The Recognition of Śakuntalā 10.5.65
Arthadyotanikā 10.5.65
- Language
- Sanskrit
10.5.65
uktaṃ ca rājānakarucakena-, "sāmānyaviśeṣakāryakāraṇabhāvābhyāṃ nirdiṣṭaṃ prakṛtasamarthanamarthāntaranyāsaḥ" iti | sa ca hiśabdopādānānupādānābhyāṃ dvidhetyuktaḥ | atra ca hiśabdānupādāne boddhavyaḥ | udbhaṭādimate sāmānyaviśeṣabhāva evārthāntaranyāsāṅgīkārādatra kāvyaliṅgameva | yeṣāṃ mate kāryakāraṇabhāve'rthāntaranyāsasteṣāṃ mate etadvyatiriktaviṣayatvaṃ kāvyaliṅgasyetyavadheyam | atha ca manasijaḥ kandarpo'kṛtārthaḥ | ratiḥ kāmabhāryā ceti virodhaḥ | vyākhyātaprītiparyāyatvena virodhābhāsaḥ | "ratiḥ kāmastriyāṃ rāge surate'pi ratiḥ smṛtā" iti dharaṇiḥ | śrutyanuprāsaśca | anena pūrvānurāgavipralambhāyāmabhilāṣo nāmāvasthoktā | tallakṣaṇaṃ tu sudhākare— "saṃgamopāya racitā prārabdhādhyavasāyataḥ | saṃkalpecchāsamudbhūtirabhilāṣa itīritaḥ " iti | adyāpi tasya tāmeva cintayata iti vidūṣakavacasā cintopanibaddhā | tallakṣaṇaṃ tu— “kenopāyena saṃsidhyetkadā kutra samāgamaḥ | kā ceyaṃ kisvabhāvā ca cintanaṃ tadudīritam ” iti | na ca pūrvāparaviparyayaḥ śaṅkanīyaḥ | vākyadvayasyāpyanuvādyatvāt | smitaṃ kṛtveti | aloke'pi satyabuddhiḥ kāmināmiti bhāvaḥ | tadeva prakaṭayati — evamiti | ātmābhiprāyeṇa svābhiprāyeṇa saṃbhāvitā saṃbhāvanayānītā kalpiteti yāvat | iṣṭajanasya prārthyajanasya cittavṛttiryena sa prārthayitā kāmī viḍambyata iti karmakartari | upahāsāspadaṃ bhavatītyarthaḥ | viśeṣe prastute sāmānyokteraprastutapraśaṃsā | tena pūrvokto'bhilāṣo manmanastha eva matkalpitastu tasyāṃ pratibhātīti prakṛte paryavasānam | tadeva viśiṣya darśayati - snigdhamiti |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit