Rasadhyaya 3
Rasādhyāya 3
- Language
- Sanskrit
Contents
- 3.110-2 — 1 part
3.2
kṣīram
<Importance of personal observation>
Even when taught directly by a guru, metallurgical alchemy is not accomplished / so long as the practical procedure is not witnessed two or three times beside the guru.
3.3
palāśaparpaṭaḥ
3.4
citrakakkāthaḥ
3.5
vajrakaṃdaḥ
3.6
kaṭutumbā
3.7
bīaṃkaḥ
3.8
triphalākaṣāyaḥ
3.9
punaścitrakakaṣakaṣāyaḥ
3.10
aśvagaṃdhā
3.11
nāhi
3.12
aṃkudhya
3.3-2
atra citrakakaṣāyo dvivelaṃ vidyate'to dvādaśabhiroṣadhairekādaśaiva iti sūtaśodhanasaṃskārastṛtīyaḥ
3.43
atha mūrchanotthāpanam
kāthena trikaṭoḥ kṣuṇṇaṃ prākṛtaṃ śodhitaṃ rasam
rasenāsannadūdhilyāstathārdrayā rasena ca
3.44
kākamācīrasenaiva devadālīrasena ca
śuṣkaṃ śuṣkaṃ punaḥ kṣuṇṇaṃ samaryāmarya śoṣayet
3.45
auṣadhagauṣadhasyānte kṣālayetkāñjikena ca
pratryāyaṃ dinānīha sapta saptaiva mardayet
3.46
mūrchitotthāpanaṃ sūte kāryaṃ paṃcabhirauṣadhaiḥ
tejasvī jāyate'vaśyaṃ mūrchitotthitapāradaḥ
3.47
atha pātanam
kajjalābho yadā sūto vihāyaghanacāpalan
saṃmūrchitastadā jñeyo nānāvarṇo'pi tatkacit
3.48
utthāpayennirudhyātha pātrasaṃpuṭamadhyagam
punastanmūrchayetsūtaṃ kaṃcukīnāśayet tataḥ
3.49
evametatkrameṇaitat saptavārāntumūrchayet
itthaṃ saṃmūrchitaḥ sūto doṣaśūnyaḥ prajāyate
3.50
anyamatamathotthāpanam—
āranālamṛte sūtamutthāpyaṃ rasadhīmatā
mūrcchitotthitasūtasya catuḥṣaṣṭipalāni ca
3.51
palāni tāmracūrṇasya khalve kṣiptvā ṣoḍaśa
nimbukaṃ ca rasaṃ kṣiptvā lūṇaṃ dvātriṃśadaṃśakam
3.52
tāvatsaṃmardayedyāvat pīṭhī syānmṛkṣaṇopamā
muktvā kaṭāhabuṃdhe tāṃ madadyātrasaṃpuṭam
vastrāntāni mṛdā limpejjāritānīva buṃdhake
3.53
sajalasthālikāvakre kaṭāhaṃ pradharaṃ kṣipet
kaṃṭhaṃ kaṭāhabaṃdhaṃ ca liṃpedrasaṃ mṛdā tathā
3.54
chāṇakāni kaṭāhāgte yāmārdhajvālayedyathā
jalamadhye raso yāti tāmraṃ tiṣṭhati buṃdhake
3.55
samavāramidaṃ kāryaṃ śuddhaṃ syādrasapātanam
sūkṣmadoṣā vilīyate mūrcchitotthitapātane
3.56
athotthāpanam
khalvena sahitaṃ sūtaṃ mardayecca dinatrayam
pūrvavatpātayettaṃ tu adhordhvaṃ tiryagaṃ ca tatu
3.57
evaṃ pātanayaṃtreṇa saptavāraṃ tu pātayet
sūtamabhraṃ dvayaṃ mardyaṃ kāṃjikena samaṃtataḥ
3.58
sthālikātalamadhye'pi sthāpyaṃ tat kṛtagolakam
triphalārājikātrihiviṣaśigrusamāṃśakaiḥ
3.59
ūrdhvasthālīṃ samālipya kartavyaṃ saṃpuṭaṃ varam
saṃdhau ca mṛtsnāgaveṣṭya ḍamaruṃ yaṃtramuttamam
3.60
kāryā cāsyordhvabhāge'pi kuṃḍalī vihitā parā
tadadho jvālayedagniṃ maṃdaṃ maṃdaṃ triyāmakam
3.61
adhaḥ sthālīṃ parityajya cordhvasthālyāṃ paritrajet
punaranyamatam—
kāsīsaṃ saiṃdhavaṃ sūtaṃ tattulyaṃ ca dināvadhi
kāsīsasya hyabhāvena dātavyā phullatūrikā
3.62
stokaṃ stokaṃ kṣipetkhalve trayamekatra mardyet
pratyekaṃ śataniṣkaṃ syādūna naivādhikaṃ kacit
3.63
sthālisampuṭayantreṇa dinaṃ caṇḍāgninā pacet
ūrdhvalagnaṃ tu taṃ śuddhaṃ pāradaṃ cāharet śubham
3.64
anyamate—
patrāṇi tāmrasya laghūni piṣṭīṃ kṛtvā rasena triguṇena bhāṃḍe
× × × ×
3.65
tāmrāmūtaṃ rasāttāmraṃ pātanāya pṛthakkṛtam
dvayaṃ tathaiva saṃciṣya pīṭhī kāryā ca pūrvavat
3.66
tāṃ tāmramūtayoḥ pīṭhīṃ sthālikāyāṃ kṣipetpunaḥ
sthāliṃ cādhomukhīṃ kṛtvā liṃpedvastramṛdā mukhe
3.67
yantro ḍamarukākhyo'sau tathā vidyādharābhidhaḥ
upari sthālikābundhe dātavyaṃ gomayaṃ tataḥ
3.68
adhaḥ sthālyāstvadho bundhe yāmaṃ mṛdvagninā pacet
sūto yātyuparisthālyāstāmraṃ tatraiva tiṣṭhati
3.69
saptavelamidaṃ kāryaṃ sūtotthāpanamucyate
vyāpako jāyate svacchaḥ pātitotthāpito rasaḥ
3.70
atha svedanam
śigruvṛkṣasya patrāṇi vāriṇā varttayedyathā
jāyate'timṛduḥ piṃḍaḥ kuryātpiṃḍasya kulahaḍīm
3.71
tāmraṃ tyaktvotthitaṃ sūtaṃ luptaṃ dvātriṃśadaṃśakam
kṛtapākkulahaḍīmadhye kṣipettaṃ samagrakam
3.72
āranālaṃ kṣipetsthālyāṃ rasaṃ niṃbukasambhavam
kaṃṭhe kāṣṭhaṃ ca badhnīyādbundhe pākkṛtakulahaḍīm
3.73
kāṣṭhe vastraṃ ca vaghnīyānna spṛśetkāṃjikaṃ yathā
pihitāyāṃ tathā sthālyāṃ mṛdvagnijvālayeddadhaḥ
3.74
pratyahaṃ triṃśadyāmaṃ ca kāryaṃ saptadināni vai
pratyahaṃ śigrupatraiśca kāryā kulhaḍikā navā
3.75
naṣṭaṃ naṣṭaṃ cāranālaṃ kṣipennūtanaṃ muhuḥ
dolāyantreṇa kartavyā rasasya svedane vidhiḥ
3.76
svedanairvahnirutpanno raso jāto bubhukṣitaḥ
saṃpratyūrdharaso'syarthaṃ sahate'gniṃ vipācane
3.78
svedanayaṃtramāha—
kāṃjikauṣadhapatrāṃtaḥ poṭalīmadhyalambanaḥ
culhāgnau svedyate svedyaṃ yatredaṃ dolayantrakam
3.79
vastraṃ catuṣpuṭaṃ kṛtvā kheganāpi puṭīkṛtam
svedyaṃ sūtaṃ ca maṃdāgnau yathā nopakṣayaṃ vrajet
3.80
jyoṣārdriśigrukandaśca mayūramūlakāsurī
kāṃjikena ca saṃsvedyaṃ sūtaṃ buddhimatā dinam
3.81
gomahiṣyāśca meṣāṇāṃ kharamūtraiśca paṃcabhiḥ
paṃcabhirlavaṇaiḥ kṣāraiḥ svedanīyaṃ raseśvaram
3.82
cāṃgerī kāṃjikaṃ niṃbujaṃbīrabījapūrakaiḥ
rasaiḥ saṃsvedanīyaṃ ca pāradaṃ mukhavāṃchayā
3.83
athaniyāmakaḥ—
uttarasyāṃ bhavetsthūlo raktasaiṃdhavakhoṭakaḥ
taddharme raṃdhrakaṃ kṛtvā sūtaṃ ca sveditaṃ kṣipet
3.84
tataśca caṇakakṣāraṃ datvā copari naimbukam
rasaṃ prakṣipya dātavyastādṛk saiṃdhavakhoṭakaḥ
3.85
gartāṃ kṛtvātha bhūgarbhe kṣiptvā saiṃdhavasaṃpuṭam
dhūlimuṣṭāṃguliṃ datvā kārīṣaṃ dinasaptakam
3.86
vahniṃ saṃjvālya tadrātriṃ kṣālayetkāṃjikena ca
ayaṃ niyāmako nāma saṃskāro hyaṣṭamaḥ smṛtaḥ
3.87
caṇakakṣāranāśe ca cūrṇaṃ syānnavasārajam
sājīkṣārasya tannāśe kṣāro jhījaraṭasya ca
3.88
hiṃgupūṣā ca tannāśe tathairaṃḍaphalāni ca
pūṣā datvā ca pratyekaṃ prakṣipennaimbukaṃ rasam
3.89
atīvāgnisaho jātaḥ pārado'sau niyāmakaḥ
annārthī rasanā lolā niḥśaṃkaṃ saṃskṛtaḥ sadā
3.90
atharodhanam
kācakuṃpe mṛdā liṃpenmadhye niyāmakaṃ rasam
kṣiptvāsye cīvaraṃ badhvā channaṃ koḍīakenaca
3.91
bhūgartte kumpikāṃ kṣiptvā datvā copari bālukām
kārīṣāgniṃ pratidinaṃ jvālayedinasaptakam
3.92
kuṃpikāyā raso grāhyo vidhiprokto nirodhakaḥ
rasanāṃ lelihānaśca pīḍito'tibubhukṣayā
3.93
atha mukhakārī
snuhī ca girikarṇī ca kṣīriṇī vajrakaṃcukī
sarpākṣī meghanādā ca matsyākṣī mṛgabhojanī
3.94
śiraḥpuṃkhā ca cāṃgerī vajravallī punarnavā
madhukaṃsārive tiktā trāyaṃtī caṃdanāmṛtā
3.95
araṇyatulasī kṛṣṇā śāṃkhinī ravibhūlikā
etāni yāmikā proktā rasakarmaṇi śaṃbhunā
3.96
āsāṃ niyāmikānāṃ tu yathālābhaṃ prakalpayet
pakṣacchinno bhavennūnaṃ oṣadhayā puṇyapākataḥ
3.97
athānyamate—
niyāmikāṃ tato vakṣmi sūtasya mārakarmaṇi
sarpākṣī kṣīriṇī vadhyā matsyākṣī śaṃkhapuṣpikā
3.98
kākajaṃghā śikhiśikhā brahmadaṃḍyāruparṇikā
varṣābhūḥ kaṃcukī mūrvā mācīkotpalāciṃcikam
3.99
śatāvarī ca dvilatā vajrakaṃdādikarṇikā
maṃḍūkaparṇī pāṭhālī citrako grīṣmasuṃdaraḥ
3.100
kākamācī mahārāṣṭrī haridrā tilaparṇikā
śvetākau śigrudhattūramṛgadūrvā harītakī
3.101
guḍūcī muśalī puṃkhā bhṛṃgarāḍkaṃtracitrakam
nāraṃgaṃ sūraṇaṃ muṃḍī malaṃ kāpotakokilam
3.102
saiṃdhavaṃ śvetavarṣābhū khāparaṃ hiṃgumākṣikam
viṣṇukrāṃtā somavallī brahmaṇyī yakṣalocanā
3.103
vyāghrapādī haṃsapādī dṛścikālī kutuṃbakam
svayaṃbhukukkusaṃ kuṃbhī hastisuṃḍīṃdravāruṇī
3.104
bījinyarūṣakarasyāpi sarva ete niyāmikāḥ
etāḥ samastā vyastā vā deyā saptadaśādhikāḥ
3.105
māraṇe mūrcchane baṃdhe rasasyaitā niyojayet
aprasūtagavāṃ mūtraiḥ piṣṭā mūrvā niyāmakāḥ
3.106
taddrāvairmardayetsūtaṃ yathā pūrvoditaṃ kramāt
ityevaṃ jāraṇāyuktaṃ māraṇaṃ parikīrtitam
3.107
bījapūrasya savṛṃtaṃ protsārya kuru raṃdhrakam
nirodhakaṃ salavaṇaṃ kṣiptvaikaṃ tena chādayet
3.108
kāṃjikena bhṛtā sthālī niṃbukānāṃ rasācitā
dolāyaṃtreṇa tanmadhye buḍaṃtaṃ bījapūrakam
3.109
badhvā vidhāya saptāhaṃ haṭhāgniṃ jvālayedadhaḥ
pratyahaṃ mātuliṃgaiśca navyairbhavyaṃbhavanmukham
3.110
grasate cābhrakādīni sūtenāsyaṃ prasāritam
vyāttavaktro grasatyeva kṣipraṃ sarvaṃ ca jīryati
3.111
atha jāraṇam
karkaṭīphaṇinetrābhyāṃ viṃcikāṃbujamārkavaiḥ
niyamyo'sau tataḥ samyak capalatvaṃ nivarttayet
3.112
mardanamūrcchanapātaiḥ kadarthito bhavati maṃdavīryyastu
sṛṣṭyāṃbujairnirodhāttaladvayaprāyo na khaṃḍaḥ syāt
3.113
itthaṃkadarthitatanurgalitātmavīryyaḥ
sṛṣṭyāṃcitaśchagaṇakaiḥ puṭito balī syāt
bhūṭaṃkaṇoṣaṇastrayāsuriśigrupiṣṭaiḥ
svinnastryahe tuṣajale'thabhavetsudīptaḥ
3.114
triphalā citramūlaṃ ca saurāṣṭrī navasādaram
śigrurasena saṃbhāvya mardayecca dinatrayam
3.115
tenaiva madhyagaṃ kṛtvā niyamyo'sau punaḥ punaḥ
trayodaśe'hi saṃprāpte jāyate dīpanaṃ śubham
3.116
anyamatam
bhūkhagaṭaṃkaṇamanaḥśilalavaṇāsuriśigrukāṃcikau tridinam
svedena dīnadīpto'sau grāsārthī jāyate mṛtaḥ
3.117
vyāghrāsyaṃ kācakuṃpyaṃtaḥ sallūṇaṃ naimbukaṃ rasam
palaṃ dhānyābhrakaṃ kṣitvā liṃpedvastramṛdā mukham
3.118
mukhe koḍīyakaṃ dadyātkuḍīkāvālukābhṛtā
kupikāṃ vālukāmadhye kṣiptvā copari vālukām
3.119
madāyā dho'ṣṭayāmaṃ ca haṭhāgniṃ jvālayetsudhīḥ
palaṃ dhānyābhrakaṃ caikaṃ jāraṇīyamaharniśam
3.120
mṛtāddaśaguṇaṃ jāryaṃ dhānyābhraṃ rasavedinā
nāmnāsau gaganagrāsaḥ pāradaḥ parikīrtitaḥ
3.121
ekapatrīkṛtaṃ sarvamabhrakaṃ tadanantaram
tanmakhaparpaṭinyastaṃ padahettīvravahninā
3.122
agastipuṣpatoye ca kumudānāṃ rasena ca
varṣābhūtuṃdalīyena maricaiḥ sumukhena ca
3.123
māhiṣeṇaiva dugdhena sārayitvā'bhrakaṃ tataḥ
yavaciñcikatoyena klāvayitvā puṭe pacet
3.124
maricāsurasiddhārthavipacūrṇaśca mūtakam
śvetadeyatkāṃjike baddhaṃ dolāyāṃ divasatrayam
3.125
evaṃ svinno rasaḥ paścātkāṃjike yavaciñcikām
samūlapatrāṃ saṃkuṭya saṃdhayitvā vicakṣaṇaḥ
3.126
kāṃjike jāyate devyarasabaṃdhe tu niścaśaḥ
hemā kriyā hemamukhe tāre tāramukhaṃ kṛtam
3.127
yavaciñcikatoyena svedayan svedayed budhaḥ
lohāgrebhramatho śālasudagdhaṃ varṣayettathā
3.128
jīrṇasya lakṣaṇaṃ jñeyaṃ jalaukādaṃḍadhāriṇaḥ
dvitīye kākaviṣṭhābhaṃ tṛtīye tailako bhavet
3.129
kapilotha nihadvāro vipuṣo naiva muṃcati
agnau hi ghātanikrastho vyomajīrṇasya lakṣaṇam
3.130
atha vaikṛtakasparśādivyauṣadhimukhaṃ prati
atha ha carati kṣipraṃ kṣaṇādeva nibadhyate
3.132
tato lohakapālasthaṃ svedayenmṛduvahninā
sukhoṣṇenāranālena prakṣālitarasaṃ budhaḥ
3.133
evamabhrakajīrṇasya rasasyāṣṭamabhāgataḥ
biḍaṃ dadyācca vidhivajjārayettaṃ vicakṣaṇaḥ
3.134
evaṃ ṣaḍguṇajīrṇaṃ tu mūtakaṃ jārayet budhaḥ
atha dhānyābhrakalakṣaṇamāha—
bhūmau lagati yatkṣipraṃ taddhānyābhrakamucyate
abhrake dviguṇe jīrṇe dhūmavyājena gacchati
3.135
jīrṇe caturguṇe tasmin gatiśaktirvihanyate
utplutyotplutya bāhye ca mūṣāyāḥ patati dhruvam
3.135-2
jīrṇe ca ṣaḍguṇe sūtaṃ kaṃpate'sau muhurmuhuḥ
bāhye coḍḍīya no yāti sthitaḥ sthāne sthirāyate
3.136
tasminnaṣṭaguṇe jīrṇe dhamātaṃ śāmyati pāradaḥ
haṭhena vāhyanādhamātaḥ sthirībhūtasuvarṇavat
3.137
rūpyagadyāṇakayā cohyenābhyaṃjya gālite
daśavarṇaṃ bhaveddhema kathitaṃ rasavedibhiḥ
3.140
khalvamadhye tataḥ kṣiptvā mardayetprativāsaram
rasaiḥ pūrvoditairbhūyo yāvattadvilate sphuṭam
3.141
atha graṃthāṃtare—
yatrākhyā kadalī śigruciṃcāphalapunarnavā
śatamūlī rasairabhraṃ bhāvitaṃ munisaṃkhyayā
3.142
tadrāsaṃrasarājo'sau sukhaṃ bhukte vare mukhe
saṃjāte dehasiddhyarthaṃ dhātusiddhyarthameva hi
3.143
svalpamapyabhrakaṃ sūto yadi gṛhṇāti cetsukham
badhyate svagṛhāṃtastho yathā cauro'ti caṃcalaḥ
3.144
athānyamatam—
kumārī kadalī vajrī jārī hemapadī naṭī
huhatī cāgnidamanī lāṃgalī samabhāgataḥ
3.145
pattrābhramabhracūrṇaṃ vā (tnyaṃ) malanīguṇabhāvitam
tena lohacūrṇena piṣṭiḥ syānmardane rase
3.146
abhrapīṭhī—
lohakhatve catuṣpāde sūtagrastābhrakaṃ kṣipet
catuḥṣaṣṭyaṃśabhāgena cūrṇaṃ kāṃtāyasaṃ rasāt
3.147
kāṃjikenaiva saṃdāṣṭaṃ bandheraṃ yacca yūthakam
tattathā vai biḍaṃ proktaṃ caṃdanaṃ rasavedibhiḥ
3.148
yūthābiḍena saṃpiṣṭān mṛdvagniṃ jvālayeddhaḥ
sūtādaṣṭaguṇaṃ lohaṃ jāraṇīyaṃ sadā budhaiḥ
3.149
abhrābhrau kāṃtalohasya cūrṇaṃ tīkṣṇasya saṃkṣipet
catuḥṣaṣṭitamaṃ cāṃśaṃ jīrṇe jīrṇe kṣipenmuhuḥ
3.150
tato'bhrau jīrṇalohaḥ san godhūmābhaḥ kaṇāgataḥ
pāśito rāgasahano jāto rāgaśca jīryati
3.161
lohakhalve catuṣpāde jīrṇalohaṃ rasaṃ kṣipet
ayaḥ prakāśe rājeśca catuḥṣaṣṭyaṃśacūrṇakam
3.162
yūthābiḍena saṃpiṣya mṛdvagnirjvālayeddhaḥ
sūtāddaśaguṇā jāryā rājiścāyaḥprakāśikā
3.163
ayaḥprakāśarājau ca jīrṇāyāṃ pītatā bhavet
raktatāpādanārthaṃ ca himarājiṃ ca jārayet
3.63-2
iti jīrṇalohasūtasyāyaḥprakāśarājijāraṇaṃ tṛtīyam
rājisvarūpaṃ cāṃgre svayaṃ sa ca vyākhyāsyati
lohakhalvatuṣpāde saṃjīrṇāyaḥprakāśikam
pāradaṃ hemarājeśca catuḥṣaṣṭyaṃśacūrṇakam
3.54-2
thūthābiḍena saṃpiṣya mṛdvagniṃ jvālayeddhaḥ
sutādaṣṭaguṇā jāryā hemarājiśca kovidaiḥ
3.55-2
jīrṇāyāṃ hemarājau ca raktatā jāyate dhruvam
svarṇasyotpādanārthaṃ ca jāryaḥ śuddho hi gaṃdhakaḥ
3.56-2
loṣṭagarbhaḥ sudhāliptaścūrṇena maguḍena vā
gāḍhaṃ liptasvasaṃśuṣko yaṃtro'yaṃ bhūdharo mataḥ
3.57-2
jīrṇahemākhyarājiśca sūtaṃ yaṃtre ca bhūdhare
kṣiptvā vai ṣoḍaśāṃśena śuddhagaṃdhakacūrṇakam
3.58-2
mukhe koḍīyakaṃ dadyāddhovakraṃ pidhānake
vastramṛttikayā liṃpet haṭhāgniṃ jvālayettathā
3.59-2
ṣoḍaśāṃśaṃ muhurdadyāt muhuḥ koḍīyakaṃ tathā
pāradāt ṣaḍguṇo yāvajjīryate śuddhagaṃdhakaḥ
3.60-2
bhaved dārḍhyaṃ ca rāgena jīrṇe sūtena gaṃdhake
rūpyaṃ tāmraṃ tathā lohaṃ vaṃgaṃ nāgaṃ ca pittalam
3.61-2
kāṃsyaṃ ca saptalohāni rasenābhyaṃga gālayet
tithivarṇaṃ bhavatyevaṃ suvarṇaṃ naiva saṃśayaḥ
3.62-2
khaṭikā 1 lavaṇaṃ 2 tūrī 2 gairikadhātu4 jīkakam 5
saṃśodhane suvarṇasya trimāḥ syuḥ paṃca mṛttikāḥ
3.63-3
prakṣipya bhūdhare yaṃtre pāradaṃ jīrṇagaṃdhakam
kṣiptvā manaḥśilāsattvaṃ sūtād dvātriṃśadaṃśakam
3.64-2
mukhe koḍīyakaṃ dyāddhovaktre pidhānakam
vastramṛttikayā liṃpet haṭhāgniṃ jvālayettataḥ
3.65-2
jīrṇe jīrṇe muhurdadyāccakrāṃśaṃ sūtaśodhakaḥ
sūtatulyaṃ tridaṃ jāryaṃ na tu hīnaṃ na cādhikam
3.66-2
jīrṇe manaḥśilāsattve paṃca vakṣyāmi mṛttikāḥ
dāghīchedrakṣā aivartta4śodhane hemaśudhyati
3.67-2
srūtaṃ jīrṇaśilāsattvaṃ lohakhalve catuṣpade
kṣiptvā khāpararasattvasya catuḥṣaṣṭyaṃśacūrṇakam
3.68-2
yūthābīḍena saṃmiśya mṛdvagniṃ jvālayeddhaḥ
jīrṇe jīrṇe muhuḥkṣiptvā jāryamaṣṭaguṇaṃ rasāt
3.69-2
jīrṇe puṣpākṣasattve ca sasneho jāyate rasaḥ
jīryatennapathaṃ vaktraṃ sampattyūrdhvaṃ ca pāradaḥ
3.70-2
punaḥ punaḥ kṣiptvā rasāddaśaguṇaṃ khāparasatvaṃ jāraṇīyam|| tataḥ pāradaḥ sattveho bhūtvā saṃgrasyūrdhvamannapathahīrakaṃ jīryati
iti jīrṇaśilāsattvasya tasya khāparasatvajāraṇaṃ saptamam
tridhānnapathavakrāṇāṃ madhyādekaṃ ca hīrakam
yena sūtena saṃjīrṇaṃ satvaṃ puṣpākṣasaṃbhavam
3.71-2
kṣiptya lohasatve tau catuṣpāda ubhāvapi
yūthābiḍena saṃpiṣyanmṛdagniṃ jvālayedadhaḥ
3.72-2
jvālāyo'gnistāvatā yāvajjīryate sa ca hīrakaḥ
hīrake'nnapathe jīrṇe sarvavyāpī bhavedrasaḥ
3.73-2
iti jīrṇaṣāparasatvasūtasyānnapathahīrake jāraṇamaṣṭamam
evaṃbhūtastu sūtoyaṃ raudrasaṃhārakārakaḥ
yatkiṃciddīyate tasya rasoparasavātakaḥ
3.74-2
tatsarvaṃ grasate vegāt yathā devo maheśvaraḥ
kṣaṇena jāyate jīrṇaṃ tanmukhe patitaṃ tu yat
3.75-2
sphāṭikāṃtāni ratnāni jīryaṃte cātivegataḥ
tataḥ koṭiguṇe jīrṇe śaṃkhavedhī bhavedrasaḥ
3.76-2
tat kṣaṇādamaratvaṃ ca khecaratvaṃ dadāti ca
athānyamate—
ajīrṇaṃ tuṃbābījaṃ tu sūtakaṃ yastu vātayet
brahmahā sa durācāro mama drohī maheśvari
3.77
tasmātsarvaprayatnena jāritaṃ mārayedrasam
saṃsthāpya gomayaṃ bhūmau paścāt mūṣāṃ tadopari
3.78-2
tanmadhye kaṭutumbyotthaṃ tailaṃ datvā rasaṃ kṣipet
kākamāciraso deyastailatulyastataḥ punaḥ
3.79-2
gaṃdhakaṃ trīhimātraṃ ca kṣiptvā taṃ ca nirodhayet
tatpṛṣṭhe śrāvakaṃ dattvā pūrṇatāvadviṣak param
3.80-2
svāṃgaśītaṃ ca taṃ jñātvā jīrṇaṃ tailaṃ ca gaṃdhakam
kākamācidravaṃ cāgniṃ dattvā dattvā tu jārayet
3.81-2
mūṣāyāṃ gomayaṃ sārdraṃ dattvā cādho'stha pāvakam
ṣaḍguṇaṃ gaṃdhakaṃ jāryaṃ mṛtasyaitaṃ pruṣaṃ bhavet
3.82-2
tanmṛtaṃ mardayet khalve jaṃbīrotthadravairdinam
catuḥṣaṣṭhyaṃśakaṃ pūrvaṃ dvātriṃśāṃśaṃ tataḥ punaḥ
3.83-2
ṣoḍaśāṃśaṃ śuddhahemapatraṃ mūṣeṣu jārayet
sāgre sāgre tu tanmadhye jaṃbīrāṇāṃ dravairdṛḍham
3.84-2
mūlikā lavaṇaṃ gaṃdhamabhāve pittailayoḥ
piṣṭvo jaṃbīranīreṇa hemapatraṃ pralepayet
ityevaṃ jāraṇā kāryā tataḥ sūtaṃ vimārayet
3.85-2
anyamate—
atha vā nirmukhaṃ cemaṃ biḍayogena jārayet
biḍamatra pravakṣyāmi sādhayedviṣaguttamaḥ
3.86-2
śaṃkhacūrṇaṃ ravikṣīrairātape bhāvayeddinam
tadvajjaṃbīrajairdravairdinaikaṃ dhūmasārakam
3.87-2
sauvarcalamajāmūtraiḥ kāthaṃ yāmacatuṣṭayam
kaṃṭakārīrasaṃ kāthaṃ dinaikaṃ naramūtrake
3.88-2
sājīkṣāraṃ ca kāśīsaṃ tiṃtiṇīkaṃ śilājatu
jaṃbīrotthadravairbhāvyaṃ pṛthak yāmacatuṣṭayam
3.89-2
jepālabījaṃ tvakahīnaṃ mūlakānāṃ dravairdinam
saiṃdhavaṃ ṭaṃkaṇaṃ guñjā śigrumūladravairdinam
3.90-2
etatsarvaṃ samāṃśaṃ tu mardye jaṃbīrajairdravaiḥ
tadgolaṃ rakṣayeccatnāt biḍo'yaṃ vaḍavānalaḥ
3.91-2
anena mardayetsūtaṃ grasate tatkhalatrake
svarṇābhrasarvalohāni sattvāni grasate kṣaṇāt
3.92-2
athānyamate biḍāni
atha jāryavastūnāṃ jīrṇājīrṇatvajñānopāyamāha—
ādyo garbhaparaḥ piṃḍaḥ pariṇāmastṛtīyakaḥ
mūrchāṃtaḥ sarvajāryāṇāṃ jāraṇāvidho vidhiḥ
3.93-2
jārye tu jārite mūte vastreṇa gālite sati
vastre tiṣṭhati cet sarvamādyo vai garbhasaṃjñakaḥ
3.94-2
punarjāritajārye tu vastrānniḥśeṣanirgate
hyato'lpādadhike mūte soparipiṃḍasaṃjñakaḥ
3.95-2
jālaṃ kārayatā mūte vastrānniḥsarate punaḥ
saṃsthite ca nije lolye jīrṇajāryastṛtīyakaḥ
3.96-2
kumbhasyādhaḥ kṛte chidre dvigranthi dorakaṃ kṣipet
ekaṃ madhye paraṃ bāhye kumbhe kāryo galadghaṭī
3.97-2
mahodākasya mūlānāṃ śrīkhaṇḍena ghṛte tataḥ
kṣiptvāyaḥsthālikāmadhye pāradaṃ jīrṇahīrakam
3.98-2
sacchidrāṃ ḍhaṃkaṇīṃ dattvā kumbhaṃ śrīkhaṇḍasaṃbhṛtam
pradhvarāyāṃ ca ḍhaṃkaṇyāṃ kṣiptvāgniṃ jvālayed haṭhāt
3.99-2
sthālikādhaścaturyāmaṃ ḍhaṃkaṇīchidramadhyataḥ
śrīpiṇḍo dorakaṃ yutvā muhuḥ patati pārade
3.100-2
tadbhasmasūtasaṃmiśraṃ śvetabhasma prajāyate
taṃ kṣipedaṃdhamūṣāyāṃ sākaṃ madhvājyaṭaṃkaṇaiḥ
3.101-2
dhamātaṃ satkurute baṃdhaṃ pāradasya na saṃśayaḥ
na kṣīyate muhurdhamete'tyantaniścalatāṃ gataḥ
3.102-2
jāryamāṇaśca yaḥ sūtaḥ svayameva nibadhyate
sa hi siddharasānāṃ hi dehaloho nibadhyati
3.103-2
atha siddharasasya phalamāha—
mṛgasyākrṛṣṇanetre ca prarohatyaṃdhacakṣuṣi
rasābhyakke tayoḥ pīḍā naśyatyaṃdhaśca paśyati
3.104-2
devadānavagaṃdharvasiddhaguhyakakhecaraiḥ
raso vaktre sthito yasya tadgatiḥ khe na hanyate
3.105-2
mriyate na viṣeṇāpi dahyate naiva vahninā
ākāśe siddhavidyasya mṛto jīvati tatkṣaṇāt
3.106-2
maṇimaṃtrauṣadhebhyo'pi prabhāvātiśayo mahān
mṛtasaṃjīvano nāma rasabaṃdhaḥ prakīrtitaḥ
3.107-2
baddhasūtacatuḥṣaṣṭipalānyāvarttayetsudhīḥ
hemarājicatuḥṣaṣṭipalānyāvarttayetpṛthak
3.108-2
ḍhālayeddhemarājiṃ tāṃ baddhasūtadvayopari
raktaṣoṭo bhavatyevaṃ saṃskāraḥ sāraṇo mataḥ
3.109-2
tāramadhyagataṃ kṛtvā pūrvavatpātayedrasam
hemapiṣṭānusaṃpiṣṭaṃ kumārīrasapārditam
3.110-2
uparisthasya bhāṇḍasya budhnalepitaṃ dhruvam
evaṃ tu gaṃdhakaṃ tāmrarajate ḍhāṭake tathā
punaḥ punastathā pātyaṃ cetthaṃ saṃsmārayettataḥ
3.110-2.p1
iti sāraṇavidhiḥ
Translations (1)
- English (machine translation) — English, machine translation
Commentaries (2)
- Rasādhyāyaṭīkā — Merutuṅga (Añcalagaccha), Sanskrit
- Rasādhyāya — Kañkālayayogīśiṣya, Sanskrit
Linked texts (6)
- Rasaratnākara — Nityanātha Siddha, Sanskrit
- Nityanāthatantra — Sanskrit
- Pāradasaṃhitā (Bābū Nirañjanadāsa) — Bābū Nirañjanadāsa, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla 1575, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Āyurvedaprakāśa — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit