Hastyayurveda 76.p1.1
Hastyāyurveda 76.p1.1
- Language
- Sanskrit
76.p1.1
devarājapratīkāśaṃ sūryāgnisamavarcasam
romapādo mahāprājñaḥ pālakāpyaṃ sma pṛcchati
dantarogaḥ katividhā nāgānāṃ saṃprakīrtitāḥ
samutthānaṃ ca kiṃ teṣāṃ vijñāyante kathaṃ ca te
kīdṛśastu bhavetsādhyastvasādhyaścāpi kīdṛśaḥ
etanme brūhi pṛṣṭastu pālakāpyastato'bravīt
prāpnuyāddantayordoṣaṃścaturbhiḥ kāraṇairnṛpa
doṣato jarayotpātādāgantuśceti kīrtyate
evaṃ caturvidho doṣo dantānāṃ parikīrtitaḥ
tatra tāvatpravakṣyāmi sarvasāmānyalakṣaṇam
śyāvatvaṃ śūnatā caiva lakṣyate dantaveṣṭayoḥ
dantayoścaiva vaivarṇyamatyarthamupalakṣayet
bahuśo yo vidhamati dantaveṣṭau mataṅgajaḥ
makṣikābhiḥ parivṛto madhvaktamiva bhājanam
parivarṣati cātyarthaṃ pāṃśunā vikiratyapi
aṅgulyā ghaṭṭayeccāpi taṃ vidyāddantarogiṇam
yadā kaṣāyatiktāni bhojanāni niṣevate
śuṣkaṃ vā yavasaṃ bhuṅge rūkṣaṃ vā bhojanaṃ tathā
ebhirnimittairnāgasya vāyuḥ koṣṭhe prakupyati
† na tāḥ prakupito vāyurdhamanīḥ pratipadyate
dhamanīpratipannastu dantamūle niṣevate
tasya tena prakopeṣa dantarogaḥ prajāyate
saṃpraduṣṭaḥ kharaṃ veṣṭe śvayathuṃ janayettataḥ
bastamūtraprasaṅgaśca kṛṣṇasrāvaḥ saphenilaḥ
ityetadvātaduṣṭasya lakṣaṇaṃ samudāhṛtam
atha pittena duṣṭasya lakṣaṇaṃ saṃpravakṣyate
yo'tyarthaṃ kaṭukāmlāni lavaṇāni niṣevate
tailaprāyāṇi satatamuṣṇāni ca mahīpate
yavasāśanayā(pā)nāṃnāṃ viruddhānāṃ ca sevanāt
ebhirnimittairnāgasya prāyaḥ pittaṃ prakupyati
tacca prakupitaṃ pittaṃ dhamanīḥ pratipadyate
dhamanīpratipannaṃ ca dantamūle niṣevate
tasya tena prakopeṣa dantarogaḥ prajāyate
( ⁕veṣṭau ca paridahyete śvayathuścātra jāyate