The Recognition of Śakuntalā 10.5
Arthadyotanikā 10.5
- Language
- Sanskrit
10.5.1
atha nāṭakādau pūrvaraṅgāṅgabhūtāmāśīrūpāṃ caturasratālānusāriṇīmaṣṭapadāṃ sūtradhāro nāndīṃ paṭhati—@Myā sṛṣṭi@Criti || yā tanuḥ sraṣṭurbrahmaṇa ādyā sṛṣṭiḥ| jalamityarthaḥ| “apa eva sasarjādau tāsu vīryamavāsṛjat” iti smaraṇāt || sarvādau sargātsargātpattihetutvāccātiśayo dhvanyate || yā ca vidhirvidhānaṃ śrutismṛtyuktaṃ tena hutaṃ dattaṃ havirhavanīyadravyajātaṃ vahatyādatte | vahnirityarthaḥ || vahatinādhārādheyasaṃbandhenādānaṃ lakṣyate | phalaparyantatāprāpaṇaṃ ca vyajyate | avidhihutaṃ bhasmībhavati | ataeva vidhihutamityuktiḥ | anyathā havanīyasyaitadvyabhicārādarthapaunaruktyaṃ syāt || etenātiśayo dhvanitaḥ || atha ca vahnirityauṇādike nipratyaye siddham | tadapi sūcitam || yā ca hotrī yajamānarūpā || juhotīti hotrītīndrādīnāmapi tarpakatvādatiśayo vyajyate | ataeva nātmādipadaprayogaḥ || ye ca dve kālaṃ rātriṃdivarūpaṃ vidhattaḥ kurutaḥ || vipūūrvo dhāñ karaṇārthe vartate || candrārkāvityarthaḥ | nityasyāpi kālasyaitau kāraṇatvenoktāviti sa eva || yā ca śrutiḥ śravaṇendriyaṃ tasya viṣayo gocaro guṇaḥ śabdākhyo yasyāḥ sā || “śrutiḥ śrotre tathānāye vārtāyāṃ śrotrakarmaṇi” iti viśvaḥ|| viśvaṃ jagadvyāpya sthitā | tenākāśaḥ || atrāpi jagadvyāpakasthityā sa vyajyate | ataeva śrutiviṣayaguṇetyetāvanmātraṃ nopāttam | tāvatyucyamāne prakrāntātiśayavyaṅgyabhaṅgaḥ syāt | kiṃca “śabdaikaguṇa ākāśaḥ śabdasparśaguṇo marut” ityādinā sāṅkhyamate marudādīnāmapi śabdaguṇatvasyoktervivakṣitārtha(rthā) lābhaśca | pāriśeṣyāttallābha iti cet |
10.5.2
ādivākyena tallābho'ntena veti saṃdehasya durnirāsatvātsūktaṃ viśvamityādi | ataeva yetyasya nāsthānasthapadatvam || yāṃ ca sarveṣāṃ bījānāṃ prakṛtiryonirityāhuḥ | anena pṛthivī || “prakṛtiḥ sahaje yonāvamātye paramātmani” iti viśvaḥ || atrāpi sarvabījotpattihetutvenetinā karmaṇa uktatvātprakṛtiriti prathamā || tathā ca vāmanaḥ-“nipātenāpyabhihite karmaṇi na karmavibhaktiḥ | parigaṇanasya prāyikatvāt” iti || yayā ca prāṇinaḥ prāṇavanta ityatra prāṇino janmina iti || “prāṇī tu cetano janmī” ityamaraḥ || rūḍhyā sāmānyamuddiśya prāṇavanta iti viśiṣṭasya vidhānam | anyathā paryāyoccāraṇa ekasya paunaruktyaṃ syāt || prāśastye cātra matup | “bhūmanindāpraśaṃsāsu” ityādyukteḥ || hṛdi prāṇavāyurjīvātmana āśrayastadvantaḥ | “haṃsaḥ prāṇāśrayo nityam” ityukteḥ || tena jīvavantaśca balavantaścetyarthaḥ || etena sarvātiśayo vyajyate || “prāṇo hṛnmārute bole kāvye jīve'nile bale | pūrite vācyavatprāṇaṃ prāṇāścāsuṣu kīrtitāḥ” iti viśvaḥ || ataśca na kathitapadaśaṅkā | uddeśyavidheyārthāntarasaṃkramitavācyalāṭānuprasānparihṛtyaiva tasyāṅgīkārāt || “apavādaviṣayaṃ parihṛtyotsargasya pravṛttiḥ” iti nyāyātpunaruktavadābhāso'laṃkāraḥ || tābhiḥ pratyakṣābhiraṣṭābhistanubhirmūrtibhiḥ prapanno yukta īśo vo'vatvityāśīḥ || “tanurmūtau tvaci strī syāttriṣvalpe virale kṛśe” iti medinīkāraḥ || atrāśiṣi sabhyānāṃ lābho'taeva “āśīrnamaskriyārūpaḥ” iti bharatena, bhāsenāpi “āśīrnamaskriyāvastu” ityādāvevāśīrnibaddhā |
10.5.3
tenāsau naṭaḥ kiṃnamaskārarūpāṃ tatrāpi kiṃvidhāśīrūṃpāṃ nāndīṃ paṭhiṣyatīti sotkaṇṭhānāṃ sabhyānāṃ tāmapanetuṃ pūrvamavatvityuktiḥ || atra ca sakalābhilaṣitaphalavitaraṇapravaṇatvamevāvanaṃ vivakṣitam | pālanārthatvāddhātoḥ | tacca tena vinā na saṃbhavatīti | kānityapekṣāyāṃ vo yuṣmānsabhyānityarthaḥ | teṣāmevātra saṃbodhanayogyatvātsaṃbodhanapradhānatvācca yuṣmadarthasya | ataśca “anuvādyamanuktvāaiva na vidheyamudīrayet | na sa labdhāspadaṃ kiṃcitkutracitpratitiṣṭhati” ityuktanayena “nyakkāro hyayameva” itivadanuvādyavidheyavyatyayo nāśaṅkanīyaḥ || atra vāyorbhaṭṭanaye gurunaye ca spārśanapratyakṣatvātpratyakṣābhirityuktiḥ || anena viśeṣaṇena tāsāṃ sakalajanapratītatvaṃ vyajyate || sakalavākyasthatattadviśeṣaṇopādānenaikaikāpi sā tādṛkphaladā | tadyuktasyeśasya kiṃ punarvaktavyamiti bhāvaḥ || atra yā sṛṣṭirtyuktakrameṇaiva saṃkhyāprāptau yadaṣṭābhiriti vacanaṃ tatsūcye'rtha upayogīti nārthapunarūktam | yā sṛṣṭirityādau yacchabdasya vacanavibhaktiprakramabhaṅgo na śaṅkanīyaḥ| “guṇānāṃ ca parārthatvādasaṃbandhaḥ samatvātsyāt ” iti nayena teṣāṃ parārthatvātparasparamasaṃbaṃdhādanuvādyatvāt | anuvādye ca na tattaddoṣāvakāśa iti sthitaṃ tatraiva || atra pṛthivyādikrameṇākāśādikrameṇa vā vaktavye yo vyastakramavinyāsaḥ sa kathamiti cet | ucyate | atra prathamasṛṣṭatvājjalasya prathamata upādānam | tatastadutpannasya tejasaḥ “addbhyo'gniḥ” iti smṛteḥ | tatrāpi hutaṃ havirvahatīti prakāreṇokteḥ kena hutamiti prasaṅgāyajamānasya |
10.5.4
tejaḥprasaṅgāyajñādau kālasyāpekṣaṇīyatvācca sūryācandramasoḥ | tataḥ “tadaṇḍamabhavaddhaimaṃ sahasrāṃśusamaprabham | tasmiñjajñe svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ || nakhairhiraṇyagarbhastu tadaṇḍamakaroddvidhā | tābhyāṃ sa śakalābhyāṃ ca divaṃ bhūmiṃ ca nirmame” iti smaraṇādyajñādau ca devatāsmārakatvena śabdamayasya mantrasthadeśasya bhūmyāderadhikaraṇatvena cāpekṣyamāṇatvāddyobhūmyoḥ | tataḥ sarvaprāṇabhūtatvātsarvotkṛṣṭasya vāyoḥ | atha ca yā sraṣṭurādyā sṛṣṭiḥ sāvatviti pratyekaṃ saṃbandhaḥ | yattadornityasaṃbandhādārthena tacchabdena saṃbandhaḥ | ye dve ityatrāvatāmiti vibhaktivipariṇāmaḥ | aṣṭavākyaparipūyarthameva dvayorekatroktiḥ | īṣṭa iti īśaḥ | ataeva tābhiḥ prasiddhābhiḥ pratyakṣābhirmūrtimatībhiraṣṭābhistanuśabdenāṇu tena cāṇimā | bahuvacanamādyartham | tenāṇimādibhirityarthaḥ | prapannaḥ sevito 'vatu va iti | ekaścakāraḥ sarvasamuccaye | antyadīpakālaṃkāraḥ | aṇimādayaśca “aṇimā mahimā caiva laghimā garimā tathā | īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca prākāmyaṃ prāptireva ca” iti | anena cātra kavinā rītīnāṃ mukhyatamā sarvaguṇāśrayā vaidarbhī rītirupakṣiptā | yadāha vāmanaḥ--“aspṛṣṭā doṣamātrābhiḥ samagraguṇagumphitā | vipañcīsvarasaubhāgyā vaidarbhī rītiriṣyate” iti | taduktakrameṇa ca | ojaḥ prasādaśleṣasamatāsamādhimādhuryasaukumāryodāratārthavyaktikāntayo bandhaguṇāḥ | ta evārthaguṇā iti ca || tatra bandhasya gāḍhatvamojaḥ | tatprakaṭameveha | śaithilyaṃ prasādaḥ | sāmyamutkarṣaśceti | yā sṛṣṭiḥ sraṣṭurādyeti gāḍhatvam | vahati vidhihutamiti śaithilyam |
10.5.5
evaṃ sāmyalakṣaṇaḥ prasādaḥ | masṛṇatvaṃ śleṣaḥ | yathā vahati vidhihutaṃ yetyādi | evamanye 'pi bandhaguṇā anusartavyāḥ| arthaguṇāśca | arthasya prauḍhirojaḥ| sā ca “padārthe vākyaracanā”ityādikā | sātra prativākyaṃ sphuṭaiva | arthavaimalyaṃ prasādaḥ | so'pyatra prakaṭa eva | ghaṭanāśleṣa iti cātra pratītam | evamanye 'pyarthaguṇā anusaṃdheyāḥ | bhojena tu rītīnāṃ śabdālaṃkārāntarbhūtatvamevoktaṃ “jātirgatī rītivṛttī” iti | atra ca sṛṣṭiḥsraṣṭuriti vahatihuteti prāṇiprāṇeti bhirabhirīti chekānuprāsena saha sarvavākyagatasya vṛttyanuprāsasyaikavācakānupraveśalakṣaṇaḥ saṃkaraḥ | saḥ “anekasya sakṛtpūrvaṃ ekasyāpyasakṛtparaḥ” iti tallakṣaṇāt | śrutyanuprāso 'pi | atha ca “dharāmbho'gnimarudvyomamakheśendvarkamūrtibhiḥ” iti vaktavye yatsraṣṭurādyā sṛṣṭirityādivacanenātiśayitatvaṃ dhvanitaṃ tena ca parikarālaṃkāro vyajyate | tādṛgaṣṭamūrtirūpatvādīśasya sarvavailakṣaṇyaṃ sarvātiśāyitvaṃ ca | tena vākyaikadeśasarvavākyavastudhvanyoraṅgāṅgibhāvaḥ saṃkaraḥ | so'pi bhaktiśraddhātiśayabharabandhurāntaḥkaraṇasya kaverīśvaraviṣayasya ratyākhyabhāvadhvaneraṅgameva | atha ca yetyādi sarvatra strīliṅganirdeśāttanubhiḥ kṛśābhiriti samāsoktyāṣṭā nāyikāyuktanāyakavyavahārasamāropācchṛṅgāraraso'pi vyajyate | tatpradhānatvādasya rūpakasya | evaṃ vastuvalaṃkārarasādirūpastrividho'pi dhvanirgarbhīkṛtaḥ || sragdharāchandaḥ- "mrabhrairyānāṃ trayeṇa trimuniyatiyutā sragdharā kīrtiteyam" iti | anenāsya saptāṅgatvamapi sūcitam | nāndīślokatvādevāsyādau magaṇaḥ|
10.5.6
"kṣemaṃ sarvagururdatte magaṇo bhūmidaivataḥ " iti bhāmahokteḥ | tathā yakāro'pi | yastu śrīda iti ca pāṭhaṃ paṭhitvā kaṣṭasthānasthapadavidheyānuvādavyatyayalakṣaṇādoṣāḥ pariharttavyāḥ | yadyapyatra devatāviṣayiṇyāṃ ratau kaṣṭatvasya "śīrṇaghrāṇāṅghri" ityādivanna doṣatvaṃ na guṇatvam | tathāpi granthādau tatrāpi ślokādau sthitatvātparihṛtamiti mantavyam | na ca hotrītyatra vākyaprakramabhaṅgaḥ | padakadambakasyaiva tattvāṅgīkārāt | ataevātra cakāropādānamityavadheyam | kvacitpadakadambakātmakaṃ kvacitkriyā kārakānviteti vākyam | ityapi tatprakramabhaṅgo na | viṣamasameṣu tathaivopanibandhāt | nāpi viśeṣaṇaprakramabhaṅgaḥ| sarvavākyeṣu viśeṣaṇopādānāddhotrītyapi viśeṣaṇameva | viśeṣaṇādeva viśeṣyāvagatiriti vāmanasūtraṇāt "nidhānagarbhāmiva sāgarāmbarām" itivat | kiñcaitadūṣaṇābhāvārthamevottaravākye dviśabdopādānam | anyathā kartṛkriyābhyāmeva dvittvāvagatestasyāvakaratvameva syāt | atha kvacitkartṛviśeṣaṇaṃ kvacitkarmaviśeṣaṇam | pūrvaitra karmaviśeṣaṇe vārthe prati bhedābhāvāt | avidhihutaṃ na prāpnotītyetadarthaparyavasānāttathaiva pūrvaṃ vyākhyātam | kiṃca śaṅkitaṃ yadarthapaunaruttyaṃ vyākhyānāvasare tadapi śaṅkanīyaṃ na bhavati| ṣaṣṭhavākye karturanupādānādeva na tadviśeṣaṇam | anupādānaṃ ca prasiddhāvagatestasya | yadastu śrūyamāṇakriye'sminkartṛtve bhavatyādīnāṃ prayoga āpadyate | sa ca sāmānyānāṃ tāsāṃ prayogaṃ vināpi jñāyamānatvānniṣiddha ākarai | tena viśeṣaṇakriyāprayogārthaṃ yadaḥ karmatvaṃ tacca kartṛpratyayaprayogānusāryaiva | anyathāprakramabhaṅga āpadyeta |
10.5.7
tena ca pratyekavākya ekaikopādānādekatra dvayopādāne prakrama[bhaṅga] āśaṅkanīyaḥ | yato'ṣṭavākyaparipūtryarthametādṛṅnibandha iti tūktameva | idaṃ ca mahatāṃ dūṣaṇodghāṭanaṃ svaguṇodghoṣaṇamivātyantamanucitamapi vyutpitsūnāṃ bālānāmūhāpohajñānena vyutpattimādhātuṃ kṛtamiti jñeyam | "ślokaiḥ kāvyārthasūcakaiḥ" ityuktatvādasya tatsūcakatvamucyate | īśaḥ prabhurduṣyanto vo'vyāditi | tābhiḥ śarīritvātpañcamahābhūtarūpābhiryajñakaraṇāddhotṛrūpābhirlokapālāṃśatvādviśiṣṭatejasvitvādbrāhmaṇaścandrasūryarūpābhiraṣṭābhistanubhiḥ prapannaḥ | tathā ca bhṛguḥ- "agnivāyuyamārkāṇāmindrasya varuṇasya ca | candravitteśayoścaiva mātrā nirhṛtya śāśvatīḥ || yasmādeṣāṃ surendrāṇāṃ mātrābhirnirmito nṛpaḥ | tasmādabhibhavatyeṣa sarvabhūtāni tejasā" iti | atha yā sṛṣṭiḥ sraṣṭurādyetyanena śakuntalā sūcitā | etāvatkālaparyantaṃ tādṛśasṛṣṭerajātatvādādyatvam | yā vidhinā suratavidhinā hutaṃ niṣiktaṃ havī reto vahatīti tasyā garbhaḥ | hotrītyanena kaṇvaḥ | ye dve ityanenānasūyāpriyaṃvade sakhyau kālaṃ śāpā- ṭīkākārairaṣṭapadodāhṛtā | yathā vilakṣakurupatau-“ānandaṃ vidadhātu padmavasatiḥ śaṃbhuḥ śivaṃ yacchatu śrīnāthaḥ śriyamātanotu tanutāṃ sītāpatirvāñchitam | herambaḥ kurutāmavighnamamaghaṃ vāgbrahma vidyotatāṃ vyāsoktaṃ tadudetu vastu bharato nāṭyè'stu naḥ kautukī” iti | yeṣāṃ mate ślokaturīyāṃśaḥ padaṃ teṣāṃ mate catuṣpadeyaṃ nāndī | ye dve kālaṃ vidhatta ityanena candrāṅkatvaṃ coktam | yadāhuḥ- “candranāmāṅkitā kāryā sa rasānāṃ yato nidhiḥ” iti ! iyaṃ ca patrāvalīsaṃjñā nāndī |
10.5.8
taduktaṃ nāṭyadarpaṇe“yasyāṃ bījasya vinyāso hyabhidheyasya vastunaḥ | śleṣeṇa vā samāsoktyā nāndī patrāvalīti sā” iti | etādṛśyā nāndyā ante sūtraṃ prayogānuṣṭhānaṃ dhārayatīti sūtradhāraḥ sthāpakanāmā naṭaḥ praviśatīti śeṣaḥ| saṃgītasarvasve tathokteḥ--“vartanīyatayā sūtraṃ prathamaṃ yena sūcyate | raṅgabhūmiṃ samākramya sūtradhāraḥ sa ucyate” iti | taduktaṃ daśarūpake- “pūrvaraṅgaṃ vidhāyādau sūtradhāre vinirgate | tadvannaraḥ praviśyānyaḥ sūtradhāraguṇākṛtiḥ| sūcayedvastubījam” iti | nanvādau pūrvaraṅgāṅgabhūtā nāndītyuktam | atra “pūrvaraṅgaṃ vidhāyādau” ityucyata iti kathaṃ pūrvāparasaṃgatiḥ kathaṃ vā na granthavirodha iti cet | ucyate | atra pūrvaraṅgaśabdo gauṇaḥ|tathā ca tatkārikāvṛttiḥ| pūrve rajyante'sminniti pūrvaraṅgo nāṭyaśālā tātsthyātprathamaprayoga utthāpanādau pūrvaraṅgeteti | tena dvāviṃśatyaṅgasya pūrvaraṅgasya dvādaśotthāpanādināntyantānyaṅgāni pūrvaraṅgaśabdenoktānītyarthaḥ | ataevādibharate-“tryasaṃ vā caturasraṃ vā citraṃ śuddhamathāpi vā | prayujya raṅgānnikṣāmetsūtradhāraḥ sahānugaḥ || sthāpakaḥ praviśettatra sūtradhāraguṇākṛtiḥ” iti | vastutastvāmukhaparyantaṃ pūrvaraṅga eva | yato'syaiva nāndīto'gre prarocanādīni daśāṅgānyaktāni | taduktaṃ bhāvaprakāśikāyām--“sabhāpatiḥ sabhā sabhyā gāyakā vādakā api| naṭī naṭaśca modante yatrānyonyānurañjanāt || ato raṅga iti jñeyaḥ pūrvaṃ yatsa prakalpate | tasmādayaṃ pūrvaraṅga iti vidvadbhirucyate || tasya dvāviṃśatyaṅgāni cotthāpanamukhāni ca” ityādi ca |
10.5.9
anyatrāpi--“yannāṭyavastunaḥ pūrvaṃ raṅgavighnopaśāntaye | kuśīlavāḥ prakurvanti pūrvaraṅgaḥ sa ucyate | utthāpanādikānyaṅgānyasya bhūyāṃsi yadyapi | tathāpyavaśyaṃ kartavyā nāndī vighnopaśāntaye” iti | atra sūtradhāra etadanantaraṃ dvitīyāṅkalekhanamasti | tasyāyamarthaḥ | punaḥ sūtradhāra iti padamuccāraṇīyam | tadagrimavākyakartṛtvena saṃbadhyate | evamagre'pi sarvatra praviṣṭapātranāmānantaraṃ dvitīyāṅkalekhanaṃ tadartho'yameva boddhavyaḥ | nepathyaṃ javanakā | tadabhimukhamavalokyeti kavivacanam | naṭenāvalokanakarmaiva kṛtaṃ tadanuvādo'yam | evamagre'pi madhye madhye kavivaco boddhavyam || “nepathyaṃ syājjavanikā raṅgabhūmiḥ prasādhanam” ityajayaḥ || ārye iti bhāryā prati saṃbuddhiḥ| “patnī cāryeta saṃbhāṣyā” iti bharatavacanāt || nepathyaṃ maṣīveṣaśca | tadāha bharataḥ- “rāmādivyañjako veṣo naṭe nepathyamiṣyate” iti | tasya vidhānaṃ karaṇamavasitaṃ samāptaṃ yadi tadā tāvadādau ita āgamyatāmiti saṃbandhaḥ | tatra maṣīveṣagrahaṇaṃ ca nāmāhāryābhinayaḥ | tasyāpi rasa upayogāt | taduktaṃ mātṛguptācāryaiḥ--“rasāṃstu trividhā vācikanepathyasvabhāvajāḥ|| rasānurūpairālāpaiḥ ślokairvākyaiḥ padaistathā | nānālaṃkārasaṃyuktairvāciko rasa ucyate || karmarūpavayojātideśakālānuvartibhiḥ | mālyabhūṣaṇavastrādyairnepathyarasa ucyate || rūpayauvanalāvaṇyasthairyadhairyādibhirguṇaiḥ | rasaḥ svābhāviko jñeyaḥ sa ca nāṭye praśasyate” iti | tatra maṣīveṣasvarūpaṃ ca nāṭyalocane--“sito nīlaśca pītaśca caturtho rakta eva ca | ete svabhāvajā varṇā yaiḥ kāryaṃ tvaṅgavartanam ||
10.5.10
saṃyogajāḥ punaścānya upavarṇā bhavanti hi | sitanīlasamāyogātkapota iti saṃjñitaḥ” ityādinā | “rājāṃścājyagarbhābhā gaurāḥ śyāmāstathaiva ca | ye cāpi sukhino martyā gaurāḥ kāryāstu te budhaiḥ” ityādinā ca | “śuddho vicitro malinastrividho veṣa ucyate | devābhigamane caiva maṅgale niyamasthite || veṣastatra bhavecchuddho ye cānye prayatā narāḥ | devadānavayakṣāṇāṃ gandharboragarakṣasām | nṛpāṇāṃ kāmukānāṃ ca citro veṣo vidhīyate | unmattānāṃ pramattānāmadhvagānāṃ tathaiva ca | vyasanopahatānāṃ ca malino veṣa iṣyate” ityādinā ca | “amātyakañcukiśreṣṭhividūṣakapurodhasām | veṣṭanābaddhapaṭṭāni pratiśīrṣāṇi kārayet” ityādinā ca bahunā granthasaṃdarbheṇoktam | asmābhistu granthagauravabhayānnātiprayojanatayā ca viramyate || ajjautta āryaputra | “sarvastrībhiḥ patirvācya āryaputreti yauvane” iti bharatokternaṭīsaṃbuddhiḥ sthāpakaṃ prati || iyaṃ hni iyamasmi || atra nāṭake kaveḥ prāyaḥ saurasenī bhāṣaivābhimatāsti | uktaṃ ca mātṛguptācāryaiḥ--“prākpratīcībhuvoḥ sindhvorhimavadvindhyaśailyoḥ | antarāvarithataṃ deśamāryāvartaṃ vidurbudhāḥ || āryāvartaprasūtāsu sarvāsveva hi jātiṣu | saurasenīṃ samāśritya bhāṣāṃ kāvye prayojayet” iti || “to do'nādau saurasenyāmayuktasya” iti sūtre'yuktasyeti paryudāsādutteti takāre dakāro [na] bhavati | anyā sādhanikā yathā | āryaputrapade “hrasvaḥ saṃyoge—”ityākārasya hrasvatā| “dyadyaryyo rjaḥ” iti yasya jakāraḥ| “sarvatra labarāmacandre” iti putraśabde rephasya lopaḥ| “kagacajatadapayavāṃ prāyo luk” iti yakārasya luk|
10.5.11
“anādau śeṣādeśayordvitvam” iti jakārasya takārasyāpi dvitvam|| kvacitpurātanapustake ayyautteti pāṭhaḥ| so'pi sāṃpradāyika eva| “saurasenyām” ityanuvartamāne “na vāryyo dyyaḥ” iti yādeśavidhānāt | iyamiti saṃskṛtasamam | “asteḥ” ityanuvartamāne “mimomairjhihyohmā vā” iti asmītyasya hmotyādeśaḥ| itthamagre'pyanusartavyam| pratipadaṃ likhyamānaṃ gauravamāvahatīti viramyate | viśeṣa eva kvacitkaścidvakṣyate || etadanantaraṃ navīne kvacitpustake “āṇavedu ajjo ko ṇioo aṇuciṭṭhīadutti” iti pāṭhaḥ purāṇapustakeṣvabhāvātprayojanābhāvāccopekṣyaḥ | “raṅgaṃ prasādhyamadhuraiḥ ślokaiḥ kāvyārthasūcakaiḥ | ṛtuṃ kaṃcidupādāya bhāratīṃ vṛttimāśrayet || bhāratī saṃskṛtaprāyo vāgvyāpāro janāśrayaḥ| bhedaiḥ prarocanāyuktairvīthīprahasanāmukhaiḥ" iti dhanikoktaṃbhāratīvṛtteḥ prarocanālakṣaṇamaṅgamavapakṣipatti | ārye abhirūpabhūyiṣṭhetyādinā ramaṇīyā ityantena| “vistarāduta saṃkṣepādvidadhīta prarocanām” iti rasārṇavasudhākarokteriyaṃ vistīrṇā prarocanā | tallakṣaṇaṃ ca daśarūpake-“ unmukhīkaraṇaṃ tatra praśaṃsātaḥ prarocanā” iti| tasyā bhedā uktāḥ sudhākare-“praśaṃsā tu dvidhā jñeyā cetanācetanāśrayā | cetanāstu kathānāyakavisabhyanaṭāḥ smṛtāḥ | acetanau deśakālau kālo madhuśaranmukhaḥ” iti | kathānāthaḥ kaṭhānāyakaḥ| abhirūpāḥ paṇḍitā manojñāśca bhūyiṣṭhā bahavo yasyāmetādṛśī pariṣatsabhā || “abhirūpo budhe ramye” iti śāśvataḥ|| anena sabhyapraśaṃsā| tatra sabhyasvarūpamādibharate--“sabhyāstu vibudhairjñeyā ye didṛkṣānvitā janāḥ| madhyasthāḥ sāvadhānāśca vāgmino nyāyavedinaḥ ||
10.5.12
truṭitātruṭitābhijñā vinayānamrakandharāḥ | agarvā rasabhāvajñāstauryaritratayakovidāḥ || asadrādaniṣeddhāraścaturā matsaracchidaḥ | amandarasaniṣyandahṛdayā bhūṣaṇojjvalāḥ|| suveṣā bhogino nānābhāṣāvīraviśāradāḥ | svasvocitasthānasusthāstatpraśaṃsāparāyaṇāḥ” iti || adyetyanantarameva vakṣyamāṇagrīṣmasamayopalakṣaṇam | kālidāseti kavipraśaṃsā || jagadvilakṣaṇasyātipratītasya nāmāntareṇa sarasvatīvapuṣastasya nāmasaṃkīrtanameva stutiḥ || abhijñānaśākuntaleti svarūpata evetivṛttaṃ ramaṇīyamityarthaḥ | tadgrathitavastuneti naveneti ca rūpakapraśaṃsā | uktaṃ ca bhāvaprakāśikāyām- “itthaṃ raṅgavidhānasya saṃbandhādiprasiddhaye | gotraṃ nāma ca badhnīyātpūjāvākyaṃ sabhāsadām || vāñchākalāpaḥ prathamaṃ kalāvidhiranantaraḥ | vāñchāśūnyā na dṛśyante vyavahārāḥ kathaṃcana || vāñchākalāpastu kaverabhīṣṭārthaprakāśanam | svābhidheyagatatvena sā dvidhā paripaṭhyate || svagataṃ tu svagotrādisvīyakīrtiprakāśanam | abhidheyagataṃ yattatkāvyanāmnā prakāśanam” iti | daśarūpakeṣu kena rūpakeṇetyāśaṅkāyāmāha-nāṭakeneti | tallakṣaṇamuktaṃ mātṛguptācāryaiḥ - “prakhyātavastuviṣayaṃ dhīrodāttādināyakam | rājarṣivaṃśacaritaṃ tathā divyāśrayānvitam || yuktaṃ vṛddhivilāsādyairguṇairnānāvibhūtibhiḥ | śṛṅgāravīrānyatarapradhānarasasaṃśrayam || prakṛtyavasthāsaṃdhyaṅgasaṃdhyantaravibhūṣaṇaiḥ | patākāsthānakairvṛtti tadaṅgaiśca pravṛttibhiḥ || nāṭyālaṃkaraṇairnānābhāṣāyuktapātrasaṃcayaiḥ | aṅkapraveśakairāḍhyaṃ rasabhāvasamujjvalam || sukhaduḥkhotpattikṛtaṃ caritaṃ yacca bhūbhṛtām |
10.5.13
itivṛttaṃ kathodbhūtaṃ kiṃcidutpādyavastu ca || nāṭakaṃ nāma tajjñeyaṃ rūpakaṃ nāṭyavedibhiḥ” iti || suvihidappaoadāe suvihitaprayogatayā āryasya na kimapi parihāisyadi parihāsyate | āryasya suvihitaprayogatayā suśikṣitābhinayaprayogatayā na kimapi parihāsyate parihīnaṃ bhaviṣyatīti naṭastutiḥ| bhūtārthaṃ satyārtham || “bhūtaṃ kṣmādau piśācādau nyāye satyopamānayoḥ” iti viśvaḥ|| āparīti | viduṣāṃ paritoṣādā paritoṣaṃ maryādīkṛtya yāvatparitoṣo bhavatītyarthaḥ|| "āṅ maryādāvacane" iti karmapravacanīyatve "pañcamyapāṅ paribhiḥ" iti pañcamī|| prayogasya caturdhābhinayaprayogasya viśiṣṭaṃ jñānaṃ sādhu samyaṅ manye | jñānamātraṃ na sādhu manya eva viśiṣṭamapi jñānaṃ na sādhu manye | ātmana ityārthe nañyā añjassetyukteḥ| anyathā vakṣyamāṇavyaṅgyāvakāśo'pi na syāt | asatyārthe tasminviśeṣe vaktavye sāmānyamuktamityaprastutapraśaṃsā syāt | tasyāṃ ca sāmānyasya samarthakatvaṃ na ghaṭate | na ca "mokṣe dhīrjñānamanyatra vijñānam" ityuktervijñānaśabda eva tatra śakta iti vācyam| prayogapadavaiyarthyāpātāt| anena vidvatparīkṣaṇīyaṃ mama prayogavijñānamiti vyajyate || paryāyoktālaṃkāraḥ| tallakṣaṇamuktaṃ bhāmahena— "paryāyoktaṃ prakāreṇa yadanyenābhidhīyate | vācyavācakaśaktibhyāṃ śūnyenāvagamātmanā" iti | udāhṛtaṃ ca hayagrīvavadhasthaṃ padyam—"yaṃ prekṣya cirarūḍhāpi nivāsaprītirujjhitā | madenairāvaṇamukhe mānena hṛdaye hareḥ" iti | atrairāvaṇaśakrau madamānamuktau jātāviti vyaṅgyamapi vācyāyamānameva | evaṃ prakṛte'pi yojyam | tatsamarthakamāha— balavaditi | balavadadhikamapi ||
