Ashtangasamgraha 24.18
Śaśilekhā 24.18
- Language
- Sanskrit
24.18
dravyasya tadvīryaṃ jñeyaṃ yasya yogāddravyaṃ kāryaṃ kartuṃ kṣamam | na ca dravyamavīryaṃ vīryeṇa vinā kiñcit karma kurute | ataḥ sarvāḥ kriyāḥ vīryakṛtāḥ | evaṃ vīrye śaktiḥ kāraṇamiti bahuvīryavādinaḥ | tairapi caivamatiprakṛṣṭaśaktiyuktānāmaśepaudhaguṇasārabhūtānāmaṣṭānāmeva gurvādīnāṃ vīryasaṃjñā viśiṣṭāmnāyavihitāpi laukikīti samudāhriyate | tathā hi | tayā rasavipākaguṇāntaravijayino bhūyāṃsaśca variṣṭhāśca guṇāḥ saṅgṛhītāḥ | viśeṣavṛttyā ca tatra tatra dravyasvarūpakathane vyavahāraḥ pravṛttito bhavati | ata eva sarvātiśāyī dravyasvabhāvaḥ prabhāva ityāmnātaḥ | satyapi ca kriyānirvarttanasāmānye tadviparītā rasādayo vīryākhyayā prabhāvasaṃjñayā vā na parāmṛśyante| taiścānantarauktairnānāvidhaśaktitvādadravyasya bahuvīryavādibhirgurvādīnāmaṣṭānāṃ vīryasaṃjñā viśiṣṭāgamavihitāpi laukikīti kathyate | yataḥ śaktirvīryam | sā ca nānāvidhā | tat gurvādon ko niyamayituṃ śaknoti | kevalaṃ prakṛṣṭaśaktitvādaśeṣāṇāmauṣadhaguṇānāṃ madhye sārabhūtatvāśloka evaṃ kathyate'ṣṭāveva vīryāṇīti | ato bahuvīryavādibhirgurvādivigunaniyama āgamavihitopi laukika iti kathyate | etadevāha tathetyādi | tayā vīryasaṃjñayā rasavipākaguṇāntaravijayina eteṣṭāveva guṇāḥ saṅgṛhītā bhūyāṃsaśca variṣṭhāśca | tenaitaduktaṃ bhavati | eṣāmaṣṭānāmeva vīryasaṃjñā bhūyiṣṭhatvādvariṣṭhatvādarasādivijayitvācceti bahuvīryavādibhirapi balādaṅgīkṛtameva | dravye hi na tathānye guṇāḥ prabhūtatvena bhavanti yathā gurvādaya iti prabhūtatvam, anye ca guṇā na tathā dehopayogitve varāḥ yathā gurvādaya iti variṣṭhatvam | rasakārye vipākakārye guṇāntarañca dravyasthitaṃ vīryatvenābhibhavantīti rasādivijayitvam | tatra rasavijayitvaṃ yathā kiñcid dravyaṃ madhurarasaṃ tīkṣṇaguṇaṃ ca tatra tīkṣṇagunenopalepādi madhurakāryamabhibhūyate | evaṃ vipākakārye guṇāntare ca | evaṃ teṣāṃ prādhānyena tatra tatra harītakyādidravyasvarūpakathane gurvādīnāṃ viśeṣavṛttitvena guruladhvityādivyavahāraḥ pravartito bhavati | evamutkṛṣṭā śaktirvīryam | anayaiva yuktyā yo dravyasya sarvaguṇātiśāyī svabhāvaḥ sa prabhāvaśabdenoktaḥ | tenaitaduktaṃ bhavati | yathaiva gurvādīnāṃ kāryakartṛtve prādhānyāpekṣayā vīryatvaṃ tathaiva gurvādīnāmaprādhānyāpekṣayā kasyāścicchakteḥ sarvātiśāyitvāt saṃjñā prabhāva iti | nahi tadvyatirikteṣu rasādiṣu kalpyamāneṣu dṛśyate | ataḥ svabhāvaviśeṣa eva saḥ | rasādyo rasavīryavipākaguṇāntarāṇi yadyapi svāṃ svāṃ kriyāṃ kurvanti tatrāpi gurvāyuktaprakāravaiparītyāt vīryasaṃjñayā na parāmṛśyante | evaṃ bahuvīryagadināmapyaṣṭavidhavīryavāditvaṃ yuktyā sādhitaṃ tairapītyādinā |
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit