Hastyayurveda 17.13
Hastyāyurveda 17.13
- Language
- Sanskrit
17.13.1
atha bhagavantamamitatapasamamaladyutimāśramasthamindukāntasadṛśavapuṣaṃ pālakāpyaṃ pādayorupasaṃgṛhya romapādo'pṛcchat- 'kathameṣāṃ mahābalajavavīryasattvānāṃ
parabalapramāthināṃ hastināṃ mūrcchāḥ saṃbhavanti'
athovāca bhagavānpālakāpyaḥ-iha khalu bho dvādaśa mūrcchāḥ saṃbhavanti
tadyathā-a(ti)bhojanāt, (ati)vidagdhabhojanāt, āmadhānyopayogāt,
snehāt, vātāt, pittāt, kaphāt, saṃnipātāt, udakāt, mārgagamanāt,
madyāt, yavasācceti
tatra-atibhojanātkṛśasya sahasā hastino mūrchā bhavati | tato nistabdhākṣo'vasīdati stambhamāśrayati niḥśvasiti kaṇṭhena tiniti (?) nāpate na
śaknoti sthātuṃ kuto gantum | niṣīdatyaparābhyām | tasyaitairliṅgairatibhojanasamutthāṃ mūrchā vidyāt
taṃ pippalī marice cavyājamoda pippalīmūlaviśvabheṣajaviḍaṅgatojovatīpāṭhākuṭajacitrakasūkṣmasarṣapapāṭalīlaśunavacāhiṅgusauvarcalānāṃ gomūtre kathitānāṃ kvāthaṃ
pādāvaśeṣamavatārya sukhoṣṇaṃ pāyayet | pratipānaṃ ca salavaṇāṃ surāṃ viśudbakoṣṭhāya dāpayet | tataḥ saṃpadyate sukhī
ityatibhojanamūrcchā
atha vidagdhabhojanotpannāyāṃ mūrchāyāṃ-nipatati, utpatati, paridhāvati,
parivartate, pravepate, bhūmau cakravadbhramati
tasmai maricaśṛṅgaverāṭarūṣakabilvāragvadhadantīgaṇḍīrapippalībhirgoma yasaṃyuktābhiḥ kavalāndadyāt | prasannāṃ ca pañcalavaṇasaṃyuktāṃ pratipānaṃ dadyāt
iti vidagdhabhojanamūrcchā
rasaṃ madyaṃ vā pītvā sa yadā dhānyamāmamatyarthaṃ bhakṣayet | tato'sya mūrchā
jāyate
sa tayā bhūmau cakravatparivartate, niḥśvasiti, āṭopitaśca vyādadāti muhurmuhurmukhaṃ svaṃ nirīkṣata utphullaparyaśrunayanaḥ
17.13.2
tamevamavasthaṃ dantinamavekṣya yavabhasmaparisrutāmardhasauvīrakāṃ sasarpiṣkāṃ sasvarjikāṃ pañcalavaṇasaṃyuktāṃ prasannāṃ pāyayet | hiṅgu kuṭajapāṭhāṭarūṣakakaṭurohiṇī
dve haridre tejovatīvacāviḍaṅgasurasāśigrutindukamūlabilvamūrvāpūtikātiviṣānkṣodayitvā tasya sapañcalavaṇānkavalāndadyāt | athavā pippalīhiṅgusarṣapakuṭajapāṭhāṭarūṣakakaṭurohiṇīviḍaṅgendrayavātiviṣāḥ saṃkṣudya kavalānbhojayet | tataḥ
saṃpadyate sukhī | prasannāṃ ca lavaṇasaṃyuktāṃ pāyayet
iti dhānyamūrcchā
atha snehamūrcchā | yastu kevalaṃ yavaseneva puṣṭaḥ sahasā rūkṣaśarīraḥ snehaṃ pibati
tasya snehamūrchā jāyate
sa durmanāḥ, atipīḍyamānahṛdayo bhoktuṃ necchati, gambhīravedī mandāgniraprasṛṣṭamūtrapurīṣo niṣīdati śītecchuḥ, svapnabhūyiṣṭhaḥ śayyābhinandī dhyāyatyānaddhakukṣiḥ, pravepate
tato'smai vaṭaprarohāṇāṃ śākavallīguḍūcīkṣuṇṇānāṃ madhumiśrānkavalāndadyāt | jambuśallakyarjunānāṃ kiśa(sa)layāni madhuyuktāni bhojayet | kaṣāyavṛkṣāṇāṃ sakṣaudrānkavalānbhojayet | yavadhām̐mānāṃ madhusaṃyuktānkavalāndāpayet
athavā dṛṣṭamūtrapurīṣe'vasīdanprāyaḥ śītābhi(:)nandī vā bhavati | taṃ sakṣīrapippalīkaṃ mudgayūṣaṃ pāyayet | tenaiva cainaṃ bhojayenmṛduśālyodanamiti
iti snehamūrcchā
anaśanātyaśanaviṣamāśanādhyaśanairdhānyayavasasalilertūnāṃ viparyāsādakasmādvā
kupyati pavanaḥ | sam̐ janayati mūrcchām
athānena pratihatagatistiryagūrdhvaṃ cotpatati, hṛdayamavapīḍayati, śūlamupajanayati, udaramādhmāpayati, sa vedanārtaḥ sarvebhyaḥ sattvebhyaḥ kupyati, chinnapātaṃ ca
patati, vṛkṣataṭabhittiprākārādīnhantumicchati
17.13.3
taṃ prācīnabandharmayuktaṃ sarvagandhaiḥ sahiṅgupavaghṛtairdhūpayet | varuṇabilvātiviṣāhiṅgupatrīlaśunavacāḥ saṃkṣudya bilvapatrāṇi dha parikṣipya kavalāndāpayet | bhūyaśca
hiṅgusauvarcalasarṣapapippalīḥ kṣodapayitvā kavalāndadyāt | uṣṇodakaṃ ca pāyayet
pañcalavaṇasaṃyuktāṃ ca surāṃ dadyāt | mudgakulatthayoḥ pañcamūlayordvayoryūṣaṃ kukkuṭarasasaṃyuktaṃ pāyayet | tataḥ svastho bhavati
iti vātamūrcchā
uṣṇādhvagamanāduṣṇasalilapānādatimātralavaṇopayogādviṣamaviruddhavidagdhabhojanāt, amloṣṇatīkṣṇopayogātpittaṃ prakupitaṃ mūrcchā janayati || -
sa pāṇḍuvarṇaḥ, paridahyate saṃtaptāṅgaḥ, patati śramāṃta śvasiti vepate bhṛśamasvasthaśarīraḥ
taṃ prabhūtena śītasalilena secayet | chāyāsthaṃ tālavṛntairvījayet | yavalājavairāgatarpaṇaṃ ca prabhūtaśarkaraṃ pāyayet | ikṣuvālikṣurakairmatsyaṇḍikāyuktānkavalāndadyāt | haridrendrayavanimbapatrāmalakāni phāṇitasaṃyuktānkavalāndadyāt | -
audakāni ca yavasāni madhuravīryāṇi samṛṇālāni śarkarāsaṃyuktāni bhojayet
vyādhiśaithilye ca pāyayedāsavam | aiṇatittirilāvakānāṃ ca māṃsarasaṃ pāyayedbhojanārtham | tataḥ sukhī bhavati pittamūrchārtaśca nāgaḥ
iti pittamūrcchā
yadā ca madhurarasavīryavipākabhūyiṣṭhamāhārayati tadā śleṣmā prakupito hṛdayamavapīḍya mūrcchā janayati
sa bhavati nīlavarṇaḥ prahṛṣṭaromā śītadveṣī, uṣṇābhikāṅkṣī gurugātraḥ
17.13.4
taṃ kapitthāgnimathaimūlakalkaṃ payasā'valoḍya pāyayet | sarjādunaindrayavadhavanimbagaṇḍīrāragvadhānsaṃsrucya sakṣaudrakānkavalāndadyāt | pāpacelikāvetrāgranimbapatrapaṭolaiḥ saha siddhānmudgānmojayet | pāyayenmaireyam | āhāre ca dāpayeccūrṇaṃ
pādaṃ śirīṣapallavāṃśceti
iti śleṣmamūrcchā
yadā tu kam̐phapavanapittānāṃ saṃnipātānmūrcchati
sa viśrāntastāmro rājīvanayanaḥ praisravatkaraśrotāḥ pītanīlaharitaśyāmavarṇaḥ stabdharomā svaracchavirhāridramūtro'nannābhilāṣī bhṛśamasvasthaśarīraḥ kaphapavanapittamūrchānāṃ liṅgāni darśayati | yantāramabhikrudhyati
tasyedaṃ nidānamabhisamīkṣyai trivṛccitrakaviḍaṅgacūrṇāni, āmalakarasaṃ ca payasā''loḍya pāyayet || bilvaphalasurasāharidrātriphalāmahauṣadhībhiḥ kaithanasiddhaṃ
raktaśāliyavāṃgūṃ sarṣapatailena dhūpitāṃ pāyayet || pariṇāme ca mṛgamahiṣālpena
bhojayet | tataḥ svastho bhavati
iti saṃnipātamūrcchā
yadā tu dharmābhitaptaśarīraḥ, tathaivābhigatoṣmā salilamavagāhate sa saṃniruddhasvedoṣmā sahasā mūrcchati
sa bhinnavivarṇapurīṣamalpālapaṃ muñcati | prahṛṣṭaromā bahuśaḥ pramehati paripūrṇaniṣkogaḥ, durmanāḥ sthātuṃ na śakroti, sthūlocchvāsī bhavati
tasmai kumudakaserukotpalabisamṛṇālapanasāni pakvāni, yāni cānyāni
śītalāni madhurarasavīryavipākānyārtavāni yavasāni tāni ca śarkaropahitāni dāpayet | saktumanthaṃ śarkarāguḍaghṛtabadarasaṃyuktaṃ pāyayet | secayecca
17.13.5
vimalaśiśirasalilapūrṇairnavaghaṭairantarmatsyapiṇḍakaiśca kevalairbhojayet | pīlupanasamocanālikerapiyāladāḍimamṛddhīkāḥ salilaiḥ saṃkṣudya rātriDelayparyuṣitaṃ phāṇitasaṃskṛtametatprātaḥ pānaṃ pāyayet | bhavyapārāpatamocakāśītakāni saṃkṣudya salile
rātriDelayparyuṣitametatpānaṃ pāyayet | rasaṃ ca pāyayenmṛgasya | mahiṣasya vā rasena
bhuktvā praṇadati vārimūrchām
iti vārimūrchā
sahasā'tiprasaktasyātimātrayogāddhvano mārgamūrchā bhavati
sa tayā śūnastabdhoṣṇagurugātro'nnānabhilāṣī svapnakāmo bhṛśamasvasthaśarīraḥ
tasya sarpiṣā sarvaseka iṣyate | tataḥ sukhoṣṇena salilena pariṣicya tilasarṣapayavacūrṇairutkārikāṃ da̍dhnā surayā vā paiṃkāṃ (kṛtvā) tayā sukhoṣṇayā pralimpet | madhuphāṇitayuktāni cāsmai bisamṛṇālānīkṣuveṇutrāṇi ca dadyāt
dvihastamātrāśrayaṇaṃ mṛdupaRowāṃsulaṃ sukhaśayanamasaṃbādhaṃ kṛtvā pakṣātpakṣaṃ niṣādayet
tataḥ phāṇitasaṃskṛtāṃ prasannāṃ pāyayet | jīrṇamatsyarasena kukkuṭarasena vā bhojayet | ponaṃ ca dadyāt
iti mārgamūrchā
madyaṃ sthānadoṣānvitamativṛttamajātaṃ vipannaṃ vā pītavato madyamūrchā bhavati
sa tayā va̍mati nimīlayatyunmīlayati, avalīyate vibhramati paridahyati muhyati
saṃtaptāṅgaḥ
tamevamavasthaṃ dantinamabhisamīkṣya vimalaśiśirasalile niṣkardame sutīrthe
hrade śītacchāyopagūḍhe satīrapādape vigāhayet | irvārubisamṛṇālavidārīdāḍimadadhitthakaserukramātuluṅgamaricasauvarcalasaṃyuktānkavalānbhojayet | atasīdhūmacūrṇairdadhimastūdakasiddhāṃ sapañcalavaṇāmamlāṃ yavāgūṃ māṃlatexrarasamsusaṃskṛtāṃ pāyayet
17.13.6
sapañcalavaṇāṃ ca prasannāṃ dadyāt | dāpayecca vetraguḍasamatsyapiṇḍakopanāhaṃ kukkuṭasaṃyuktena mudgayūṣeṇa bhojayet | tataḥ saṃpadyate sukhī
iti madyamūrchā
kuyavasamaviśuddhaiddeśajaṃ krimijuṣṭaṃ sthānadoṣānvitaṃ vā yavasaṃ bhuktavato
nāgasya yavasamūrchā bhavati
sa tayā pīḍitaḥ stabdhakukṣiḥ śūlārto'bhivartate, niṣīdati, vepate, muhurmuhurmukhaṃ vyādadāti
tatastaṃ triphalāsaindhavaviḍaṅgaivyoṣagomayasaṃyuktānkavalānbhojayet | priyaṅgulodhramadhusaṃyuktānkavalāndadyāt | dārvākeṃ-daṃ darbhamūlaṃ sarmaṅgāṃ madhurasāṃ pāṭhāṃ
hiṅgubṛhatyau ca kvāthayitvā parisrāvya rātristhitamāsavaṃ madhusaṃyuktaṃ pāyayediti
yavasādhyāyaproktāni yavasāni vicitrāṇi dadyāt | annairannapānaproktaiśca bhaktairvividhairbṛhayediti
tatra ślokaḥsahotpattinidānāstā mūrcchā dvādaśa kīrtitāḥ
sopakramavidhānāśca tava pārthiva pṛcchataḥ
iti yavasamūrcchā
iti śrīpālakāpye gajāyurvedamahāpravacane mahārogasthāne mūrcchādhyāyaścaturdaśaḥ ( trayodaśaḥ )
Linked texts (1)
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit