Pramāṇa · Search · About · API

Vagbhatamandana 18.31

Vāgbhaṭamaṇḍana 18.31

Language
Sanskrit

18.31.1

bhojanamadhikṛtya bheṣajakālāḥ bhaviṣyanti tataśca bheṣajakālamadhye rātrirapi bhaviṣyatīti na doṣaḥ iti cet tanna, īdṛśe vyākhyāne darśatisaṃkhyā
vyāhanyate | saṃkhyeti yadi nirdeśo'pi saṃkhyāyāṃ labdhāyāṃ darśati saṃkhyā
nirdeśo 'ntarnādhika saṃkhyā niṣedhārthaḥ | na tu saṃkhyā bādho'hani na
bhaviṣyati | yathā prathamaṃ bhojanamadhikṛtyorṣadha kālāḥ tathā rātri
bhojanamadhikṛtya bhaviṣyanti | tathā prathamaṃ bhojanamadhikṛtyorṣadhakāla
stataśca bhojanādhikṛtatvameva viṣayaṃ cāśritya bheṣajakālāḥ dvayorapi
bhojanayoreka saṃkhyeva vartiṣyante | tataśca darśava bhaviṣyantīti saṃkhyā
vyākhyāta iti cet tanna, yadi rātri bhojana bheṣajakālā api prathamabhojanakāle'saṅkevivaṣayatvena varttante tadā vyāne tu prātarāśaya udāne
bhojanottaramityatha prātargrahaṇaṃ vyarthamevasyāt | na prātarbhojanabheṣajakālāḥ rātri bhojana bheṣaja kālānāṃ samāna viṣayatvāt | tasmāttatra
prātargrahaṇaṃ mukhyatvāt prathama bhojana jñāpanārthaṃ | anya sāmānya bhojana
jñāpanārthaṃ anyasāmānya bhojanamadhikṛtya bheṣajakālāḥ rātri bhojane'pi
bheṣajakālāḥ syurityarthaḥ | ataeva paramparacureṇācāryeṇa dhanvantariṇāpyantarā bhaktasya lakṣaṇaṃ kṛtam 'antarā bhaktaṃ nāma yatpūrvāpara bhaktayorantarā iti | (su. u. 64|73) etacca rātri bhojanamadhikṛtakāla

18.31.2

madhye na ghaṭate | rātrāvanantabhojanābhāvāt | tasmādapara śabdo'tra bodhayati sma | prathama bhojanamadhikṛtyaiva kālastathā darśaveti | ataevoktaṃ"ata ūrdhvaṃ daśauṣadha kālān vakṣyāmaḥ, tatra abhaktaṃ prāgbhaktaṃ adhobhaktaṃ, urdhvaṃ bhaktaṃ madhyabhaktaṃ antarābhaktaṃ saṃbhaktaṃ sāmudgaṃ muhurmuhuḥ
grāsa grāsāntaraṃ ceti | (su. u. 64|65) na cātrāpi sāyamāśasyānte
kaścidbheṣajakālo'bhihitaḥ yena vāgbhaṭokto sāyamāśasya tuttara iti
vacana cāturīye caturāṇāṃ camatkāro iti | na ca svātantryeṇāpyatra
bheṣajakālamadhye rātrirapi svīkṛtyetyabhiprāyeṇa vāgbhaṭoktaṃ ūrdhvajatru
vikāreṣu svapnakāle praśasyate iti | dagdha vacaḥ | sahṛdayāyāvantaryatoti
saṃbaṃdhaṃ munimatamabhisandhīyamānaṃ samayaviruddhaṃ tantraṃ doṣa pādapadya
saṃyojayaṃtīti na rocitavyam vāgbhaṭa kupaṇḍitenābhaitaṃ | nanvasti
rātri bhojanakālayo ge svīkṛtaḥ | tathā hi bhagavaddhanvantarivacaḥ-śītakāle divāsteṣuguṇākāle nirvātavi | vātapittādhiko rātrī
vātaśleṣmādhiko divā || (su. ci. 31|22) satyaṃ mevaitat | evamādiṣu vākyeṣu rātriṣu yadbheṣajopayogaṃ dṛśyate tatpañcavidhakālamadhyeva,
30|266-7) yathā kapholleśa gade iti jīrṇe'pi hyapekṣasya kālasya
viṣayaḥ yathā ādiṣṭā bhagavatā bhoṣīśvareṇa-- "kṣudgāmokto laghutā
viśuddhi jīrṇa lakṣaṇam | tadā bheṣajamādeyaṃ syāddhi doṣavadanyathā
(ca. ci. 30|303) atra viśuddhiriti kapholleśagagatatvena hṛdayakaṇṭhādiviśiṭiśuddhistat vyādhikṛtāvekṣaṇa kāla jīrṇe'pi jñravekṣaṇa
kālasyāyaṃ viṣayaḥ na bheṣajakālo gṛhītatvāviruddhaṃ tantadoṣatayā

18.31.3

yadādiṣṭaṃ bhagavatā phaṇidhareṇa-- "apāneviguṇe pūrvaṃ" (ca. ci.
30|266) iti | atra hi sahasraṃphāṇanā pūrvaśabdena kāladvayaṃ gṛhītaṃ
nirantaṃ bhojināṃ ca | antorbheṣajakālayo apānavāyau viguṇe satyeka
eva viṣayaḥ | bhojanaṃ lakṣīkṛtya tāvat bheṣajakālo'bhihitaḥ kastasya
bhojanasyādāvante ca madhye ca bheṣajamupayojyaṃ syādityāvāṅkṣūya jagataḥ
paramārtena varakācāryeṇādeśi-- "vyāne tu prātarāśitaṃ" (ca. ci.
30|266) iti mukhyatvāt prātarāśasyaiva ādāvānte ca madhye cauṣadhamupayojyamiti | na tu sāyamāśaṃ lakṣyīkṛtyetyabhiprāyaḥ | etena prātarbhoṃjana parisamāpterevāya bheṣajakālaḥ | yathodāne bhojanottaramiti (ca.
ci. 30|266) apara bheṣajakāla iti | na tu kālaṃ vilaṃghya bheṣajamādeyaṃ na tu bhojana nikaṭameva ityarthaḥ | ayaṃ tu bheṣajakālo bhagavaddhanvantaricaraṇasaroruhe harādeśi- "antarā bhaktaṃ yatpūrvāparayorbhaktayoḥ"
(su. u. 64|73) tasmāccarakācāryeṇa samaṃ suśrutācāryasya | vijṛmbhate
ki pravīṇa matiriti
"sāyamāśasya tūttare" iti vāgbhaṭa vākyaṃ turaṅgaiḥ samayaviruddhaṃ tantradoṣa mugāriṇā kavalito'bhilakṣyate | tathā "ūrdhva jatru vikāreṣu
svapnakāle praśasyate |" etaccāpi viparyastapadavī mārūhā mādyati
"svapnakāle praśasyate" eṣa bheṣajakāla eva na bhavati | kiṃ tatrordhvajatrurogāṇāṃ pratīkāra citayā... daśavidheṣu cauṣadhakāleṣu | yathā
darśayati niścaleṣaḥ...." bhagavatā bhogīśvareṇa-- "bheṣajyakālo bhaktādaumadhye paścānmuhurmuhuḥ | sāmudgaṃ bhaktasaṃyukta grāsagrāsāntare daśa || (ca.
ci. 30|267) tatra bhaktaśabdena prādhānyātprathama bhojanameva grāhyam

18.31.4

tena bhojanasyādau dvau kālau tathā bhojanasyapaścāt dvau kālau, ekastāvaddhojanaprāntara evāstu kiṃcitkālaṃ vidhyedayaṃ daśauṣadhakālā bhavanti
na caiteṣu svapna kālo'sti | tasmāt vāgbhaṭa vākyaṃ bālapralapita
maivaitat | natu yathā prathamabhojanamadhikṛtya bheṣaja kālāḥ tathā rātrinī bhavati cānna-iha na vetti munīśvara saṃmatām avasarāmagadasya daśāpi yaḥ
pracura śā ( sana ) yuktivaśāṃ kathaṃ dviguṇitāḥ sa tu ṣoḍaka vetsyati
atha punarapi “kārśyameva varaṃ sthaulyānnahi sthūlasya bheṣajam
bṛṃhaṇaṃ laṅghanaṃ nā'lamatimedognivātajit || ( a. hṛ. sū. 14

Linked texts (4)