Hastyayurveda 76.p1
Hastyāyurveda 76.p1
- Language
- Sanskrit
76.p1.1
devarājapratīkāśaṃ sūryāgnisamavarcasam
romapādo mahāprājñaḥ pālakāpyaṃ sma pṛcchati
dantarogaḥ katividhā nāgānāṃ saṃprakīrtitāḥ
samutthānaṃ ca kiṃ teṣāṃ vijñāyante kathaṃ ca te
kīdṛśastu bhavetsādhyastvasādhyaścāpi kīdṛśaḥ
etanme brūhi pṛṣṭastu pālakāpyastato'bravīt
prāpnuyāddantayordoṣaṃścaturbhiḥ kāraṇairnṛpa
doṣato jarayotpātādāgantuśceti kīrtyate
evaṃ caturvidho doṣo dantānāṃ parikīrtitaḥ
tatra tāvatpravakṣyāmi sarvasāmānyalakṣaṇam
śyāvatvaṃ śūnatā caiva lakṣyate dantaveṣṭayoḥ
dantayoścaiva vaivarṇyamatyarthamupalakṣayet
bahuśo yo vidhamati dantaveṣṭau mataṅgajaḥ
makṣikābhiḥ parivṛto madhvaktamiva bhājanam
parivarṣati cātyarthaṃ pāṃśunā vikiratyapi
aṅgulyā ghaṭṭayeccāpi taṃ vidyāddantarogiṇam
yadā kaṣāyatiktāni bhojanāni niṣevate
śuṣkaṃ vā yavasaṃ bhuṅge rūkṣaṃ vā bhojanaṃ tathā
ebhirnimittairnāgasya vāyuḥ koṣṭhe prakupyati
† na tāḥ prakupito vāyurdhamanīḥ pratipadyate
dhamanīpratipannastu dantamūle niṣevate
tasya tena prakopeṣa dantarogaḥ prajāyate
saṃpraduṣṭaḥ kharaṃ veṣṭe śvayathuṃ janayettataḥ
bastamūtraprasaṅgaśca kṛṣṇasrāvaḥ saphenilaḥ
ityetadvātaduṣṭasya lakṣaṇaṃ samudāhṛtam
atha pittena duṣṭasya lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate
yo'tyarthaṃ kaṭukāmlāni lavaṇāni niṣevate
tailaprāyāṇi satatamuṣṇāni ca mahīpate
yavasāśanayā(pā)nāṃnāṃ viruddhānāṃ ca sevanāt
ebhirnimittairnāgasya prāyaḥ pittaṃ prakupyati
tacca prakupitaṃ pittaṃ dhamanīḥ pratipadyate
dhamanīpratipannaṃ ca dantamūle niṣevate
tasya tena prakopeṣa dantarogaḥ prajāyate
( ⁕veṣṭau ca paridahyete śvayathuścātra jāyate
76.p1.2
atha kuṇapagandhaṃ ca srāvamāśu vimuñcati
haritaḥ pīto rakto vā varṇataścopalakṣya nṛpa
na sevanti ca taṃ kledamatyarthaṃ makṣiva hṛnnṛpa
iti pittapraduṣṭasya lakṣaṇaṃ samudāhṛtam
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kaphaduṣṭasya lakṣaṇam
yadā madhurabhūyiṣṭhamahāramupasevate
śītalaṃ ca viśeṣeṇa tathā ca lavaṇaṃ nṛpa
tasya śleṣmā prakupito dhamanīḥ pratipadyate
dhamanīḥ pratipannastu dantamūle niṣevate
tasya tena prakopeṇa dantarogaḥ prajāyate
dantaveṣṭau ca lakṣyete) ( śleṣmaṇo lakṣaṇāntaram |)
śleṣmaṇaśca praduṣṭasya dantarogasya lakṣaṇam
sarvaireva prakupitairdoṣaiḥ sāmānyalakṣaṇaiḥ
śvayathustrāvagandhādi saṃnipātasya lakṣaṇam
yadā rogānvitaṃ raktaṃ dantamūlena† (?) vidyate
vidahyamānaṃ tadraktaṃ tato doṣāya kalpate
dantaraugāḥ prajāyante nānādoṣasamudbhavāḥ
dāntānāṃ dantamūleṣu bahuvyākulalakṣaṇāḥ
ityete doṣajāḥ proktā dantaraugāḥ pṛthagvidhāḥ
jarayā dantarogastu vayojñāne pravakṣyate
na doṣānnābhighātādvā yadā danto viniḥsṛtaḥ
niḥsṛte lakṣyate sadyaḥ pūyaṃ śoṇitameva vā
kuṇapaṃ visragandhaṃ ca durgandhaṃ vā yadā tadā
tamotpātikamityāhurācāryāḥ śāstrakovidāḥ
dakṣiṇe tvatha dante ca prathamaṃ dṛśyate yadā
tadā vyādhikaro rājñaḥ srāvo yokturbhayāvahaḥ
sravaṇaṃ patanaṃ cāpi dantasya sahasā yadi
daivotpātakṛtaṃ tvetadasādhyamiti kīrtyate
sa nāgaḥ śāntimicchadbhiḥ svadeśasya nṛpasya ca
svarāṣṭrātparadeśe'śu prasthāpyaḥ syādvicakṣaṇaiḥ
ityutpātakṛtasyoktaṃ dantarogasya lakṣaṇam
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi āgantorapi lakṣaṇam
patanāccalanādvā'pi samare prahatasya ca
76.p1.3
vṛkṣaveśmābhighātādvā vasudhāṃ nimnatastathā
niyudhyamānasya kairebandhervā vividhaistathā
nāgasya kāraṇairebhirviṣāṇamupahanyate
jarjaratvamavāpnoti bhajyate vā patatyapi
kalpānte mathyate vā'pi • dālyate pāṭhyate'pi vā
nāstyutpātakṛto doṣo yaddantapatanaṃ bhavet
ityāgantoḥ samākhyātaṃ dantarogasya lakṣaṇam
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sādhyāsādhyasya lakṣaṇam
bhagnaśeṣasthitaṃ yāpyaṃ dantaveṣṭavyapāśrayam
veṣṭopariṣṭādyadbhagnamasādhyamapi nirdiśet
keriṇyā saha nistīrṇe vraṇakarmavidhiḥ smṛtaḥ
saṃvatsaroṣito vyādhiḥ sa yāpyo yo na sidhyati
sa yadā vardhate danto vivarṇasya ca dṛśyate
evaṃ sādhyamiti brūyādasādhyaḥ saṃpravakṣyate
yasyāṃ tu kṛmayo veṣṭau bhakṣayanti tadudbhavāḥ
veṣṭaḥ saṃmlāyate caiva vivarṇaścopalakṣyate
†karīryāścopaghātena srāvaḥ pūtiḥ pravartate
na ca siddhimavāpnoti tadasādhyasya lakṣaṇam
yāpyaṃ ca yāpayeddantamasādhyaṃ ca vivarjayet
sādhyaṃ ca sādhayedvaidyaḥ śāstroddiṣṭena karmaṇā
daśāṅgulā gatiryā tu bheṣajyaṃ tatra kārayet
ūrdhvaṃ daśabhyo'ṅgulebhyo bheṣajyaṃ na praśasyate
sarpiḥprakṣālanaṃ kāryaṃ dante sadyaḥkṣate nṛpaḥ
dantarogasya śāntyarthamārogyāyaiva dantinām
kaṭukāni kaṣāyāṇi tiktāni ca samāharet
tvakpatraphalamūlāni śoṣayitvā vipācayet
tena prakṣālayedveṣṭau kṣārairvā vividhaistathā
prasannayā vā prakṣālyau hastimūtreṇa vā punaḥ
tilasarṣapakalkena vātake'bhyañjanaṃ hitam
nasta(sya)karma ca kartavyaṃ trivṛtena bhiṣagjitā
paṭolaṃ candanaṃ mūrvā golomī kaṭurohiṇī
pāṭhayā saha tulyāni gavāṃ mūtreṇa 'peṣayet
76.p1.4
etaistailaṃ vipakkaṃ tu nasyābhyañjanayorhitam
paittike dantaroge tu........................
kaphakṛtadantarogacikitsā (?)
śvetā kuṣṭhaṃ haridrā ca bibhītakaphalāni ca
tathā dāruharidrāṃ ca harītakyāḥ phalāni ca
sāmbaṣṭhā ca mahī dhātrī bhallātakaphalāni ca
rohiṇyativiṣā caiva vacā haimavatī tathā
ajāmūtreṇa piṣṭaistu tailamebhirvipācayet
nasyābhyañjanayogena praśastaṃ sukṛtaṃ bhavet
naktamālapāstu tailaṃ tu hitaṃ vai sāṃnipātike
athavā kuṣṭhasaṃyuktaṃ tagareṇa haridrayā
suvahākaṭurohiṇyā tejovatyāstathaiva ca
mustayā hiṅgunā caiva tailaṃ samyagvipācayet
dantarogeṣu sarveṣu tailametatpraśasyate
veṣṭayaiormakṣaṇe nityaṃ nāgasya manujādhipa
pippalīśṛṅgavereṇa maricairmustakena ca
āḍhakībījasaṃyuktaṃ vṛścikākhyāstathaiva ca
tathā kaṭukarohiṇyā tejovatyāṃ tathaiva ca
tailaṃ sahātiviṣayā bhiṣaksamyagvipācayet
etadabhyañjane nasye praśastaṃ dantarogiṇām
pārāpataṃ ca bhavyaṃ ca voraṃ ca saparūṣakam
tathā paṭolaṃ sakṣaudraṃ tailena saha pācayet
jñātvā dagdhamanāmaṃ ca tatastadavatārayet
tailena tena śravaṇasrotsoranuṣeva(ca)nam
tenāsya srotasoḥ śuddhiḥ saṃdhānaṃ dantayostathā
rocanā triphalā rodhraṃ tathā sarjaraso nṛpa
samaṅgāṃ gairikaṃ padmaṃ dhātakīpuṣpameva ca
sūkṣmacūrṇīkṛtairetairbhavedveṣṭānusārabhṛt
sarveṣāṃ dantarogāṇāmidaṃ śodhanaropaṇam
prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāpriyaṅgumadhukaṃ tathā
kṣaudraṃ salodhraṃ sarpiśca hitaṃ veṣṭapralepanam
vacāsarṣapalodhraṃ ca laśunaṃ ca phaṇijjakam
viḍaṅgaṃ nimbapatrāṇi haridrādvayameva ca
karañjabījendrayavāḥ pippalī maricāni ca
76.p1.5
goviṣāṇī vale ṣañca (?)···· ···· ···· ····
···· ···· ···· ska···· ····śeni(?)samāni tu
hiṅgunā saha yuktāni dhūpo'yaṃ dantarogiṇām
samastairasamastairvā dravyairetairhito bhavet
vraṇāvasthā viśeṣeṇa vraṇanetrāṇi kārayet
sūkṣmāṇi tāmralohena tathaiṣaṇīṃ ca pārthiva
jaradvakkṛto bastiḥ praśasto vraṇaśodhane
vaprācca parirakṣetaṃ kariṇāṃ ye tathā'dhvani
dantānāṃ rakṣaṇārthāya pratimokṣāṃśca kārayet
baddhvā vāyasapakṣairvā sphaṭitāñjarjarāṃstathā
śirovirecanairdhūpairnasyakarmabhireva ca
prakṣālanaiśca satataṃ dantarogaṃ praśāmyati
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dantapātavidhiṃ nṛpa
pātayogyaṃ viditvā tu gajadantaṃ prapātayet
kṛṣṇalohena śuddhena śalākāṃ kārayettataḥ
apūrvā khadirādīnāṃ śalākā ca vidhīyate
tāṃ śalākāṃ tatastasya nikṣipedanukūlayet
sahasā pātyamāne tu doṣāḥ syurbahavo nṛpa
tāvadvinikṣipeddhīmānyāvacchlathatvamāgataḥ
sarvaśca kṣubhite dante tato lagnāṃ vica
gurvī samāṃsalāṃ············samālabdhaṃ(?) gamayedbhutam
yadi vā tena yogena na patedvai tadā nṛpa
prativeṣṭamavākṛṣya nalenamavagāhayet(?)
dvivraṇīyakriyābhistu tato vraṇamupācaret
Linked texts (4)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit