ntalā iti rūpi ca krūrasya mamaiva virahavātam iti tena cāvedātiśaya | eke tu— paridhūsare varune vamānā niyamakṣāmamukhī dhṛtaikaveṇiḥ [ ataeva ] śuddhaśīlā yā eṣā pratiniṣkaruṇasya mama dīrghe virahavrataṃ vibharti sā iyamatrabhavatī śakuntalā itthaṃ vyācakṣate | atra sā iyaṃ śakuntalā ityabhijñānāt prāk mama virahavrataṃ vibharti ityanupapattiḥ spaṣṭaiva |
śakuntaleti | paścāttāpena vivarṇaṃ virūpam | na khalu nūnam āryyaputra iva ayaṃ satyate | yadi nāyamāryyaputra hanta ka eṣa idānīm [ vākyālaṅkāre ] kṛtaṃ’ vihitaṃ rakṣādvayaṃ maṅgalaṃ śubha yasya tādṛśaṃ me dārakaṃ putra gātrasya svaśarīrasya saṃsargeṇa samparkeṇa ‘dūṣayati’ kaluṣīkaroti | aparājitāmapyabhibhūya ‘bālaṃ’ me spṛṣṭvadayaṃ ka iti śaṅkāyāmoṃ vismarttaḥ | 'dūṣatādadyutametadvāṣṭā |
sence of all care after toilet (c) नियम &c —यै + क्त कर्तरि = क्षामम् wane. niyamena (See niyamavyāpṛtā, above) kṣāmam | supusupā | tadṛṣyaṃ mukhaṃ "svāṅgāccopasarjanādasayogopadhāt" (P 4 1 54 ) (d) ekaveṇa &c —ekā veṇiḥ 2 kṛta rakṣā &c —rakṣyate anayā iti rakṣa + aṅ karaṇe striyām = rakṣā
rājeti | 'tvayi tvā prati 'prayuktam' ācarita 'krauryyamapi' krūratāpi 'anukūlaḥ' surasaḥ 'pariṇāmo vipatko yasya tathāvidha 'saṅgata' jātam | kuta evamityāha-yata yasmāta 'ahama ātmāna matsavarūpa tvayā pratyabhijñāta sa vṛtta 'paśyāmi' | sādhu te śīla yat vimānitāpi virasasi na me | pāṭhāntare- 'anukūlapariṇāmaṃ saṅgata' sutasparśasukhanābhāta | 'tat tasmāt 'idānīmahamātmāna tvayā pratyabhijñātamicchāmi' tena pūrṇatā syādānandasya | ('yata...paśyāmi" (rā, vi-, sa-) - "tat. icchāmi" (ta-, vyā-) ] | śakuntaleti | 'parityakta ' parahṛta 'matsaro' matsa maharṣo yena tathāvidhena 'daivena' vidhinā 'anukampitāsmi' | purā vāmo yo hi vidhirāryyaputreṇa me saṅgati na sehe, sa evādya sadaya iha ta samānīya mayā yojitavāniti bhāvaḥ |
1 putra iti-This is elliptical for putra iti sāmādhya | 2 parityakta &c-matsara is matsarumaharṣa or spite, paraśrīkātaratā |

7.22

raṅgeti | 'veḥ ājñāṃ karoti yā tāṃ paricārikāṃ śakuntalām [yadvā, vāṃ nirdeśya] 'kasyacit kālasya paścāt [saṃbandhasāmānye'vaśeṣe'pivā ṣaṣṭhī ] | 'ānītā' matsamīpamupanayepitām | 'smṛteḥ śaithilyā' durbalatā, tasyāt 'pratyādiśan' nirākurvan | śeṣaṃspaṣṭam subodham | 'yuṣmābhiḥ' sahaśa 'sagotrasya' gotravataḥ sagotra sagotrasya kaṇvasya. 'tatrabhavataḥ' pūjyasya 'kaṇvasya' [sambandhasāmānye ṣaṣṭhī ] 'aparāddho'smi kṛtāparādho'ham | 'paścāt' dṛṣṭadyādyanantarameva paścāt paraṃ 'pūrvam ūḍhām [bhūtapūrvecaraṭ” iti nipātanāt pūrvaśabdasya paranipāta ] ‘apagato'ham’ [ karttari kta ]| tat’ etat sākṣāddarśanyāmajñānam aṅgurīyakadarśanāt jñānam ‘citramiva’ āścarya ‘pratibhāti’ |
anvaya —yathā samakṣarupe gajo na iti, atikrāmati tasmin saṃśaya. syāt, padāni dṛṣṭvā tu pratīti bhavet me manaso vikārastathāvidha | vyākhyā—‘yathā yena prakāreṇa yādṛśena vikāreṇa ityarthaḥ, samakṣa pratyakṣa ‘rupa’ yasya tādṛśe kasmiścit satve ayaṃ gajona iti mithyājñāna tata ‘apakrāmati dūre gacchati ‘tasmin jīve gajo vā syāt iti ‘saṃśaya syāt paścāt ‘tu padāni’ bhūmau padacihnāni ‘dṛṣṭvā’ satya’ gaja eva iti ‘pratīti’ sampratyayo bhavet’—‘me mama ‘manasa| vikāra cittadhama ‘tathāvidhaḥ tādṛśa. | ihaka sākṣādupagatāyāṃ śakuntalāyā neya matparigraha iti me jñānamāsīt | tata purodhasā dūre nīyamānāyā tasyā dūyamānena hṛdayena sandeho'bhūt | paścāt, aṅgulīyakadarśanena parigraha eva iti pratītirjātā | aṅgulīyakadarśanasādhyā pratīti sākṣāddarśanāma jayeta iti kimetat citra na budhyate mayā |
1 (1) ājñākarīm—ājñāṃ karoti iti ājñā+kṛ+ṭṛ karttari tācchīlye striyām =ājñākarī a maid-servant tām | (b) apagaṅaḥ—apa + rādha+kta gotramasya where samāna becomes sa by the rule “jyotirjanapadarātrinābhi nāmagotrarupasthānavarṇavayovacanabandhuṣu (P, 5 8 85) yuṣmābhi. sagotra, having kaśyapa himself is the originator of the gotra [ svadgotrapravartta kasya puna कि गोत्रम् ] । †We therefore propose to expound गोत्रेण सह, सगोत्र
2. (a). samakṣarupe—sāmīpyamakṣṇoḥ iti sam+akṣi+ṭac samāsānta= Ganasutra ‘prati (para !) samanubhyo'kṣṇaḥ” | samakṣam asti yasya iti samakṣa+ aca matvarthe (arśa ādi)=samakṣam before the eyes tādṛśaṃ rūpaṃ yasya tasmin| (b) padāni—padacihnāni | The strangeness lies in this—pratyakṣarūpe gajo na iti jñānaṃ parokṣarūpe tasmin padāni dṛṣṭvā gaja iti pratītiḥ |
mārīca iti | 'ātmanaḥ aparādhaḥ' | tasya 'śaṅkā aparāddho'haṃ kaścit iti jñānam | 'tvayi' duṣyante 'sammohaḥ' cetovihatirasadbhūtaḥ so'pi 'upapannaḥ' yukta eva,kāraṇādhīna ityartha [‘upapannaḥ’ ( ta-, vi, nyā- ) ‘anupapannaḥ ( rā-, ma ) ] | yadaiveti | ‘apsarastīrthaṃ yat ‘avataraṇa marthātprabhāsa sāditya kattuṃ gamana tasmāt hetoḥ 'pratyakṣa' sākṣāddṛṣṭa ‘vaikalyaṃ kātaratā yasyāḥ tadāmṛtā śakuntalāmādāyamenakā dākṣāyaṇī dakṣasyakanyāmaditim ‘upagatā' prāptā | svaya kāntāyā śoka paśyantī anukampamānā sā gṛhītvā prāptā ityarthaḥ | 'tapasvinī' dīnā [etena tayā eva prāptaḥ śāpa iti sūcyate ] | [“pratyādiṣṭā” ( ta-, nyā- )—‘pratyādiṣṭā nānvayā’ ( rā-, vi-,
ma- )] || 'sa ca ayaṃ' śāpaḥ | avasīyate anena iti 'avasānam' antaḥkaraṇam [ karaṇe lyuṭ ] | 'aṅgulīyakadarśanam avasānaṃ' yasya tādṛśaḥ | yadvā—aṅgulīyakadarśanāt avasānaṃ yasya tādṛśa' [ bhāve lyuṭ ] |
'ucchvāsina santāpadanitāsatyāgena saha | 'eṣaḥ ayamahaṃ 'vacanoyāt nindāyā' 'mukto'smi' | arkadāratyāgo yat' duṣyanta, asmabhāma na karttavyam, iti yā me nindāsīt sā apagatā | śakuntaleti | 'diṣṭyā' harṣe | aho ānanda 'āryyaputro me avidyamānaṃ kāraṇaṃ yasmin tam yathā tathā 'pratyādiśati' nirākaroti yasmādasau 'na' | yasmāha tata pratyādiṣṭaḥ ko'sya doṣaḥ | 'na punaḥ' kintu nāham 'ātmānaṃ mṛtaṃ smarāmi' | smṛbhāve kāraṇāmāha - 'athavā' paścāttaraṃ 'śāpaḥ prāptaḥ' mayi tu 'viraheṇa śūnyaṃ hṛdaya yasyā stathāvidhayā mayā 'na viditaḥ' jñātaḥ | tadāni prabhāsad- 'yataḥ' yasmāt 'bhartre pratyabhijñānamaṅgulakaṃ āṅguṣṭhakava 'aṅgulīyakaṃ darśayitavyamiti sakhībhi' śakuntalāgakakāle sandiṣṭo'smi | ato'pi māpi tāmivimuktā na syāt |

7.23

garjite | anvayaḥ—he sumukhi, diṣṭyā smṛtibhinnamohatamaso me pramukhe sthitāsi | akṣina utsaṅgānte rohiṇī yogaṃ samupagatā | vyākhyā—he sumukhi prasannavadane, śobhanānane vā 'diṣṭyā' bhāgyena [bhāgyavaśenetyarthaḥ kṛtvā pratijñātena rūpeṇa 'bhinnaṃ' nirastaṃ moharūpaṃ tamo yasyatādṛśasya apagatapramādasya etasya manmathasye pramukhe' agre sthitāsi tiṣṭhasi | asmanmitre me pramodaṃ kuru tvāmanveṣya puro viddhe | kīdṛśīmiva tadāha— 'śaśinaḥ candrasya, tu 'uparāga' rāhugrastasya ante 'arka' avasāne rohiṇī priyamahiṣī, patnī 'yoga' saṅgamamivi 'samupagatā' samprāptā | etadpi vākyārthe śarīreṇa ghaṭate [ “śaśinaḥ' (rā. taṃ., kā., ma-) "śaśina' (vi.) | bahuvrīhiti | 'baddha' dṛṣṭaśva uktaḥ 'kaṇṭhe' yasyāḥ tādṛśīṃ satī "kaṇṭhikatavadnākṣī bahuvrīhiḥ—gaṅavādiḥ ] | rātreti | anvayaḥ—jayaśabde bāṣpeṇa pratiṣiddhe'pi mayā jitam | yataste'saṃskārapāṭaloṣṭhapuṭaṃ te mukhaṃ dṛṣṭama | vyākhyā—jayasya śabdo gānarūpādibhiḥ uccāraṇīye 'jayatu jayatu' ityādi mumbī bāṣpeṇa rudanena aśrupā 'pratiṣiddhe' vinivṛddhe vighaṭanamanubhavini'pi mayā jitaṃ mayā jayaddhi prāptā [vijayeśrīraṅga upari prarūḍhatve varttate] | kuta evamityāha—'yata' yasmāta 'asaṃskārāt' prasādhanābhāvāt 'pāṭalam' īṣadraktam 'asaṃskāre'pi pāṭala' raktaṃ svābhāvaraktam 'oṣṭhayoḥ puṭaṃ yasmin tata 'te tava 'mukha' dṛṣṭam | mukhauṣṭhepi tvāṃ drakṣyāmi iyyāśā mane'bhū tattvāni yata sampadaṃ dṛṣṭā, parā dityuḥ me bahubhiḥ kālaḥ iti bhāvaḥ | 1. (a) pramukhe—prathanaṃ mukham | prasiddham—tasmin | (b) sumukhi—

7.24

śakuntaleti | 'te' tava bhāgadheyāni' bhavyāni 'pṛccha' | "ka eṣa" ityasya uttara ne bhāgyameva dātu prabhavati | pratyādiṣṭāha katha brūyā ka eṣa | yadi samrāṭsutacakravartī bhave iti te bhāgya tadā 'aya te pitā" iti vakta nyāyyam | atha īdṛśa te bhāgya yadihaiva vane vasan tapaścariṣyasi tadā "dharādhipo'ya duṣyanta' itya vāsya paryāpti paricaya | iti manasā prāptavṛttāntāmālocayantī daṇḍadagdhā 'roditi' |
rājeti | itya narvāmava pratyādeśadu kha bhūyo'pyanubhavantīmivā vovāca | anvaya - he sutanu, te hṛdayāt pratyādeśavyalīkam apaitu | tadā kimapi me balavān manasa sammoha abhūt | śubheṣu prabalatamasā vṛttaya evamprāyā hi | andha śirasi kṣiptā srajamapi ahiśaṅkayā dhunoti | vyākhyā-he 'sutanu' cāruvapu śakuntale 'te' tava 'hṛdayāt' manasa 'pratyādeśāt' matvṛ tāt pratyākhyānāt jāta yat 'vyalīka ' dukha tat 'apaitu dūrīyātu dukha tyaja ityanunaya | 'tadā pratyākhyānakāle 'kimapi' kuto'pi anirvacanīyatvāta kāraṇāt 'me valavān' guru 'manasa sammoha' cetovikṛti 'abhūta' jāta | pratyākhyānañca ajñānakṛtam ityanunayānukūlā yukti | 'śubheṣu maṅgaleṣu viṣaye 'pravala ghora 'tama' moha andhakāraśca yeṣā teṣā 'vṛttaya ' vyāpārā 'prāyeṇa' bāhulyena
['prāyaśśanaśane vṛddhau tulyabāhulyayorapi' iti viśvaḥ ] 'evam hi' īdṛśī eva [ tatpuruṣapace mayūravyaṃsakādi | anyathā sup supā iti samāsaḥ | prāyaśabdasya pūrvaṃnipātaphalakopasarjanatvābhāvāt paranipātaḥ ] ityanayā yukteḥ samarthaṃnam | 'dhruvaḥ' sadā tamasā abhibhūtaḥ san 'śirasi nijamastake 'kṣiptām' anena sthāpitā srajamapi' mālāmapi śaśātamām 'aheḥ sarpasya śaṅkayā' bhrāntyā 'dhunotiḥ kampayati, śiraso vyasyati | iti samarthaṃna prati dṛṣṭānta | [ ''rājā' ( ta, nya - ) 'rājā śakuntalāyāḥ pādayo praṇipatya ( rā-, vi-, na ) ] 'pādayo patati' iti prasādanam [ rāghavādīnāmetannāsti ] |
śakuntaleti | 'me' mayā 'purā kṛtam' anuṣṭhitaṃ 'sucaritasya' puṇyakarmaṇaḥ 'pratibandhakaṃ' pratirodhakaṃ puṇyakramapratirodhakamityartha teṣu divaseṣu' pratyākhyānadivaseṣu 'pariṇāme' pariṇatau 'mukhaṃ yasya 'tādṛśaṃ, pākābhimukhamiti yāvat āsīt | 'yena' hetunā sānukrośo'pi madadhīno'pi sānurāgo'pi' āryaputra mayi 'virato raso'rāgaḥ anurāgaḥ ityarthaḥ [ "śṛṅgārādau viṣe vīryye guṇe drave rasaḥ' iti koṣaḥ ] yasya tathāvidhaḥ, niranurāgaḥ, 'itimāvat 'saṃvṛttaḥ | purā duṣkṛtamācaritaṃ mayā tena tvayā sahatā| pāpasyāpi kṛtaṃ mama phalaṃ pratyākhyānavelāyāṃ vipākamāsīt | tena puṇyaphalaṃ niruddham paścācca pratyākhyātā | ubhya mamaiva pāpasyāyaṃ vipākaḥ na te doṣaḥ |

7.25

‘kathaṃ’ iti praśne | duḥvaṃ bhajate prāpnoti yastadvahaṃ [iti majate. binduk] ‘kathaṃ” janaṃ [ityādimaniddiṣṭya] kaṣṭamityarthe ‘kathaṃ śrutaḥ| rājeti | ‘uddhṛtam utkhātaṃ viṣādarūpaṃ śalyaṃ’ rahṛ. yena tādṛśo bhūtvā ‘kathayiṣyāmi kathaṃ śruta iti | ślokenedamapakāraṃ varṇayati | anvayaḥ—he sutanu kānte, yo bāṣpavinduḥ pūrvaṃ te adharaṃ parivādhamāna mayā mohāt upekṣitaḥ tamadya cākuṭilapakṣmavilagnaṃ pramṛjya vigatānuśayo bhavāmi tāvata | vyākhyā—he ‘sutanu’ varagāṃtra ‘kānte’ priye śakuntale yo vāṣpamya’ netrajalasya binduḥ pūrvaṃ pratyākhyānakāle ‘te’ tava ‘adharaṃ’ parito ‘bādhamānaḥ’ pīḍayan netrebhyonirgatya, kapolau vyatikramya adhare na kevalaṃ sthitaṃ kintu ekaikaśa ivahūramāgatya upacayena cirāvasthānena ca adharaṃ pīḍayannapi mayā mohāt cittavaikalyāt upekṣitaḥ audāsīnyena dṛṣṭaḥ ataeva yo viṣādaśalyabhūto me hṛdayaṃmahadinaṃ dārayati ‘taṃ’ tadvidhaṃ bāṣpam adya danddakṣām’adya ākuṭileṣu’ īṣadbakra ṣu’pakṣmasu netralomasu ‘vilagnaṃ sthitaṃ’ na tu tata bhrastaṃ pramṛjya’ śodhayitvā ‘vigata’ anuśayaḥ” paścāttāpo yasya tadvidho ‘bhavāmi tāvat bhavāmyeva [tāvadavadhāraṇe | tadyathā nedama | bāṣpaṃ pramṛjya eva gāndharvā | athavā madyāstebha itaṃ kathayāmi) | pūrvaṃ ciropekṣaṇa madyāvadhiḥ vyavahāre’ eva sadyaṃ ruṇoḍāṭa iti tātparyam | [‘bāṣpabindu (rā, tabhyā-, ma- )—'bahvindu ' ( vi ) || 'kānte' ( ta-, nyā- )—'vāṣpam ( rā., ma- ) ] yathokta bāṣpabindupramārjaṃnam ityarthaḥ |
rājeti| aṅgulīyasya upalambhaṃ prāptiṃ tasmāt 'khalviti eva smṛtiḥ' smaraṇam 'upalabdhā' prāptā | • śakuntaleti | 'anena aṅgulīyekena 'viṣamaṃ visadṛśaṃ' 'kṛtam' | 'yat' yasmāt 'tadā pratyāyanasya' pratyayotpādanasya kāle durlabhamāsīt' |
rājeti | tena tasmāt yadi aitenaiva pratyāyanaṃ tata ityarthe 'latā lateva tanvī tvam 'ṛtunā' vasantena, mayā iti gūḍham yaḥ samavāya 'samāgama. puna' samāgama iti bhāva tasya 'cihna' sūcakam ida' 'kusumam aṅgulīyakamityāśayaḥ pratipadyatāṃ gṛhṇātu | ityaṅgulīyaka' bhūyo'pi dātumicchati |
śakuntaleti| 'asya' aṅka lokasya [ sambakabhāvavivakṣayā ṣaṣṭhī anyathā saptamī syāt]'na vidmastvini pūrva pratāraṇakāle ātmana kṣmāpriyatvena viṣamācaraṇāditi bhāvaḥ | mātatiriti | 'diṣṭyā iti harṣe avyayam ['diṣṭyā harṣe maṅgale ca' iti medinī] aho ānandaṃ 'āyuṣmān dharmapatyā' yaḥ 'samāgama' tena 'pravasamukhyā' yat 'darśana' tena ca 'varddhate' | bhavadubhayā harṣo na iti bhāvaḥ | rājeti | 'me manoratha sampādita' vidhinā viracita 'svādu madhura 'phala' yasya tādṛśaḥ abhūt' | 'yataḥ vṛttāntaḥ' putrapatnīsamāgarūpo ti rūparyaḥ 'ākhaṇḍalena' indre ṇa 'na khalu' 'khalu vāraṇāvahārai | 'vidita syāt' sambhāvanāyā liṅ | vidita iti yathāprāpta mune ña | tena ākhaṇḍalena iti na ṣaṣṭhī || mātatiriti | devendre 'pi rājñā ajñānāśeṣāt 'smi ' kṛtvā āha- 'īśvarāṇā' prabhūṣā 'parokṣam' agocara 'ki vastu asti na kimapi | vijñātamevaitadindrasya | 1 dharmapatnī &c -dharmātho patnī dharmapatnī | śākapārthi vādi etc yā bhāryā, kāntā &c because patnī implies yajñasa yoga by the rule 'patyurno yajñasa moge'- (P 4.1 2 abhūt-bhūtasāmānye luṅ | 4 vitarati-vattaṃ mānasāmopye bhaviṣyati laṭ|

First 28 of 39 passages. Read on

Linked texts (3)