Ashtangasamgraha 27: atha viṃśo'dhyāyaḥ
Śaśilekhā 27
- Language
- Sanskrit
atha viṃśo'dhyāyaḥ
27.1
sthūṇā agāradhāraṇastambhā ucyante | śeṣamanvarthakathanaṃ subodham |
27.2
pūrveṇādhyāyena doṣādīnāṃ prākṛtaṃ vaikṛtaṃ ca svarūpamuktaṃ atra tu teṣāmeva sthānakriyāvasthādiviśeṣabhedaparijñānārthamadhyāyārambhaḥ | athāto doṣabhedīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ | atra ca yadyapyanyadapyucyate | tathāpi prādhānyāddoṣaireva vyapadeśaḥ | vāyunā mahābhūtarūpeṇākāśadhātumāṃiśritena śarīrasya vāyoḥ sambhavaḥ | dhātugrahaṇaṃ śaktisvarūpapradarśanārtham | anyathā amūrtānmūrtasambhavo viruddhaḥ | pittamāgneyam | ambhasā pṛthivīmiśritena śleṣmā niṣpadyate | tatra pakvāśāyādīni vātasya sthānāni | pakvāśayaṃ nābharadhaḥ | śeṣaṃ prasiddham | śrotraṃ śravaṇendriyādhiṣṭhānam | sparśanaṃ tvak eṣu ca madhye viśeṣeṇa pakvāśayaḥ sthānam | nābhipabhṛtīni pittasthānāni | lasīkā jalasadṛśastvaci snehaḥ | uraḥkaṇṭhādīni śleṣmasthānāni | kloma śārīrake vakṣyamāṇam | evamanena prakāreṇedaṃ sthānatrayasanniveśinā doṣatrayeṇa sthūṇāsadṛśena śarīramagārasadṛśaṃ dhāryate | ata eva doṣā ācāryaiḥ sthūṇāśabdenocyante | te caite doṣāḥ pratyekaṃ pañcabhiḥ prakārairbhidyante | viśiṣṭasthānāśrayeṇa kriyābhedāt | yathaiko'pi devadatto yāṃ yāṃ kriyāṃ karoti tadanurūpamevānekaṃ pācakalāvakādināma labhate | tadyathetyādinā tāneva pañca bhedān darśayati | tatra prāṇo mūrdhni śirasi sthitaḥ | prādhānyena kaṇṭhamuraścarati | buddhyādidhārakaḥ | ṣṭhīvanādikriyaḥ | hṛdayaṃ buddhyādyādhārabhūtam | dhamanyaḥ śārīrake vakṣyante | ṣṭhīvanaṃ mukhasrāvotsāraṇam | praścāsaḥ śvāsapreraṇamucchvāso'ntaḥpraveśanam | annasya praveśo'nnapraveśaḥ| udānaḥ prādhānyenorasi sthitaḥ nāsikāditritayaṃ carati | vākpravṛttyādikriyaḥ | prayatnaḥ kāryeṣu padārthagrahaṇādiṣūdyamaḥ | srotasāṃ prīṇanaṃ tarpaṇaṃ srotaḥprīṇanam | dhīprabhṛtīnāṃ vibodhanena sambandhaḥ | ādigrahaṇena sarve teṣāmeva saṃvāhanapariṣoṣādikaṃ gṛhyate| vyānaḥ prādhānyena hṛdyavasthitaḥ kṛtsnaṃ niravaśeṣaṃ dehaṃ carati prāṇādyapekṣayā śīghrataragatiḥ| gatyādayaśca sarvāḥ kriyāstadāyattāḥ| gatirdeśāntaraprāptiḥ| prasāraraṇamaṅgānāṃ dīrdhīkaraṇam| ākuñcanaṃ teṣāmeva saṅkocaḥ| utkṣepo'ṅgasya ūrdhvaṃ nayanam| avakṣepo'dhaḥ| nimeṣo'kṣṇaḥ puṭābhyāṃ pidhānam| unmeṣastasyaiva vikāsaḥ| jṛmbhaṇaṃ gātravināmaḥ| annāsvādanamiṣṭāniṣṭagrahaḥ| saṃ eva vyāno yoṣiccharīrasthaḥ puṃsā siktaṃ śuklaṃ yoniṃ pratipādayati| antaryoniṃ nayatītyarthaḥ| sa eva ca vyāno'nnasya saṃbandhi sāraṃ kiṭṭādvibhajya pṛthakkṛtya tenānnasāreṇa dhātūn rasādīṃstarpayati | samānaḥ prādhānyenāntaragnisamīpe tiṣṭhati| tasya