Pramāṇa · Search · About · API

Tantrayukti 1.p9

Tantrayukti 1.p9

Language
Sanskrit

1.p9

9 tantrasaṃjñā nāma - yatkismiścidarthe madhye vyākhyāyamāne svatantrasiddhodāharaṇaṃ tatpramāṇārthamucyate. yathā- navajvare kaṣāyā apakveṣu doṣeṣu varjanīyā uktāḥ tataḥ pakveṣu doṣeṣu laṅghanādyaiḥ praśasyate. kaṣāyo doṣaśeṣasya pācanaḥ śamano'thavā.. iti
viśeṣavacanāttatra svarasādeḥ pañcavidhasya kaṣāyasya pratiṣedhaḥ prasaktaḥ. tataḥ svataṃntrasaṃjñayā viśeṣaḥ pratiṣidhyate- tiktaḥ pitte viśeṣeṇa prayojyaḥ kaṭukaḥ kaphe. ityādi. tasmāt svatantrasaṃjñayā tiktakaṭukaṣāyau niṣiddhau pañcavidhayā svarasādikalpanayā.
10 prakṛtaṃ nāma - ūṣakastutthakaṃ hiṅgu kāsīsadvayasaindhavam. ityauṣadhādhikārāt saindhavaṃ lavaṇaṃ natvaśvādikam.
11 samānatantrapratyayo nāma- yatsādhyasya kasyacidarthasya sādhanāyānupalabhyamāne svatantrād pratyaye samānebhyastantrebhyaḥ pratyayaḥ iti. udāharaṇaṃ yathā- nīcalomanakhaśmaśruḥ ityācāreṣūktam. iyadbhiriyadbhirdinaiḥ keśanakhaśmaśrūṇyavatārya nīcalomādinā bhavitavyamiti noktam. tato vyākhyākārāḥ kṣārapāṇiprabhṛtayaḥ prasiddhā daśarātreṇa keśādīnāṃ saṃgrahamiti niścinvanti. munistvādīt- tribhiḥ pakṣasya keśaśmaśrulomanakhān saṃhārayet. iti.
12 paratantrapratyayo nāma yasyārthasya prasiddhito na svakīyamudāharaṇaṃ śakyamabhidhātuṃ nāpyanyebhyo bhiṣaktantrebhyaḥ. tatastasmin dvaye praratantrādudāharaṇaṃ kalapyate. yathā - kālārthakarmaṇāṃ yogo hīnamithyātimātrakaḥ. samyaggogaśca vijñeyo rogārogyaikakāraṇam.. ityuktam. yogasya ca lakṣaṇaṃ noktaṃ tantre anyatra vā bhiṣaktantre tatra bauddhatantrapratyayena niścīyate- svahetubhyaḥ śītoṣṇādilakṣaṇena kālasyotpattireva yogaḥ. iti.
13 hetuhetukadharmo nāma - yo hetuhetukena dharmo jñāyate. yathā- pittātisāriṇaḥ pittalātisevanāt pittamudriktaṃ raktātisārāya na cirādasya bhaviṣyatītyanumīyate samarthasya hetoḥ svakāryasyāvyabhicārāt.
14 kāryakāraṇadharmo nāma - yatra kāryasaṃjñayā kāraṇaṃ nirdiśyate kāraṇasaṃjñayā vā kāryaṃ tatra kāryasaṃjñayā tāvatkāraṇaṃ nirdiśyate. yathā doṣā api rogaśabdaṃ labhante. tatra doṣāḥ kāraṇaṃ- sarveṣāmeva rogāṇāṃ nidānaṃ kupitā malāḥ. iti vacanāt. na cedānīṃ doṣo roga iti vyapadiśyamānaḥ kāraṇe doṣe kāryaṃ roga upacarito bhavati. evaṃ kāryakāraṇasaṃjñayā nirdiśyate.
15 ādyantaviparyayo nāma - yathā- annasvarūpavijñānaṃ prāptamujjhitvā pānameva prathamamuktaṃ dravadravyavijñānaṃ kuvatā toyadīnāṃ pañcānāṃ vargāṇāmalpavaktavyatvat. samudropamatayā śāstrasyānupūrvasukhāvagāhanārthaṃ pūrvaṃ hyalpaṃ sukhenāvagāhyate paścātprabhūtamiti nyāyāt.