10.5.14
"balavatsuṣṭhu kimutaṃ svatyatīva ca nirbhare" ityamaraḥ || śikṣitānāṃ puruṣāṇāṃ viśeṣāṇādeva viśeṣyapratipatterviśeṣyānupādānam | tathā ca vāmanaḥ—"viśeṣaṇamātraprayogo viśeṣyapratipattau" iti | cetaḥ ātmani svaviṣaye apratyayamaviśvāṃsi || "pratyayo'dhīnaśapathajñānaviśvāsahetuṣu" ityamaraḥ | "kva nāsi śubhapradaḥ" itivadviśabdānupādāne'pyayamarthāntaranyāsaḥ | sāmānyasya samarthakatvāt | śrutyanuprāsaśca | viśvāsasya cetodharmatvenārthapaunaruktyam | viśvāsābhāvasya vidheyatvādavimṛṣṭavidheyāṃśatā ca| etaddoṣaparihārāya "svasminnapratyeti no cetaḥ" iti paṭhanīyam || ārya | iyamapi naṭastutireva | evaṃ ṇedaṃ evametat || "sorasenyām" ityanuvṛttau "mo'ntyāṇṇo vedetoḥ" iti ṇakārāgamaḥ|| anantarakaraṇīyamārya ājñāpayatu | asyāḥ pariṣadaḥ sabhāyāstāsthyāttattyānāṃ sāmājikānāṃ śrutiprasādanataḥ śravaṇaprasādādanyatkiṃ karaṇīyamityanuṣajyate | "ṛtuṃ kaṃcidupādāya" ityuktaṃstamupādatte | tadimamiti | tattasmātkāraṇācchrutiprasādananimittaṃ gīyatāmiti saṃbandhaḥ || acirapravṛttamityanena tadutpannapuṣpādeḥ saurabhyādyatiśayo vyajyate | upabhogāya candanādyupabhogāya kṣamaḥ samarthastam | anena svasya śramāpanodopāyabāhulyasūcanam | saṃprati grīṣme hi yasmādasya ślokenānvayaḥ| subhageti | su atiśayena bhago yatno yeṣvetādṛśāḥ salilāvagāhā yatreti bahuvrīhigarbho bahuvrīhiḥ||"bhagaśabdo yaśojñānavīryayatnākryayoniṣu" iti dharaṇiḥ|| etena jalakrīḍāyogyatvaṃ dhvanyate | pāṭalānaṃ pāṭalīpuṣpāṇāṃ saṃsargaḥ saṃbandho yeṣu te || "puṣpe klībe'pi pāṭalā" ityamaraḥ|| surabhayo manojñāḥ|
10.5.15
manojñatvaṃ ca śītalatvena sukhasparśāt || "sugandhe ca manojñe ca surabhirvācyavanmataḥ" iti viśvaḥ|| evaṃbhūtā vanavātā yeṣu te | vanaśabdena māndyaṃ dhvanitam | tena saṃsargisurabhiśabdayoranyatarasyāvakaratvaṃ na śaṅkanīyam | anena viyogijanasaṃcaraṇākṣamatvaṃ dhvanyate || prakṛṣṭā chāyā yeṣu pradeśeṣu te pracchāyāsteṣu sulabhā nidrā yeṣu te || amunā rataśramaharatvaṃ dhvanyate || pariṇāme divasāvasāne ramaṇīyāḥ sukhasaṃcaraṇīyāḥ|| etena śubhāyavitvaṃ dyotyate | sarvairviśeṣaṇaiḥ prakṛtasvīyapariśramakhedavinodo dhvanyate || parikarālaṃkāraḥ| "viśeṣaṇasābhiprāyatve parikaraḥ" iti tallakṣaṇāt | nanu viśeṣaṇasābhiprāyatve dhvaniviṣayatvameva syānna parikarālaṃkāratvamiti cet | prasannagambhīrapadārthadhvatvena pratīyamānāṃśasya vācyamukhaprekṣitvātparikarālaṃkāratvameva dhvanitam | tathā ca guṇībhūtavyaṅgyanirūpaṇe dhvanikāraḥ--"prasannagambhīrapadāḥ kāvyabandhāḥ sukhāvahāḥ| ye ca teṣu prakāro'yamevaṃ yojyaḥ sumedhasā" iti || svabhāvoktiśca | śrutivṛttyanuprāsau | iyaṃ cācetanagrīṣmasamayastutiḥ| tahatti tatheti | gīyata ityarthaḥ| gāyatīti kavivacanam | tathāśabdasya taha ityanuvartamāne “khaghathadhabhāṃ haḥ” ityanena thakārasya hakāraḥ | "vāvyayotkhātādāvadātaḥ" ityākārasya adādeśaḥ | "tasmāditi ca pare lukyadādeḥ” ityanuvartamāne "iteḥ svarāttaśca dviḥ" ityanenekārasya lopaḥ | takārasya dvitvam | taha itīti pāṭhe gāyatīti kavivacanam| bhāratyā vṛttaiḥ āmukhāparaparyāyaṃ prastāvanālakṣaṇaṃ dvitīyamaṅgamapakṣipati- isīsītyādinā niṣkrāntāvityantena ||
10.5.16
isīsi īṣadvīṣacumbiāīṃ bhramarohiṃ cumbitāni bhramaraiḥ suumārakesarasihāīṃ sukumārakesaraśikhāni | odaṃsayanti avataṃsayanti daamāṇāo dayamānāḥ pamadāo pramadāḥ sirīsakusumāīṃ śirīṣakusumāni | sukumārāḥ kesarāṇāṃ śikhā agrabhāgā yeṣu tāni | agrabhāgeṣveva bhramaracumbanasaṃbhavāttaduktiḥ | yataḥ komalakiñjalkāgrāṇi ataeveṣaccumbitānīti dviruktiḥ | ataeva dayamānāḥ sakṛpāḥ| akaṭhoraṃ spṛśantya iti yāvat | prakṛṣṭo mado rūpasaubhāgyajanito vikāro yāsāṃ tāḥ | tāsāmeva tathāvidhālaṃkārakatrtavyatāyogyatvāt śakuntalāsūcakatvācca | na viśeṣaparivṛttattvadoṣāvakāśaḥ | vṛttyanuprāsaḥ kāvyaliṅgam | īṣacchabde “īṣadādiṣvit" ityanena ṣakārasthākārasyekāraḥ| "śaṣoḥ saḥ" iti satvam | "antyasya halaḥ" iti takāralopaḥ | tena isi siddham | paścādvīpsāyāṃ dvitīyena isiśabdena tatsaṃdhiḥ| avataṃsayantītyatra “ot” ityanuvartamāne "avāpote ca" ityanenāvasya oādeśaḥ| ayaṃ triṃśanmātrāilayadvayarūpo dvipadināmā layabhedaḥ| taduktamādibharate-- "vakṣye bhaṅgādisaṃbhinnaṃ nāṭyagānamataḥparam | madhyamottamapātrāṇāṃ nāṭake siddhidāyakam” ityādinā dvādaśabhaṅgāḥ ṣaḍupabhaṅgā dvicatvāriṃśallayabhedāścoktāḥ| tatra dvipadī nāmā prathamo layabhedaḥ| tallakṣaṇaṃ tatraiva - "vilambitalayā yatra guravo dvipadī tu sā | śṛṅgāre karuṇe hāsye yojyā cottamamadhyamaiḥ | avasthāntaramāsādya gātavyā sādhamairapi" iti | atra gurustālarūpī jñeyaḥ | grāmarāgeṇa ḍhakkākhyena cāsyā bandha iti jñeyam | iyaṃ ca gītiḥ | tallakṣaṇaṃ śaṃbhau - "cāacakhaghaaḍḍhe udāsthadgammiṇavisamemastagurusattaddhagīi aṭṭhe" iti |
10.5.17
atra pūrvārdhe pūrvayorikārahikārayorlaghutvaṃ jñeyam | taduktaṃ tatraiva-"iha ārāvindujuāe osuddhāpaāvasāṇaṃ milahū"iti | atha cātra pramadāśabdena śakuntalā gṛhītā | sā śirīṣakusumānyavataṃsayantītyuktam | bahuvacanaṃ pūjārtham | ataeva vakṣyati- "baddhaṃ karṇaśirīṣarodhi vadane gharmāmbhasāṃ jālakam" iti | vimarśasaṃdhisamāptyavasare ca rājñā "asyāḥ śakuntalāyāḥ prasādhanamabhipretaṃ vismṛtamasmābhiḥ " ityuktvā "kṛtaṃ na karṇāpitabandhanaṃ sakhe śirīṣamāgaṇḍavilambi kesaram " ityuktam | aho ityāścarye | raṅgo raṅgabhūḥ | tātsthyātsabhyasamūhaḥ | rāge gītadhātau baddhā cittavṛttiryasya saḥ | ataeva sarvataḥ sarvatrālikhita iva citranyasta ivetyarthaḥ | dvitīyapakṣe rajyata iti raṅgaḥ | atha raṅgo rāgo vidyate'sminniti "arśaāditvāt-" aci raṅgo rājā | rāge anurāge baddhā cittavṛttiryasya saḥ | sarvata ālikhita iva sarvatra tāṃ paśyatītyarthaḥ || "raṅgo raṇe khale rāge nṛtya rataṃ trapuṣyapi " iti viśvaḥ || "svairaṅgaiścāpi vīthyaṅgaiḥ prakuryādāmukhaṃ budhaḥ" iti mātṛguptācāryokteḥ “vīthyaṅgānyāmukhāntatvātprocyante'traiva tāni tu” iti dhanikokteścāvalagitaṃ nāmāṅgamupakṣiptamanena | tallakṣaṇaṃ sudhākare - "dvidhāvalagitaṃ proktamarthāvalaganātmakam | anyaprasaṅgādanyasya saṃsiddhiḥ prakṛtasya ca" iti | prakaraṇaṃ rūpakam | nanvāryamiśraiḥ prathamamevājñaptamabhijñānaśākuntalaṃ nāmāpūrva nāṭakaṃ prayoge'dhikriyatāmiti | "ṇaṃ nanvarthe” iti saurasenyām | atra kvacitpaḍhumamiti pāṭhaḥ sāṃpradāyikaḥ| yataḥ prathamaśabdasya paḍhamapaḍhumapuḍhama iti traya ādeśāḥ |
10.5.18
āhiṇṇāṇasāundalamityatra sāuntalamiti pāṭhe pūrvavaddvatvābhāvaḥ| dakārapāṭhe "varge'ntyo vā" iti parasavarṇatve pakṣe'nusvāre pūrvavaddakāraḥ| yeṣāṃ mate nityaṃ parasavarṇasteṣāṃ mate "adhaḥ kvacit" iti sūtreṇa dakāraḥ | evamagre saundale sauntale pāṭhe rūpadvayaṃ jñeyam | "khaghathadhabhāṃm"iti haḥ | "ṛjñorṇaḥ" iti jñasya ṇaḥ| "no ṇaḥ"iti ṇatvam | "śaṣoḥ saḥ" iti saḥ| "kagaca-" iti kakāralopaḥ | apuvvamityatrāpuravamiti pāṭhe "saurasenyām" ityanuvṛttau "pūrvasya puravaḥ" iti pūrvaśabdasya puravādeśaḥ | prastāvanāṅgaṃ prayogātiśayamupakṣipati-taveti | asmītyahamarthe'vyayam | gīte gītau nibaddhena rāgena śrīrāgādinā dhātunā | hāriṇā śrutisukhadena hartuṃ śīlamasyeti ca | mṛgapakṣe atrā (syā) tiraṃhaso hetutvena yojyam | upameyapakṣe'pi prasamaharaṇe hetutvena yojyam | viśiṣṭasyaivopamānatvānna viśeṣaṇanyūnatā śaṅkanīyā | prasamamatyarthaṃ hṛta āsaktacittaḥ | dvitīyapakṣe hṛtaḥ svasenāyā dūraṃ pracyāvitaḥ | ubhayaṃ bhinnamapi sādhāraṇadharmapratipādanārthamatiśayoktyaikatvenādhyavasitam | ataeva sarvālaṃkārāṇāmatiśayoktigarbhatvamākare darśitam- "nālaṃkāro'nayā vinā" iti | eṣa iti prayogātiśayāṅgārthaṃ, rājeti praveśānuguṇaṃ, duṣyanteti nāmagrahaṇamanyarājavyāvartakatveneti, naikasyāpyavakaratvaṃ śaṅka- nīyam || sāraṅgeṇa mṛgeṇa | “sāraṅgaścātake bhṛṅge kuraṅge'pi mataṅgaje” iti viśvaḥ || kīdṛśā tena | atiraṃhasātivegavatā || “raṃhastarasī turayasyadaḥ| javaḥ” ityamaraḥ || atra vyāvartakatvena duṣyanta ityasya viśeṣaṇatvādviśeṣyānantarametacchabdasyocitatvānnākramatvam |
10.5.19
rasanākāvyaliṅgaṃ vā upamā | śrutivṛttyanuprāsau | nanvevaṃ bahuvrīhau kṛte samāsāntaḥ kap prāpnotīti ceducyate | tasyānityatvāt | tathāhi-“dvitribhyāṃ pādanmūrdhasu” iti sūtre dvitribhyāmuttareṣu pādādiṣvantodāttatvaṃ vidhīyate | tatra yathā pādadantayoḥ “saṃkhyāsupūrvasya” “vayasi dantasya dat”ityetābhyāṃ kṛtasamāsāntayorgrahaṇaṃ kṛtaṃ pāddaditi tadvat “dvitribhyāṃ ṣamūrdhnaḥ” iti ṣapratyayāntasya mūrdheṣviti mūrdhaśabdasya grahaṇaṃ kartavyaṃ syāt | evaṃ ca kramābhedo'pi bhavati | tena prakramabhedamapyaṅgīkṛtya yadakṛtasamāsānto nirdiṣṭastajjñāpayati-“anityaḥ samāsāntaḥ” iti | karaṇatvena yojane viśeṣaṇayorārthatvaśābdatvalakṣaṇaḥ prakramabhaṅgaḥ | hāriṇetyatra yaddhetutvena viśiṣṭopamānatvaṃ tacchabdena ghaṭate | prayogātiśayalakṣaṇaṃ daśarūpake- “eṣo'yamityupakṣepātsūtradhāraprayogataḥ| pātrapraveśo yatraiṣa prayogātiśayo mataḥ” iti | prastāvaneti | tallakṣaṇaṃ tu sudhākare - “vidheyasyaiva saṃkalpo mukhyatāṃ pratipadyate | pradhānasya prabandhasya tadā(thā) prastāvanā matā | arthasya pratipādyasya tīrthe prastāvanā matā”iti| daśarūpakaṃ ca-“sūtradhāro naṭīṃ brūte mārṣaṃ vāpi vidūṣakam|svakāryaṃ prastutākṣepi citroktyā yattadāmukham |prastāvanā” iti | “eṣāmanyatamenārthaṃ pātraṃ vākṣipya sūtrabhṛt | prastāvanānte nirgacchettato vastu prapañcayet”iti | vastu itivṛttam | vastuprapañcane viśeṣastatraiva- “ādyantameva niścitya pañcadhā tadvibhajya ca | khaṇḍaśaḥ saṃdhisaṃjñāṃśca bhāgānapi ca khaṇḍayet | catuḥṣaṣṭiśca tāni syuraṅgāni” iti | tatra vibhāgaprakāraḥ ||
10.5.20
“avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ | ārambhayatnaprāptyāśāniyatāptiphalāgamāḥ || bījavindupatākākhyaprakarīkāryalakṣaṇāḥ | arthaprakṛtayaḥ pañca pañcāvasthāsamanvitāḥ || yathāsaṃkhyena jāyante mukhādyāḥ pañcasaṃdhayaḥ | mukhaṃ pratimukhaṃ garbhaḥ sāvamarśo'tha saṃhṛtiḥ” iti || saṃdhisāmānyalakṣaṇaṃ tatraiva | antaraikārthasaṃbandhaḥ saṃdhirekānvaye sati” iti | atra “tataḥ praviśati” ityārabhya dvitīyāṅke “ubhau parikramyopaviṣṭau” ityantena sārdhāṅkena mukhasaṃdhiḥ| tallakṣaṇaṃ tatraiva-“mukhaṃ bījasamutpattirnānārtharasasaṃśrayā” iti | asya bījārambhayoḥ samavāyādaṅgāni | tāni ca-“upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam | yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā | udbhedabhedakaraṇāni”iti | aṅgalakṣaṇavyākhyānāvasare yathāyathaṃ vakṣyāmaḥ| ārambhabījayorlakṣaṇe ādibharate- “autsukyamātrabandhastu yo bījasya nibadhyate|mahataḥ phalayaugasya sa khalvārambha iṣyate” iti|yathātra ‘rājā-bhavatu tāṃ drakṣyāmi’ | “alpamātraṃ samuddiṣṭaṃ bahudhā yatprasarpati | phalāvasānaṃ yaccaiva bījaṃ tadabhidhīyate” iti | tatra viśeṣo mātṛguptācāryairuktaḥ- “kacitkāraṇamātraṃ tu kvacicca phaladarśanam | kvacidārambhamātraṃ tu phalamuktvā kriyā kvacit || vyāpāraśca viśeṣoktaḥ kvacidvā phalasādhakaḥ | bahudhā rūpakeṣvevaṃ bījarūpeṇa dṛśyate || phale yasya hi saṃhāraḥ phalabījaṃ tu tadbhavet | vastubījaṃ kathā jñeyā arthabījaṃ tu nāyakāḥ(kaḥ)’’ || yathātra—‘‘putramevaṃguṇopetaṃ cakravartinamāpnuhi’’ iti |
10.5.21
yathā ca ‘‘vaikhānasaḥ—idānīmeva duhitaraṃ śakuntalāmatithisatkārāya niyujya ’’ iti | tataḥ praviśatīti | ayaṃ dhīrodātto nāyakaḥ | ato'sya saṃskṛtaṃ pāṭhyam | sūtasyāpi saṃskṛtaṃ pāṭhyam | uktaṃ cādibharate—‘‘ dhīroddhate dhīralalite dhīrodātte tathaiva ca | dhīrapraśānte ca tathā pāṭhyaṃ yojyaṃ tu saṃskṛtam ’’ iti | mātṛguptācāryāśca—‘‘saṃmatānāṃ devatānāṃ rājanyāmātyasainike | vaṇiṅmāgadhasūtānāṃ pāṭhyaṃ yojyaṃ tu saṃskṛtam’’ iti | sāmānyaguṇayogitve‘mahāsattvo'tigambhīraḥ kṣamāvānavikatthanaḥ | sthiro nigūḍhāhaṃkāro dhīrodātto dṛḍhavrataḥ’’ iti tallakṣaṇaṃ ca daśarūpake | sāmānyaguṇāstu sudhākare—‘‘ tadguṇāstu mahābhāgyamaudārya sthairyadakṣate | aujjvalyaṃ dhārmikatvaṃ ca kulīnatvaṃ ca vāgmitā || kṛtajñatvaṃ nayajñatvaṃ śucitā mānaśīlatā | tejasvitvaṃ kalāvatvaṃ prajārañjakatodayaḥ’’ iti | dhīrodāttatvaṃ cāsya-‘‘ svasukhanirabhilāṣaḥ’’ ityādinā sphuṭameva darśitam | ‘‘śeṣā mantrisavāyattasiddhayaḥ’’ ityukteścobhayāyattasiddhitvaṃ cāsya ‘‘ tvanmatiḥ kevalā tāvatparipālayatu prajāḥ | adhijyamidamanyasminkarmaṇi vyāpṛtaṃ dhanuḥ ’’ ityanena darśitam | ratheneti sahārthe tṛtīyā | ‘‘ vṛddho yūnā ’’ iti jñāpakādvināpi sahaśabdaprayogeṇa | tataḥ ‘‘āyuṣmanniti vācyastu rathī sūtena sarvadā ’’ iti bharatokterāyuṣmanniti saṃbuddhiḥ | kṛṣṇeti | kṛṣṇasāre mṛgaviśeṣe'dhinyakārmuke'dhirūḍhaguṇadhanuṣi tvayi ca cakṣurddadat | abhyastatvānnumabhāvaḥ | cakāreṇa tulyakālatā dyotyate | tataścaikasya cakṣuṣo yugapadanekatra vartamānatvādviśeṣālaṃkāraḥ | mṛgarūpadharayajñānusāriṇam |
10.5.22
prakṛte tadanusāritvaṃ prakaraṇalabhyam | sākṣātpinākinaṃ mahādevaṃ paśyāmīvetyutprekṣā | yato'tra satoḥ prakṛtāprakṛtayorasatastādātmyasaṃbandhamātrasya saṃbhāvyamānatvāt | kvacidubhayorasatorapi ‘‘kapālenonmuktaḥ sphaṭikadhavalelāṅkura iva’’ iti yathā | nopamā sākṣācchandavaiyarthyāt kriyānantaramiva śabdaprayogācca | ‘‘ nopamānaṃ tiṅantena ’’ iti bhāmahokteḥ | dadaccakṣuḥ paśyāmīti kriyādvayagrahaṇācca | upamāyāṃ tu pināki namiva sākṣātpaśyāmītyevaṃ yojane dadaccakṣurityanena paunaruktyameva | śrutivṛttyanuprāsau | sāraṅgeṇa mṛgeṇa | ayaṃ punaridānīmapīti ślokaśeṣaḥ | grīveti | paśyeti | vākyārthasya karmatvam | idānīmapyayaṃ purodṛśyamāno mṛgaḥ punarudagraplutatvādutkaṭotplavanādviyatyākāśe bahutaramadhikaṃ prayāti prakṛṣṭaṃ yātīti | anena gamanasya prakarṣa uktaḥ | bahutaramiti deśādhikyamuktam | urvyā stokamalpaṃ yātīti | anena paunaruktyaśaṅkāvakāśaḥ | kīdṛk | anu paścātpatati syandane rathe grīvābhaṅgenābhirāmaṃ yathā syāttathā muhurvāraṃvāraṃ baddhadṛṣṭirdattacakṣuḥ | “dṛṣṭirjñāne'kṣidarśane” ityamaraḥ | śarapatanabhayādvāṇapātatrāsena bhūyasādhikena paścārdhena pūrvakāyaṃ praviṣṭa ivetigamyotprekṣā | golakībhūta ivetyarthaḥ| “paścāt” iti sūtreṇa “ardhottarapadasya dikapūrvapadasyāparaśabdasya paścabhāvo vaktavyaḥ” ityuktvā “ardha vināpi pūrvapadena paścabhāvo vaktavyaḥ” iti vārtikena paścārdheti siddham | punaḥ kīdṛk | ardhāvalīḍhairardhajagdhairiti darbhāṇāṃ mukhāntaḥsattve hetutvenopāttam |
10.5.23
śrameṇa vivṛtaṃ vyāttaṃ yanmukhaṃ tasmādbhraṃśibhiradhaḥpatadbhirdarbhaiḥ kīrṇavartmā vyāptamārgaḥ| bhayābhūyeti yatiyātīti chekaśrutivṛttyanuprāsāḥ| śrameṇetyatra rasanākāvyaliṅgama | tallakṣaṇaṃ yathā-“pratyuttarottarārthe yatpūrvāpūrvārthahetutaḥ | rasanākāvyaliṅgaṃ tat” iti | paraṃ paraṃ prati yadā pūrvasya hetutā tadā kāraṇamālā syādityetacchaṅkātra na kāryā | yatastatra hetutvenopāttaḥ kārako heturviṣayaḥ | jñāpakasyopāttasya hetutvasyāṅgīkārāt | nāpi mālākāvyaliṅgamatra | ekaṃ prati bahūnāmupāttānāṃ hetutvena tatsvīkārāt | svabhāvoktiśca padārthahetuke kāvyaliṅge hetuśca | atra prathamatṛtīyacaraṇayorārtho hetuḥ| dvitīye śābdo heturiti prakramabhaṅgo nāśaṅkanīyaḥ| tasya tadvyatirekeṇa vaktumaśakyatvāt | mṛgaviśeṣaṇatve prakramabhaṅgāntarasyāpatteḥ paścārdhaviśeṣaṇatve'rthāsaṃgatirityuvadheyam | kāvyaliṅgadvayarasanākāvyaliṅgahetugamyotprekṣāṇāṃ saṃsṛṣṭiḥ | svabhāvoktayā saha teṣāmaṅgāṅgibhāvalakṣaṇaḥ saṃkaraḥ | svabhāvokterasya ca sa eva | uktaṃ ca dhvanikṛtā-“rasabhāvāditātparyamāśritya viniveśanam | alaṃkṛtīnāṃ sarvāsāmalaṃkāratvasādhanam” iti | sragdharāvṛttam | atra bhayānako raso vyaṅgyaḥ | tasya mṛgagataṃ bhayaṃ sthāyibhāvaḥ | duṣyantādhiṣṭhitasyandanālokanamālambanavibhāvaḥ | tadanupatanaśarapatanautsukyādīnyuddīpanavibhāvaḥ | grīvābhaṅgārdhabhakṣitatṛṇaskhalanaśuṣkoṣṭhakaṇṭhatvamukhavaivarṇyaśarīrasaṃkocāśvañcalādayo'nubhāvāḥ | trāsaśramaśaṅkāvegādayo vyabhicāriṇaḥ | kampādayaḥ sāttvikāḥ | etai raso vyajyate |
10.5.24
taduktam-“rakṣaḥpiśācādidhanuṣpāṇyāderbhīṣaṇākṛteḥ | darśanaṃ śravaṇaṃ śūnyāgārāraṇyapraveśayoḥ || śravaṇaṃ cānusaṃdhānaṃ bandhūnāṃ vadhabandhayoḥ | evamādyā vibhāvāḥ syuratha netrakarāṅgiṇaḥ(?)|| madhye madhye stambhakampau romāñcānāṃ cayastathā | śuṣkoṣṭhatālutā kampahṛdayatvaṃ vivarṇatā || mukhasyātha parāvṛtya vīkṣaṇaṃ svāṅgopanam | palāyanaṃ svare bhedo gātrastambho vilakṣatā || kāṃdiśīkatvayugdṛṣṭiranubhāvā bhavantyamī | stambhādayo'śrutatyaktā(?)dainyamāvegacāāpale || śaṅkāmohāvapi trāsāpasmāramaraṇādayaḥ | yatra saṃcāriṇaḥsthāyi bhayaṃ syātsa bhayānakaḥ”iti | udghātinī skhalanayogyā |“udghātaḥ kathyate pādaskhalane samupakrame” iti viśvaḥ | raśmīnāṃ pragrahāṇāṃ saṃyamanāt | “kiraṇapragrahau raśmī” ityamaraḥ | mandīkṛto'lpīkṛtaḥ | viprakṛṣṭamatidūramantaraṃ deśāvakāśarūpaṃ yasya saḥ | durāsado duṣprāpaḥ | abhīṣavaḥ pragrahāḥ|| “abhīṣuḥ pragrahe raśmau” ityamaraḥ| rathavegaṃ nirūpya dṛṣṭveti kavivacanam | mukteṣviti | raśmiṣu pragraheṣu | mukteṣu saṃyamanoṃnmukteṣu śithilīteṣviti yāvat | amī tejasvino dhārāpañcakanipuṇāḥ jagatyaśvaratnībhūtā ityarthāntarasaṃkramitavācyam | rathyā rathavāhakā aśvāḥ| dhāvanti drutataraṃ gacchanti | “tadvahatiraṃthayuga-” iti yat | “rathyo voḍhā rathasya yaḥ” ityamaraḥ | nirāyato nitarāṃ dīrghaḥ pūrvakāyaḥ pūrvaśarīraṃ yeṣāṃ te | niṣkampā niścalāścāmarāṇāṃ bhūṣaṇārthaṃ baddhānāṃ śikhā agrabhāgā yeṣu te | nibhṛtau niścalāvūrdhvau karṇau yasya saḥ | paścātkṛtaikaśeṣāṇāṃ bahuvacanam | ātmoddhṛtairapīti |
10.5.25
nemyutthitaistu sutarāmityapiśabdārthaḥ| mṛgasya javo vegastadakṣamayā tadakṣāntyeveti hetūtprekṣā | “kṣitikṣāntyoḥ kṣamā” ityamaraḥ | viśeṣaṇacatuṣṭayena vegātiśayo vyajyate | svabhāvoktiḥ | vṛtyanuprāsaḥ | vasantatilakāvṛttam | satyamiti | sūtodā(dvā)rabhinnaṃ vākyam | co'pyarthe | harito haridvarṇān| “pālāśo harito harit” ityamaraḥ | nīlavarṇāniti yāvat | harito'śvānapyatītyātikramya vājino'śvā vartante | vegena sūryāśvā apyebhirjitā ityarthaḥ| “hariārandre hariviṣṇau hariraśve harī ravau” ityanekārthadhvanimañjarī | anyeṣāṃ kā gaṇanetyapiśabdārthaḥ| yaditi | āloke darśane yatsūkṣmam | “āloko darśanadyotau” ityamaraḥ| yahūreṇa sūkṣmaṃ dṛśyata ityarthaḥ | tatsahasākasmādeva | tasminneva kṣaṇa iti yāvat | nayanayorvipulatāṃ vrajati | sthūlaṃ dṛśyata ityarthaḥ| prakṛtyā svabhāvena | yadadheṃ vicchinnaṃ tatsahasā nayanayoḥ kṛtasaṃdhānamiva kṛtasaṃdhānavadbhavati| yatpūrvaṃ chinnaṃ tattasminneva kṣaṇe dūrata ekamiva dṛśyata ityarthaḥ | prakṛtyā yadvakraṃ tadapi nayanayoḥ sahasā samarekhaṃ | bhavatītyanuṣajyate | dūratvātsamā rekhābhogo yasya tadvajivatyarthaḥ | “rekhā syādalpake chadmanyābhogollekhayorapi” iti haimaḥ| nayanayoḥ samarekhaṃ na vastuta iti gamyotprekṣā | ivānuṣaṅgeṇa samarekhamiveti yojyam | svabhāvoktirvirodhābhāsa utprekṣā ca | ataeva yatra sthaladvaya utprekṣā tatraivānuvādyāṃśe prakṛtyetyasya saṃbandhaḥ | kriyākārakabhedātrividhaṃ dīpakamiti | me mama | rathasya javāddvegātkṣaṇamapi na kiṃciddūre na pārśve dakṣiṇavāmapārśvayorityarthaḥ |
10.5.26
atha ca pārśve nikaṭe | kṣaṇādeva mama dūre dakṣiṇavāmapārśvayorapi nikaṭe ca kimapi nāstītyarthaḥ | ataeva pārśva ityekavacanopādānam | “pārśvo'vayavabhede syāccakropā samīpayoḥ” iti dharaṇiḥ | tena yathāsaṃkhyālaṃkāraḥ | rathajavāditi hetuśca | yadyapi rājānakarucakena yatra padārtho hetustatra hetutvenopādāne “nāgendrahastāstvaci karkaśatvādekāntaśaityātkadalīviśeṣāḥ ” ityādāviva na kaścidalaṃkāraḥ, yatra tūpāttasya hetutvaṃ śramavivṛtamukhabhraṃśibhirityādau tatra kāvyaliṅgamiyuktaṃ tathāpi bhojaprabhṛtibhirasya hetunāmnoktatvādatra tathoktiḥ | taduktaṃ sarasvatīkaṇṭhābharaṇe-“kriyāyāḥ kāraṇaṃ hetuḥ kārako jñāpakaśca saḥ” iti | udāhṛtaṃ ca-“asya rājñaḥ prabhāvena tadudyānāni jajñire | ārdāṃśukapravālānāmāspadaṃ suraśākhinām” iti | atra ca kārako hetuḥ | evamagre'pi jñāpakahetvādāvanusaṃdheyam| kecana hetukāvyaliṅgayoḥ paryāyatvamāhuḥ| yadāyadeti vativateti nayanayoriti chekānuprāsasya vṛttyanuprāsena saha saṃsṛṣṭiḥ | tābhyāṃ ca saha śrutyanuprāsasyaikavācakānupraveśalakṣaṇaḥ saṃkaraḥ | dakārādīnāṃ dvātriṃśato'kṣarāṇāṃ dantyānāṃ satvāt | uktaṃ ca kāvyādarśai-“yayā kayācitkṛtvvā yatsamānamanubhūyate | tadrūpādipadāsaktiḥ so'nuprāso rasāvahaḥ | anuprāsādapi prāyo vaidarbhairidamādṛtam” iti | sarasvatīkaṇṭhābharaṇe'pi- “prāyeṇa śrutyanuprāsasteṣvanuprāsanāyakaḥ | sanāyeva hi vaidarbhī bhāti tena vicitratā || niveśayati vāgdevī pratibhānavataḥ kaveḥ | puṇyairamumanuprāsaṃ samādhimati cetasi” iti| śikhariṇīvṛttam |
10.5.27
“kṛṣṇasāre” ityārabhyaitadantena ṣaṭtriṃśadbhūṣaṇamadhya ādyaṃ bhūṣaṇamupakṣiptam | tallakṣaṇaṃ mātṛguptācāryairuktam-“upamādyairalaṃkārairguṇaiḥ śleṣādibhistathā| ratnādyairbahubhiryuktaṃ bhūṣaṇairiva bhūṣaṇam” iti | sudhākare'pi- “guṇālaṃkārabahulaṃ bhāṣaṇaṃ bhūṣaṇaṃ matam” iti | nanu dhanikena “ṣaṭtriṃśadbhūṣaṇādīni” ityādicaturthaparicchedopāntyakārikayaiṣāmantarbhāva evokta iti cet | maivam| bharatādibhirbhinnatayoddeśalakṣaṇayoḥ kṛtatvāt | tathā ca ṣoḍaśādhyāye bharataḥ-“vibhūṣaṇaṃ cākṣarasaṃhatiśca śobhābhimānau guṇakīrtanaṃ ca | protsāhanodāharaṇe niyuktaṃ guṇānuvādo'tiśayaśca hetuḥ || sārūpamithyādhyavasāyasiddhipadoccayabhraṃśamanorathāśca | ākhyāmayābjāpratiṣedhapṛcchādṛṣṭāntanirbhāsanasaṃśrayāśca || āśīḥ priyaṃ vai kapaṭaṃ kṣamā ca prāptiḥ kṣayaścottapanaṃ tathaiva | arthānuvṛttirhyupapattiyuktā kāryānubhūtiḥ paridevanaṃ ca || ṣaṭtriṃśadetāni salakṣaṇāni proktāni nirbhūṣaṇasaṃmitāni” iti | abhinavabhāratyāṃ bharataṭīkāyāmabhinavaguptācāryairmahatā prabandhena bhinnatayā sthāpitāni | tathā caikādaśādhyāye nāṭakalakṣaṇe “ṣaṭtriṃśallakṣaṇopetamalaṃkāropaśobhitam”, ityuktam | tena trayastriṃśannāṭyālaṃkārā api saṃgṛhītāḥ | tena tāni te cātra yathāsaṃbhavaṃ yathāvasaraṃ vakṣyante | nepathya iti | apraviṣṭameva yajjavanikāntare vadati tannepathya ityucyate | antarasaṃdhiścāyam | prakṛtārthasūcakatvena | uktaṃ mātṛguptācāryaiḥ“svapno dūtaśca lekhaśca nepathyoktistathaiva ca | ākāśavacanaṃ ceti jñeyā hyantarasaṃdhayaḥ ” iti | bāṇapātavartina ityanena naikaṭyam |
10.5.28
kṛṣṇasārasya mṛgasyāntare madhye | “athāntare'ntarā | antareṇa tu madhye syuḥ ” ityamaraḥ | sasaṃbhramaṃ sādaramiti vaktikriyāviśeṣaṇam | evamagre'pyetādṛśasthale yojanīyam | pragṛhyantāṃ pragrahākarṣaṇena sthirīkriyantām | iti rathaṃ sthāpayatīti kavivākyam | ātmanā tṛtīya iti dvau śiṣyau svayaṃ tṛtīya ityarthaḥ | “ātmanaśca pūraṇe” iti tṛtīyāyā aluk | eṣāmapi saṃskṛtaṃ pāṭhyam | taduktamādibharate—“parivrāṇmuniśākyeṣu tāpasaśrotriyeṣu ca | dvijā ye caiva liṅgasthāḥ saṃskṛtaṃ teṣu yojayet” iti | “rājanityṛṣibhirvācyaḥ” iti bharatokte rājanniti saṃbodhanam | tatsādhviti | tattasmātsādhu yathā syādevaṃ kṛtaṃ saṃdhānaṃ yasya tam | sādhuśabdenāparāṅmukhatvābhāvo vyajyate | sāyakaṃ bāṇam | pratisaṃhara pratyāvṛtya svaṃ sthānaṃ prāpayetyarthaḥ| tatrānvayavyatirekau hetutvenoddiśati—ārteti | vaḥ śastraṃ ārtānāṃ pīḍitānāṃ trāṇāya rakṣaṇāya sādhupīḍakānāṃ duṣṭānāṃ hiṃsāyā ityanvayaḥ | anāgasyanaparādhe | “ āgo'parādho mantuśca ” ityamaraḥ | prahartuṃ neti vyatirekaḥ | ubhayavidheyaṃ kāvyaliṅgam | sādhusaṃdheti tairtunnānneti chekaśrutyanuprāsau | iti yathoktaṃ karoti śaraṃ tūṇīre nikṣipatiīti kavivacanam | janmeti | yasya tava purorvaṃśe janma tasya tavedamasmaduktakaraṇaṃ yuktarūpamatiśayena yuktam | “ praśaṃsāyāṃ rūpap ” iti rūpap | yuktarūpatve prathamacara ṇārthahetutvopādānātkāvyaliṅgam | evaṃguṇopetaṃ svaguṇayuktam | yasya kasyāpyatitheḥ satkāraḥ kartavyaḥ kimuta rājño 'tastadakaraṇe'naucityaṃ syādityata āha-samidāharaṇāyeti |
10.5.29
nanu tayādṛcchikamidamāvaśyakaṃ tattyāgenedameva kartavyamityata āha--kulapateriti | tena tattata eva bhaviṣyati | anena svasyāprādhānyamuktam | tallakṣaṇaṃ purāṇe- “munīnāṃ daśasāhasraṃ yo'nnadānādipoṣaṇāt | adhyāpayati viprarṣirasau kulapatiḥ smṛtaḥ ” iti | anumālinītīraṃ vibhaktyarthe'vyayībhāvaḥ | mālinīnadītīre | kāryātipātaḥ kāryavyāsaṅgaḥ | atithiṣu sādhurātitheyaḥ | “ pathyatithivasatisvapaterḍhañ ” iti ḍhañ | satkāraḥ pūjā | “vaikhānasaḥ-rājan samidāharaṇa-” ityādinā “satkāraḥ” ityantena ullekho nāma nāṭyālaṃkāra upakṣimaḥ| tallakṣaṇam-“kāryadarśaka ullekhaḥ”iti | ramyā iti| vedabodhitācaraṇatvena ramyatvam | kvaciddharmyā iti pāṭhaḥ| dharmādanapetā dharmyāḥ | tenaino'panmuttidhanyatvādi rājño vyajyate| tapovanānāmityenenātyantaviṣayanirapekṣyam | pratihatavighnā ityenenāsya pratāpātiśayaḥ | kiyadrakṣatītyenaṃ pratyārthī hetuḥ | kriyā yāgādikarma | ārambhaḥ śikṣā devatādipūjanaṃ saṃpradhāraṇamarthānāṃ vicāraśceṣṭā ca | ataeva bahuvacanam | “ārambho niṣkṛtiḥ śikṣā pūjanaṃ saṃpradhāraṇam | upāyaḥ karma ceṣṭā ca cikitsā ca nava kriyāḥ” ityamaraḥ| samyagavalokya na vastusthityā na (tyāḥ) śravaṇena | api tu svayaṃ samyagdṛṣṭvātyantasaṃtoṣakāriṇya iti bhāvaḥ | jñāsyasi na tu jñātavānna ca jānāsi | maurvī jyā tasyāḥ kiṇaścihnaṃ tadaṅko bhūṣā yasminsaḥ | “ aṅko bhūṣaṇala kṣmasu ” iti haimaḥ| anena tasya sadaiva jagattrāsāpasāraṇodyama uktaḥ | bhujaḥ kiyadrakṣatītyanyasahāyānapekṣatvam | ekavacanena tasminnapi parānapekṣatvaṃ dhvanitam | parikarālaṃkāraḥ |
10.5.30
nanvapuṣṭārthatvadoṣanirākaraṇena tadbhāvarūpasya puṣṭārthaviśeṣaṇatvasya svīkāreṇa gatārthatvātparikarasya kathamalaṃkāratvamiti cet | satyam | tādṛganekaviśeṣaṇanibandhe vicchittiviśeṣādalaṃkāratvamasyorarīkṛtam | ataḥ pūrvārdhe evāyamalaṃkāro nottarārdhe | vṛttyanuprāsaśrutyanuprāsau | kiṇāṅketi punaruktavadābhāsaḥ| kāvyaliṅgamapi | āryā| api saṃnihito'treti | apiḥ praśne || "garhāsamuccayapraśnaśaṅkāsaṃbhāvanāsvapiḥ " ityamaraḥ || puṃvyaktiśiṣyādisādhye karmaṇi yadduhitaramapyuktistayoranyayorapi satve śakuntalāmityuktistayāsyā munerjīvitasarvasvatvaṃ dhvanyate | gāndharvādi vivāhasyānāyāsena saṃpādanaṃ ca | ataeva vakṣyati- "mamāpyasyā anurūpavarapradāne saṃkalpaḥ " iti | atha ca pratikūlaṃ daivaṃ śāpastasyopaśamanena saputrāyāstasyā rājñā svagṛhānayanamapi sūcitam | ato'sya bījavākyatvamupapannam | "janma yasya" ityādinā "tāṃ drakṣyāmi" ityantena mukhasaṃdherupakṣepa iti prathamamaṅgamapakṣiptam | tallakṣaṇamādibharate— "kāvyasyārthasamutpattirupakṣepa iti smṛtaḥ" iti | [nīvārā iti] | tarūṇāṃ vṛkṣāṇāmadhaḥ | nīvārāstṛṇadhānyāni | santīti kriyāsāmānyayogānnyūnapadadoṣābhāvaḥ | evamantyavākye'pi | kīdṛśāḥ | śukā garbhe madhye yeṣāṃ tāni ca koṭarāṇi taruvivarāṇi teṣāṃ mukhāni tebhyo bhraṣṭāḥ | mukhaśabdena nīvārāṇāṃ bāhulyaṃ, saṃpūrṇaviśeṣaṇena supuṣpakṣitvenāśramamanojñatayā rājño ratirdhvanyate | idaṃ pūrvatrārtho hetuḥ | iṅgudī tāpasatarustatphalāni bhindantīti bhidaḥ| upalāḥ pāṣāṇāḥ| sūcyante dyotyanta eveti sūtaśaṅkāpanodaḥ| sūcyanta iti karmakartari | kīdṛśāḥ |
10.5.31
prakarṣeṇa snigdhāḥ | atra praśabdaḥ prakarṣaṃ dyotayanniṅgudīphalānāṃ sarasatvamācakṣāṇa āśramasya saundaryātiśayaṃ dyotayanrājñastatrābhiratiṃ dhvanayati | viśvāsasyopagamaḥ prāptistasmādutpannaviśvāsā ityarthaḥ| ataevābhinnagatayo'parityaktasvasthitayo mṛgāḥ śabdaṃ rathaśabdaṃ sahante || " nā gatirmārge daśāyāṃ ca " iti viśvaḥ || anayā svasvaceṣṭāviṣṭamṛgasthityāśramamañjulatayā nāyakasya prītyutkarṣo vyajyate | toyādhārā devakhātādayastattatpathāstanmārgāḥ | " ṛkpūrabdhūḥ - " ityasyāpratyayaḥ samāsāntaḥ | valkalānyarthādārdrāṇi teṣāṃ śikhā agrāṇi tebhyo niṣyando jalasravaṇaṃ tena yā rekhāstābhiraṅkitāścihnitāḥ | niṣyandeti "anuviparyabhinibhyaḥ-" iti vikalpena ṣatvam | atra bahuvrīhiṇaivārthalābhe yadaṅkitapadaṃ tena pratyagravattayā sārdratvenāśrayasya sundaratayā rājñaḥ prītyatiśayo dhvanitaḥ | kvaciditi vākyacatuṣṭaye saṃbadhyate | cakāraḥ pūrvavākyatrayasamuccaye | svabhāvoktiḥ | kriyāsamuccayālaṃkāraḥ kāvyaliṅgaṃ ca vṛttyanuprāsaḥ| śrutyanuprāso'pi tīveti dantyayoḥ śśu iti tālavyayoḥ kageti kaṇṭhyayoḥ ṭareti ṣṭeti mūrdhanyayoḥ steti dantyayoḥ rūṇeti mūrdhanyayoḥ saṃgateḥ| evamuttaracaraṇeṣvapyūhyam | śārdūlavikrīḍitam | stokamalpamantaraṃ gatvā | avatīryopaneya praviśyetyādīnāṃ kavivākyattavālyabantānāṃ rājāvadatītyādyabhūhitakavivākyasthakriyayā saṃbandhaḥ | evamagre'pi boddhavyam | vinītetyādinā nītināmā nāṭyālaṃkāra uktaḥ | tallakṣaṇam"nītiḥ śāstreṇa vartanam" iti | iti sūtasyeti kavivākyam | ārdrapṛṣṭhā ityanena teṣāṃ śramāpanoda uktaḥ| nimittaṃ sūcayanniti|
10.5.32
dakṣiṇabāhusphuraṇaṃ sūcayitvā | aṅgasphuraṇenetyarthaḥ || "nimittaṃ hetulakṣmaṇoḥ" ityamaraḥ | śāntamiti | idaṃ paridṛśyamānamāśramapadmāśramasthānam | tātsthyāttannivāsijanāḥ | śāntaṃ śāntāḥ śamapradhānā nirīhā ityarthaḥ | atyantanirīhatvaṃ dyotayitumacetanasya kartṛtvaṃ kṛtam | ihāśramapade'sya bāhusphuraṇasya phalaṃ mahārhavastuprāptyādi kutaḥ | sākāṅkṣebhyo viśvāmitraprabhṛtibhyaḥ saṃbhavatyapi iha tu sutarāmasaṃbhāvanīyamityarthaḥ | athavetyākṣepe | bhavitavyānāmavaśyaṃbhāvyānāṃ dvārāṇyupāyāḥ sarvatra bhavanti || "dvāraṃ punarnirgamane'bhyupāye " iti viśvaḥ || arthāntaranyāsaḥ | uktākṣepālaṃkāraḥ | prathamayatau vṛttyanuprāsaḥ| uttaratra śrutyanuprāsaḥ| antyadale bhavibhaveti vitavantīti chekānuprāsaśca| anayāryayā parikara iti dvitīyamaṅkamupakṣisam | tallakṣaṇaṃ tu-" yadutpannārthabāhulyaṃ jñeyaḥ parikarastu saḥ " iti | ita itaḥ sakhyau | "nāyikānāṃ sakhīnāṃ ca saurasenī prakīrtitā" iti bharatokterāsāṃ pāṭhyā saurasenībhāṣā | sahīo ityatra prathamaṃ "dvivacanasya bahuvacanam" iti sūtre aukārasya jasi jāte "jaśśasoḥ" ityanuvartamāne "kriyāmudautau vā" iti jasa okāraḥ | "haḥ" ityanuvartamāne "khaghathadhabhām " iti khasya haḥ | kvacitsahā iti pāṭhaḥ | sa tu vikalpapakṣe jaso lope jñeyaḥ | dakṣiṇena vṛkṣavāṭikāmiti "enapādvitīyā " iti dvitīyā | svapramāṇānurūpairiti | svaśabdena pramāṇapadasāhacaryātsāmarthyaṃ lakṣyate | tasya pramāṇaṃ mānaṃ tadanurūpaiḥ svaśaktiyogyairityarthaḥ || "pramāṇaṃ mānaśāstrayoḥ " iti dharaṇiḥ| nirūpya dṛṣṭvā | aho iti vismaye |
10.5.33
saundaryātiśayadarśanena vismayaḥ | dṛśyate yattaddarśanaṃ svarūpam || "kṛtyalyuṭo bahulam" iti lyuṭ | madhuraṃ priyaṃ hṛdayaṃgamamiti yāvat | "madhuraṃ rasavatsvādu priyepu" iti viśvaḥ | śuddhānteti | āśrame vastuṃ śīlaṃ yasya | śīlārthena ṇinipratyayena tādṛgrūpāsaṃbhavo dyotyate | janasya sāmānyajanasya | " loke jagaddhrade pṛthagjanaḥ " iti haimaḥ | śuddhānto rājastriyaḥ | tātsthyāditi kṣīrasvāmī | tāsāṃ durlabham | idaṃ pratyakṣataḥ paridṛśyamānaṃ jagattrayaikamohanaṃ vapuryadīti | viśeṣe prastute sāmānyasyokteraprastutapraśaṃsā | tadā vanalatābhirguṇaiḥ saugandhyādibhirudyānalatā dūrīkṛtāstiraskṛtā ityarthaḥ | uddeśyapratinirdaiśyatvādatra kathitapadadoṣābhāvaḥ| chekavṛttyanuprāsau | nidarśanālaṃkāraśca | na dṛṣṭāntaḥ| nirapekṣayorvākyayorbimbapratibimbabhāve dṛṣṭāntasyokteḥ| rājānakamammaṭastvatra prativastūpamāmāha | tanna caturasram | yataḥ śuddhāntadurlabhatvaṃ vanalatābhirguṇairdūrīkaraṇatvaṃ nai(ce)kaṃ tatvam| yadītyanena vākyadvayanirāsācca| "sāmānyasya vākyadvaye pṛthaṅnirdeśe prativastūpamā" iti tallakṣaṇam | udāharaṇaṃ ca- "cakora eva caturāścandrikāpānakarmaṇi | āvantya eva nipuṇāḥ sudṛśo ratanarmaṇi" iti | yattvetatsamarthanārthamādhunikena kenaciduktaṃ "vākyārthavaśātsādhāraṇadharmasyobhayasaṃbandhāvagatiḥ" iti tadapi na samīcīnam | yato vākyārthena sāmyamātraṃ pratīyate | tacca vastuprativasturūpeṇa cetsyātprativastūpamā | bimbapratibimbabhāvena tasyāsmābhirevāṅgīkriyamāṇatvādityalaṃ pūrvaiḥ saha vivādena | pratipālayāmi pratīkṣe |
10.5.34
yathoktavyāpāreti vṛkṣasecanavyāpāravatītyarthaḥ | “ samānābhistathā sakhyo halā bhāṣyāḥ parasparam ” iti bharatokterhaleti prayogaḥ | halā śakuntale tvatto'pi tātakaśyapasyāśramavṛkṣakāḥ priyatarā iti tarkayāmi | ko'lpārthe | yena navamallikākusumapelavā komalā tvamapyeteṣāmālavālapūraṇe niyuktā || “ saptalā navamallikā ” ityamaraḥ || tvamapītyapirbhinnakramaḥ pelavāpīti yojyaḥ || “ pelavaṃ komale tanau ” iti śāśvataḥ | ālavālaṃ vṛkṣamūlasthitisathānam | “ ālavālaṃ vidurdhārādhāraṇaṃ dravato'mbhasaḥ ” iti | na kevalaṃ tātaniyoga eva | asti me sodarasneha eteṣu | tātaniyogaḥ pitrājñā | sodarasneho bhrātṛsnehaḥ | vṛkṣasecanaṃ rūpayatyabhinayatītyarthaḥ| tatrābhinayaḥ- nalinīpadmakośau kṛtvā skandhapradeśaṃ nītvāvadhūtena śirasā manāṅnāmitayā dehayaṣṭyā ca sahādhomukhau [ava]nītāviti | tallakṣaṇaṃ tu-“aśliṣṭasvastikau santau śukatuṇḍāvadhomukhau | mithaḥ parāṅmukhau kṛtvā yau kṛtau padmakośakau |nalinīpadmakośau tau” iti |“yadadhaḥsakṛdānītamavanītaṃ taducyate ” iti | seti | pūrve yā ṛṣibhiruktā | idamiti | kiletyarucau | “ kila saṃbhāvyavārtayoḥ| hetvarucyoralīke ca ” iti haimaḥ| ya idaṃ purodṛśyamānamanupamam | avyājamanoharaṃ svabhāvasundaram| vapustapaḥkṣamaṃ tapaḥsamartham| sādhayituṃ kartumicchati| dhruvaṃ niścitam | sa ṛṣirnīlotpalapatradhārā pārśvadeśaḥ| lakṣaṇayā taikṣṇyasāmyācchidikriyāyogyatvaṃ phalam | tayā samillatāṃ chettuṃ vyavasyati prayatate | kvacicchamīltāmiti pāṭhaḥ | tasyā atikāṭhinyenopameye'tyantāsaṃbhāvanīyatvaṃ vyajyate |
First 34 of 242 passages. Read on
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit