Pramāṇa · Search · About · API

Siddhantanidana 3

Siddhāntanidāna 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

nidānaṃ pūrvarūpañca rūpañcopaśayastathā
samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam

3.2

bāhyaṃ nimittaṃ rogāṇāṃ nidānamiti kīrttitam
vidhāya dhātuvaiṣamyaṃ sākṣād vā rogakāri tat

3.2.p1

tat sampadyate | te ca rogāḥ krameṇa dhātuvaiṣamyasambhūtā nijā iti, āgantuhetujāstvāgantujā ityāgantava iti vā vyapadiśyante | uktañca – “dvividhā prakṛttireṣāmāgantu-nijavibhāgāt | mukhāni tu khalvāgantonaṃkha-daśanapatanābhighātābhicārābhiśāpa-badha bandhana-vyadhana veṣṭana-poḍana-rajju-dahana-śastrāśani-bhūtopasargādīni
nijasya tu khalu mukhaṃ vātapittaśleṣmikaṃ vaiṣamyam |” iti ( ca0 sū0 20 a0 )
tathāca dhātuvaiṣamyadvāreṇa rogotpādanaśīlaṃ sāmānyaṃ nidānaṃ, sākṣādrogotpādanakṣamaṃ viśiṣṭaṃ nidānamiti phalito'rthaḥ | viśeṣaṃ caitatkāryyayorāha carakaḥ“āganturhi vyathāpūrvvamutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati
nije tu vātapittaśleṣmāṇaḥ pūrvaṃ vaiṣamyamāpadyante jaghanyaṃ vyathāmabhinirvvarttayantīti”

3.2.p2

ca0 sū0 20 a0

3.3

etaccākhilamapi nidānaṃ sūkṣmadṛśā trividhamapyācakṣate ṛṣayaḥ | tadyathā“dvayostu khalvāgantunijayoḥ preraṇamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti” | ( ca0 sū0 20 a0 )| tatra indriyārthānāṃ śabda-sparśa-rūpa-rasagandhānāmayaugātiyogamithyāyogā-asātmyendriyārthasaṃyogaḥ | vāṅmanaḥśarīrapravṛttīnāmayogā'tiyoga-mithyāyogāḥ-prajñāparādhaḥ | śītoṣṇa-varṣa-lakṣaṇasya
kālasyāyogātiyogamithyāyogāḥ-pariṇāmaḥ | abhighātādīnāmadharmmasya ca
prajñāparādha evāntarbhāvaḥ | asti caitamevārthamabhidadhadārṣaṃ nidānasūtramapi“kālavuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca | dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho
hetusaṃgrahaḥ ||” iti ( ca0 sūtra0 1 a0 )
evañca nidānapadābhidheyaṃ hetujātaṃ bāhyameveti saṃśayacchedi vacaḥ paryyavasyati
paramarṣīṇām | tathāca “ābhyantaraṃ tu nidānaṃ doṣādūṣyāśce” ti kasyacidvacanamasamañjasameva | nimittaṃ hi nidānamucyate kulālādivat ghaṭādeḥ | doṣādūṣyāśca vikriyamāṇāḥ samavāyikāraṇaṃ na nimittam, tataśca na nidānapadābhidheyatāmarhantītyavocāma | spaṣṭaṃ cāhuranyatra – “iha khalu nidāna-doṣa-dūṣyaviśeṣebhyo vikārāṇāṃ vighātabhāvābhāvaprativiśeṣā bhavantīti” ( ca0 ni0
4 a0 )| yadi doṣā dūṣyāśca nidānameva syu starhi kathaṃ na nāmeha te pṛthaṅ
nirddiśyeran ? tasmānnidānaṃ bāhyameva nābhyantaramiti sudṛr̤haḥ siddhāntaḥ
vaṅgasenasaṅgrahe'pyuktaṃ-“yenāhāravihāreṇa rogāṇāmudbhavo bhavet | kṣayo vṛddhiśca
doṣāṇāṃ nidānaṃ hi taducyate |” iti | atrāpi doṣanidānayoḥ pārthakyaṃ spaṣṭam
imañcārṣamatasiddhāntaṃ bhāskarodayākhye rogavijñāne spaṣṭamāha śrīgaṅgādharo'pi“trividhānyetāni vikārasya dhātuvaiṣamyasya bāhyāni kāraṇāni, na ca samavāmithyāhāravihārādi sāmānyaṃ samudāhṛtam
viśiṣṭaṃ viṣaśastrāgnikrimivyālādi kīrttitam

3.3.p1

cayājjāgarādvegānāñca vidhāraṇādatiśucaḥ śaityādativātasataḥ | rūkṣa-kṣobha-kaṣāyatiktakaṭukairebhiḥ prakopaṃ vrajedvāyurvāridharāgama pariṇate cānne'parāhṇe'pi ca || kaṭ‌vamloṣṇa vidāhi-tīkṣṇa-lavaṇa-krodhopavāsātapa-strīsaṃparka-tilātasī-dadhi-surā-sūktā'ranālādibhiḥ | bhukte jīryyati bhojane ca śaradi grīṣme sati prāṇināṃ madhyāhne
ca tathārddharātrasamaye pittaṃ prakopaṃ vrajet || gurumadhurarasātisnigdhadugdhekṣubhakṣya-dravadadhi dinanidrāpūpamarṣiḥprapūraiḥ | tuhinapatanakāle śleṣmaṇaḥ saṃprakopaḥ prabhavati divasādau bhuktamātre vasante ||”—iti| tadidaṃ sāmānyaṃ nidānaṃ dhātuvaiṣamyaṃ janayadrogaṃ
nirvarttayatotyuktapūrvam | atha viśiṣṭa viśiṣṭākhyaṃ tu nidānamāganturoganimittaṃ
sākṣādrogakāri viṣaśastrāgnikrimibyālādi kīrttitaṃ prasiddham | tatra viṣapānaśastraprahārāgnidāhāḥ, sthūlāḥ krimayo, vyālānāṃ sarpādīnāṃ daṃśādi ceti—
sthūlatamāni viśiṣṭanidānāni | jīvāṇukhaparaparyyāyāḥ kuṣṭhādikarmmāṇaḥ sūkṣmāḥ
kramayastu—sūkṣmatamaṃ viśiṣṭaṃ nidānamiti viśeṣaḥ | abhighātādisthūlakāraṇamārabhya jīvāṇuparyyantaṃ sūkṣmaṃ vai yat kiñcit bāhyakāraṇaṃ tadeva viśiṣṭaṃ
nidānamiti phalitārthaḥ
atrāta kecidvipratipadyeran—nanu ko'yamaśrutacaro jīvāṇukāraṇavādo nāma ?
nahi jīvāṇavo rogakāraṇānīti kvāpi ṛṣibhiranumataṃ paśyāmaḥ, upalabhyamānāśca
jīvāṇavaḥ kāryyāṇyeva doṣadūṣyavikārajāni syurna kāraṇānīti na vayaṃ
pratipadyāmahe pāścātyamataṃ jīvāṇavaḥ kvāpi rogakāraṇamiti | tān pratibrūmaḥ | na
khalu kalpanāmātramidaṃ keṣāñcid yadeṣa jīvāṇukāraṇavādo nāma, pratyakṣapramāṇopalabdhai stadanvayavyatirekānuvidhāyitvādrogāṇāmārṣasammatadarśanācca | tatra
pratyakṣapramāṇopalabdhiryathā saṃkrāmakafields kuṣṭhayakṣmādiṣu pratyakṣaṃ dṛśyante
sūkṣmā jīvāṇavaḥ śoṇitaśleṣmādigatāścakṣuṣā'ṇuvīkṣaṇādiyantrasahāyena | pṛthagvidhāścaite pratisaṃkrāmakakrīṇam | idañce daśca naḥ pratyakṣaṃ yattaistairjīvāṇubhiḥ prāṇyantareṣuḥparokṣārthaṃ saṃkrāmitairutpādyante te te rogāḥ | atha tadanvayavyatirekānuvidhāyitvaṃ ca rogāṇāṃ yathā-yata yatra te te saṃkrāmiṇo rogāstatra tatra te te
jīvāṇavaḥ | yatra yatra na te jīvāṇavastatra tatra na te rogā iti | tathā ca
pratipādyate kāryakāraṇabhāvaḥ | ārṣasammatittvāvārthe bhūyasī dṛśyate—tathāhi
kuṣṭhādhikāre suśrutaḥ- “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi
sakrimīṇi bhavantyupasaṃgrahaṇastu doṣagrahaṇamabhibhavāt” iti ( su0 ni0 5 a0 )
naca vācyaṃ sahacāritvameveha krimīṇāmupadiṣṭaṃ na kāraṇatvamiti | yataścarakārthamanuvadan vāgbhaṭo'pyāha--“raktavāhisirāsthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ | apādā
vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ | keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ | ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ” iti | iha kuṣṭhekakarmmāṇa ityuktaḥ

3.3.p2

atha pūrvarūpam

3.4

pūrvarūpaṃ bhavelliṅgaṃ bhāvibyādhiprabodhakam
sāmānyañca viśiṣṭañca dvidhā tadapi kīrttitam

3.5

sāmānyaṃ doṣakopasya viśeṣaṃ nāvabodhayet
viśeṣaṃ bodhayed yattad viśiṣṭaṃ pūrvarakṣaṇam

3.6

utpannavyādhiliṅgāni rūpamāhurmanīṣiṇaḥ
pradhānaṃ vyādhibodhāya jñānaniścayadaṃ hi tat

3.6.p1

atha upaśayaḥ

3.7

auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāyatam
vidyādupaśayaṃ vyādhirgūḍhaliṅge sa bodhakaḥ

3.8

hetorvyādheścobhayośca viparītaḥ sa vā bhavet
viparītārthakārī vetyaṣṭādaśavidhaśca saḥ

3.8.p1

atha samprāptiḥ

3.10

amumāśayamāśritya doṣā itthaṃ gatāḥ svayam
dūṣyāṇyevaṃ vikurvanto liṅgānyetāni vai pṛthak
janayanti, gado jātaḥ so'yamīdṛkprakārakaḥ
jñeyametādṛśaṃ prāhuḥ samprāptiṃ rugvicakṣaṇāḥ ||6

3.11

saṃkhyā-vikalpa-prādhānya-bala-kāla-prabhedataḥ
upakramāya rogāṇāṃ samprāptiḥ paricintyate

3.12

"nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate |”
svayaṃ śāmyati tiṣṭhedvā, bahudhā rogasaṅkaraḥ

3.12.p1

‘sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ
sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn ||’ 13
"tasmādvikāra prakṛteradhiṣṭhānāntarāṇi ca
samutthānaviśeṣāṃśca buddhā karma samācaret ||” 14
“yo hyetattividhaṃ jñātvā karmmāṇyārahate bhiṣak
jñānapūrvvaṃ yathānyāyaṃ sa karmasu na muhyati ||” 15

Linked texts (7)