Ashtangasamgraha 27.11

27.11

tṛptyādayaḥ śvetaśakṛttvāntā viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ | tatra sarvāṅgīṇastīvraḥ santāpo dāhaḥ | svedārtimānoṣaḥ | prādeśikaḥ svedarahito'gnyarciṣeva dāhaḥ ploṣaḥ | mukhoṣṭhatāluṣu dāho davaḥ | cakṣurādīndriyeṣu dāho davathuḥ | pāṇipādāsanmūleṣu vividhaḥ santāpo vidāhaḥ | koṣṭhe dāho'ntardāhaḥ | śirogrīvākaṇṭhatāluṣu dhūmāyanaṃ dhūmakaḥ | sāntardāhahṛdayaśūlo dgāro'mlakaḥ | śoṇitasya kṛṣṇatādaurgandhyatanutvāni kledaḥ | māṃsasya tu kṛṣṇatā daurgandhyaṃ ca | bāhyatvaksaṃhatiścarmakothaḥ | koṣṭhagauravādāhārāspṛhā tṛptiḥ | anye punarāhurbhaktānabhinandatā tṛptiriva tṛptirarocakaḥ | nidrārttasyeva viṣayāgrahaṇaṃ tandrā | staimityaṃ tu pramīlaka ityanyaiḥ paṭhitam | upalepa ivopalepaḥ | tadatiśayaḥ praticayo'tipūraṇam | agneratimandatā śaityam | uraso'bhiṣyanda uddardaḥ | keṣāñcicchītavepathuruddardaḥ | anye punarāhuḥ |
14 || eṣu ca vikāreṣu madhye kecid glāniraukṣyapāruṣyādayo loke prasiddhāḥ | kecit pakṣavadhākṣepakādayaḥ svatantraprasiddhāḥ kecit vṛṣaṇākṣepanakhabhedādayo'nvartha vantaḥ | yetvaprasiddhā vilakṣaṇā anvarthayuktāśca teṣa tantrakāraḥ svayameva lakṣaṇaṃ tantre vyavahārārthaṃ sarvāṅgīṇa ityādinā darśayati | yaḥ sarvāṅgabhavastīvraśca dāhaḥ sa sāmānyaśabdavācyaḥ | sa eva svedenāratyā ca yukta oṣa ityucyate | prādeśiko dāho yaḥ kvacidevāṅgāvayave svedarahitastīkṣṇo'gnyarciṣeva jvalanjvālayeva dāhaḥ ploṣaśabdavācyaḥ | mukhe vā oṣṭhe vā tāluni vā dāho davaśabdainocyate | cakṣurādiṣvindriyeṣu dāho davathuḥ | eṣa hi viṣayagrahaṇāvasāne indriyādhiṣṭhānasya bhavati | athavā indriyādhārasya netrāderādheyena cakṣurādīndriyeṇa vyapadeśaḥ | pāṇyādiṣu nānāsvarūpaḥ santāpo vidāhaśabdavācyaḥ | koṣṭhe'ntaḥśabdena śārīrake antaḥkoṣṭho mahāsrota iti | tenaitaduktaṃ bhavati | antardāhaśabdena koṣṭhadāha ucyate | antaḥśiraḥprabhṛtiṣu dhūmāvṛtamiva dhūmakaḥ | hṛdayaśūlaḥ sāntardāhaḥ sakoṣṭhadāhaḥ sāmlodgāraścāmlakaśabdavācyaḥ | śoṇitasya raktasya kṛṣṇatādīni kledaśabdavācyāni | tenaitaduktaṃ bhavati | raktasya kārṇyaṃ daurgandhyaṃ tanutvaṃ ca yadutpadyate sa śoṇitakledaḥ | māṃsasya kārṇyaṃ daurgandhyaṃ ca māṃsakledaśabdenocyate | kakṣyā nāma piṭakā kṣudraroge vakṣyate | bāhyatvacaḥ saṃhatiścarmakothaśabdenocyate | anenaitaduktaṃ bhavati | yā antaḥśarīrāstvacastāṃ api | anyatsubodham | iyaṃ tṛptiḥ śleṣmavikārapaṭhitā gṛhyate | na tu nañābhisambaddhā pittabhavā tatra bahvapi bhuñjāno'nne jīryamāṇe'jīryamāṇe vā tṛpyati | nidrārtasya jāgrata evetyarthaḥ | staimityaṃ tvanyaistantrakāraiḥ pramīlakamiti paṭhitam | anena staimityapramīlakayoḥ paryāyatvaṃ darśayitvā staimityaśabdena subodhatvād vyavahāraṃ karoti | upalepa iva kenacit piṣṭena kaṇṭhe hṛdaye copalepaḥ | dhamanīpraticayaḥ punardhamanīṣu śārīrakavakṣyamāṇāsu tasyaivopalepasyātiśayo'tipūraṇameva | agniśaityamagneratimāndyaṃ nirūṣmatvamiti yāvat | udarda uraso'bhiṣyando'ntarvakṣaḥsrotasāṃ srāvaḥ | keṣāṃcidācāryāṇāṃ matam | yathā śītena yo vepathuḥ kampaḥ sa udardaśabdavācyaḥ | anye punarācāryāḥ śītapānīyaityādinā lakṣaṇenodardamāhuḥ| tantrakāro'tastantrāntaraślokaṃ svayaṃ paṭhati | ityāviṣkṛtatamāḥ prāyobhavā vikārāḥ | mahāvikārāḥ punargulmajvarādayo yathāsvamātmīyeṣu nidāneṣūpadekṣyante | ye tu kṣudravikārāḥ svalpāste yasminnevāṅge utpadyante saṃvittiviśeṣeṇa labdhavyapadeśāstadāśrayāṅgānāmaupapadaṃ nāma vyavahārāya labhante yathā bhedenaiva saṃvidyamānā pīḍā nakhāśritā tadupapadameva nakhabheda iti nāma labhate | upapadaṃ samīpapadam | teṣāṃ hi kṣudravikārāṇāṃ tathaiva nāmnaiva svarūpamarthamupadiṣṭamuktaṃ bhavati |