cāntarāgneḥ sandhukṣaka uddīpakaḥ| antarāgneḥ sthānamāmāśayapakvāśayayormadhyaṃ nābheradho'ṅgulamātreṇa vāme pārśve | sa ca samānaḥ pakvāśaye doṣamalādivahaḥ | srotassu ca vicarati| tadavalambanādikriyaśca | teṣāmanantaroktānāṃ srotasāmavalambanaṃ dhāraṇaṃ kriyā yasyeti | annasyāpakvasyāmāśayadhāraṇamannadhāraṇam | pācanamannasyaiva | vivecanaṃ saṃhatasyānnasya pākāya vibhajanam | apānastu prādhānyenāpāne kaṭeradhastiṣṭhati | bastyādipradeśacaraḥ| viṇmūtrādiniṣkramaṇakriyaśca | tanniṣkramaṇe kriyā preraṇamādigrahaṇena viḍdhāraṇādiparigrahaḥ | iti vāyubhedāḥ pañca |
27.3
ataḥ paraṃ pācakādayaḥ pañca pittabhedā ucyante| tatra teṣu pañcasu madhye pittasya pañcabhūtātmakatve'pyāgneyaguṇotkarṣāt kṣapitasomaguṇamāmāśayapakvāśayamadhyasthaṃ kṣapitasomaguṇatvācca tyaktadravasvabhāvaṃ sahakārikāraṇaiḥ pacanakriyāṃ prati savyāpārairvāyukledādibhiranugrahādupakārācca dahanapācanādikā kriyā tasya, tathāpi labdhāgniśabdaṃ yat pittaṃ tat pācakamityucyate | tadannaṃ pacati tatsāratvaṃ kiṭṭatvaṃ cānnasya sampādayati | śeṣāṇi pittasthānāni dhātvādīnyanugṛhṇāti svasthānasthitameva teṣūpakarotītyarthaḥ| yattu pittamāmāśayasthitaṃ tadrasākhyasya dhāto raktabhāvotpattau rañjanādrāganiṣpādanādrañjakaśabdenocyate | yattu hṛdayasthaṃ buddhyādibhiḥ kāraṇabhūtairabhipretamarthaṃ bāhyaṃ grahaṇasmaraṇadirūpeṇa sādhayati tatsādhakam| dṛṣṭisthamantastārakasthitaṃ tu rūpasyālocanāt tadāyattarūpagrahaṇaśaktitvādālocakaśaktitvena ālocakamucyate | tvaksthaṃ ca tvaco bhrājanāt dīptimattākaraṇād bhrājakaśabdenocyate | tadbhrājakamabhyaṅgādīn pācaryāta | tenaitaduktaṃ bhavati | na hyapakvaṃ dravyaṃ svaṃ kāryaṃ karoti | dṛśyante ca abhyaṅgādiprayuktānyauṣadhādīni rāṃgakāṭhinyādīni nāśayanti tāni tvaksthena pittena pacyanta iti | tadeva bhrājakaṃ yāścchāyāḥ kāntayo vakṣyamāṇāḥ pañcanāmasādyāstāḥ prakāśayati prakaṭayatīti pañca pittabhedāḥ |
27.4
avalambakādayaḥ pañca śleṣmabhedāḥ | sa tu śleṣmā urasthaḥ satrikasya bāhugrīvāṃsayogasya hṛdayasya codakakarmaṇā tarpaṇapūraṇākhyāyenāvalambanādavalambakaśabdenocyate sa trikasya svavīryeṇa prabhāvenaivāvalambanaṃ karoti | hṛdayasya punarannaprabhāvasahitena svabhāvena | tenaitaduktaṃ bhavati | hṛdayasyāvalambane 'nnabalamapekṣate | svalpayāpyannahānyā hṛdayāvalambanaṃ kartuṃ na śaknotītyarthaḥ | śeṣāṇāṃ kaṇṭhādīnāṃ śleṣmasthānānāmavalambanādavalambakaḥ | sa eva śleṣmā āmāśayastho 'nnasaṅghātasya kledanāt kledakasaṃjñaḥ | rasanāstho jihvāsthaḥ samyak sphuṭaṃ rasabodhanād bodhakasaṃjñaḥ | śirastha indriyāṇāṃ tarpaṇāttarpakaḥ | parvastho 'sthisandhisthaḥ dvayorasthnoḥ sandhiśrleṣaṇācchleṣakasaṃjñaḥ !
27.5
ityevamanena prakāreṇāmīṣu sthāneṣu avikṛtā vātādayo vartante sakalaśarīravyāpino'pyatra sātiśayāḥ | teṣāṃ tu vātādīnāṃ rogaviśeṣakartṛtve yo vṛddhihetuḥ sa yathāyathaṃ jvaranidānādiṣu vakṣyate | ata evāha sāmānyato rogaviśeṣānapekṣyā yad vṛddhilakṣaṇaṃ tat pūrvādhyāye doṣādivijñānīya uktam | sā ca vṛddhirdvedhā dvābhyāṃ prakārābhyāṃ cayakopabhedena | tau cayakopau vakṣyamāṇalakṣaṇau | teṣāṃ vātādīnāṃ yadyapi vṛddhikāraṇamuktaṃ, tathāpyasminnadhyāye tasyā evaṃ vṛddheravasthāviśeṣeṇa kāraṇapradarśanāthamāha | tatroṣṇa ityādi tatra rūkṣādayaḥ prathamādhyāyanirdiṣṭāḥ pañca vātaguṇāḥ uṣṇena guṇena viruddhena yuktā vāyoścayaṃ kurvanti | uṣṇasya viruddhatvānna kopam | ta eva rūkṣādayaḥ uṣṇābhāve śītaguṇasanniyoge ca sati sadṛśatvādvāyoḥ kopaṃ kurvanti | eteṣāmeva ca rūkṣādīnāṃ ṣaṣṇāṃ guṇānāṃ viparītāḥ snigdhādayaḥ tasyaiva vāyoḥ praśamam | anayaiva diśā pittaśleṣmaṇoruttaragranthaḥ svaguṇānvayenaiva vyākhyeyaḥ | śleṣmaṇastvayaṃ viśeṣaḥ yacchītena sadṛśenāpi snigdhādiguṇayuktena śleṣmaṇaḥ syānatvāccaya eva bhavati | viparītenāpyuṣṇena vilāyanāt kopaḥ | sa evoṣṇo yadā rūkṣādibhiḥ saṃyukto bhavati tadā tasyaiva praśamaṃ karoti |
27.8
cayādīnāṃ trayāṇāṃ lakṣaṇamucyate 'cayo vṛddhirityādinā| svadhāmanyātmīye sthāne doṣasya yā vṛddhiḥ sañcayaḥ | cīyamānadoṣavṛddhihetuṣu pradveṣaḥ tadviparītaguṇauṣadhādiṣvicchā ca cayalakṣaṇam | kopastu vṛddherevādhikyāddoṣasya svasthānāt sthānāntaragamanam | atra ca kope sveṣāṃ kupitadoṣasyātmīyānāṃ liṅgānāṃ darśanaṃ tathā 'svasthatā rogasambhavaśca | praśamastu doṣasya svasthānasthasyaiva sāmyaṃ vikārāsambhavaśca | nanu doṣā vṛddhāḥ kva vikāraṃ kurvata ityāha | deha ityādi | sarvo doṣo yatraiva kupitaḥ kṛtsne vā dehe'rdhe vā avayave ekadeśe vā dehasya tatraiva vikāraṃ kurute | nanu kathaṃ te doṣāḥ kruddhāḥ kṛtsnaṃ dehaṃ kadācid vyāpnuvanti kadācinnetyāha | anilavaśādvāyoḥ prerakasya nānārūpatvādityarthaḥ | vāyośca vāyvantarapreraṇaṃ dṛṣṭameva | dṛṣṭāntaḥ khe varṣamiva toyada iti | yadā kha ākāśe toyado megho'nilavaśādyatraiva tiṣṭhati tatraiva varṣaṃ kurute |
27.9
te ca vātādayaḥ prakupitā nānāvidhaiḥ pramāṇalakṣaṇakriyāsthānādibhedena vikāraiḥ śarīramupatapanti santāpayanti | teṣāṃ vikārāṇāṃ ye pradhānā vikārāsta ucyante | tatra nakhabhedādayo'navasthitacittatāntā aśītirvātavikārāḥ | eteṣu vikāreṣu prādhānyena vāyuḥ kāraṇatāṃ yātītyarthaḥ |
27.11
tṛptyādayaḥ śvetaśakṛttvāntā viṃśatiḥ śleṣmavikārāḥ | tatra sarvāṅgīṇastīvraḥ santāpo dāhaḥ | svedārtimānoṣaḥ | prādeśikaḥ svedarahito'gnyarciṣeva dāhaḥ ploṣaḥ | mukhoṣṭhatāluṣu dāho davaḥ | cakṣurādīndriyeṣu dāho davathuḥ | pāṇipādāsanmūleṣu vividhaḥ santāpo vidāhaḥ | koṣṭhe dāho'ntardāhaḥ | śirogrīvākaṇṭhatāluṣu dhūmāyanaṃ dhūmakaḥ | sāntardāhahṛdayaśūlo dgāro'mlakaḥ | śoṇitasya kṛṣṇatādaurgandhyatanutvāni kledaḥ | māṃsasya tu kṛṣṇatā daurgandhyaṃ ca | bāhyatvaksaṃhatiścarmakothaḥ | koṣṭhagauravādāhārāspṛhā tṛptiḥ | anye punarāhurbhaktānabhinandatā tṛptiriva tṛptirarocakaḥ | nidrārttasyeva viṣayāgrahaṇaṃ tandrā | staimityaṃ tu pramīlaka ityanyaiḥ paṭhitam | upalepa ivopalepaḥ | tadatiśayaḥ praticayo'tipūraṇam | agneratimandatā śaityam | uraso'bhiṣyanda uddardaḥ | keṣāñcicchītavepathuruddardaḥ | anye punarāhuḥ |
14 || eṣu ca vikāreṣu madhye kecid glāniraukṣyapāruṣyādayo loke prasiddhāḥ | kecit pakṣavadhākṣepakādayaḥ svatantraprasiddhāḥ kecit vṛṣaṇākṣepanakhabhedādayo'nvartha vantaḥ | yetvaprasiddhā vilakṣaṇā anvarthayuktāśca teṣa tantrakāraḥ svayameva lakṣaṇaṃ tantre vyavahārārthaṃ sarvāṅgīṇa ityādinā darśayati | yaḥ sarvāṅgabhavastīvraśca dāhaḥ sa sāmānyaśabdavācyaḥ | sa eva svedenāratyā ca yukta oṣa ityucyate | prādeśiko dāho yaḥ kvacidevāṅgāvayave svedarahitastīkṣṇo'gnyarciṣeva jvalanjvālayeva dāhaḥ ploṣaśabdavācyaḥ | mukhe vā oṣṭhe vā tāluni vā dāho davaśabdainocyate | cakṣurādiṣvindriyeṣu dāho davathuḥ | eṣa hi viṣayagrahaṇāvasāne indriyādhiṣṭhānasya bhavati | athavā indriyādhārasya netrāderādheyena cakṣurādīndriyeṇa vyapadeśaḥ | pāṇyādiṣu nānāsvarūpaḥ santāpo vidāhaśabdavācyaḥ | koṣṭhe'ntaḥśabdena śārīrake antaḥkoṣṭho mahāsrota iti | tenaitaduktaṃ bhavati | antardāhaśabdena koṣṭhadāha ucyate | antaḥśiraḥprabhṛtiṣu dhūmāvṛtamiva dhūmakaḥ | hṛdayaśūlaḥ sāntardāhaḥ sakoṣṭhadāhaḥ sāmlodgāraścāmlakaśabdavācyaḥ | śoṇitasya raktasya kṛṣṇatādīni kledaśabdavācyāni | tenaitaduktaṃ bhavati | raktasya kārṇyaṃ daurgandhyaṃ tanutvaṃ ca yadutpadyate sa śoṇitakledaḥ | māṃsasya kārṇyaṃ daurgandhyaṃ ca māṃsakledaśabdenocyate | kakṣyā nāma piṭakā kṣudraroge vakṣyate | bāhyatvacaḥ saṃhatiścarmakothaśabdenocyate | anenaitaduktaṃ bhavati | yā antaḥśarīrāstvacastāṃ api | anyatsubodham | iyaṃ tṛptiḥ śleṣmavikārapaṭhitā gṛhyate | na tu nañābhisambaddhā pittabhavā tatra bahvapi bhuñjāno'nne jīryamāṇe'jīryamāṇe vā tṛpyati | nidrārtasya jāgrata evetyarthaḥ | staimityaṃ tvanyaistantrakāraiḥ pramīlakamiti paṭhitam | anena staimityapramīlakayoḥ paryāyatvaṃ darśayitvā staimityaśabdena subodhatvād vyavahāraṃ karoti | upalepa iva kenacit piṣṭena kaṇṭhe hṛdaye copalepaḥ | dhamanīpraticayaḥ punardhamanīṣu śārīrakavakṣyamāṇāsu tasyaivopalepasyātiśayo'tipūraṇameva | agniśaityamagneratimāndyaṃ nirūṣmatvamiti yāvat | udarda uraso'bhiṣyando'ntarvakṣaḥsrotasāṃ srāvaḥ | keṣāṃcidācāryāṇāṃ matam | yathā śītena yo vepathuḥ kampaḥ sa udardaśabdavācyaḥ | anye punarācāryāḥ śītapānīyaityādinā lakṣaṇenodardamāhuḥ| tantrakāro'tastantrāntaraślokaṃ svayaṃ paṭhati | ityāviṣkṛtatamāḥ prāyobhavā vikārāḥ | mahāvikārāḥ punargulmajvarādayo yathāsvamātmīyeṣu nidāneṣūpadekṣyante | ye tu kṣudravikārāḥ svalpāste yasminnevāṅge utpadyante saṃvittiviśeṣeṇa labdhavyapadeśāstadāśrayāṅgānāmaupapadaṃ nāma vyavahārāya labhante yathā bhedenaiva saṃvidyamānā pīḍā nakhāśritā tadupapadameva nakhabheda iti nāma labhate | upapadaṃ samīpapadam | teṣāṃ hi kṣudravikārāṇāṃ tathaiva nāmnaiva svarūpamarthamupadiṣṭamuktaṃ bhavati |
27.15
sarveṣu tūkteṣu doṣajeṣu vikāreṣvānantyādanukteṣu ca imānyevāgre uddiśyamānāni vikārārambhakadoṣāraṇāmātmaliṅgāni svarūpalakṣaṇāni | kiṃbhūtāni āha sakalaśarīravyāpīni | tenaitaduktaṃ bhavati | sarvasyaiva vikārasyārambhakadoṣasvarūpalakṣaṇena vinā sambhavo na bhavati | tathā'vyabhicārīṇi ca vikāraṃ na vyabhicarantītyarthaḥ | anenaitaduktaṃ bhavati | yadvātavikāreṣu vātasya svarūpalakṣaṇānyeva bhavantītyevaṃ pittaśleṣmavikāreṣvapi vācyam | nānyadoṣajeṣu vikāreṣvanyadoṣajāni lakṣaṇāni bhavantītyarthaḥ | na kevalamātmalakṣaṇāni yāvat karmāṇyapi doṣajāni sāmānyena vikāreṣvevānusyūtānyupakramaśca tathaiva | tenaitaduktaṃ bhavati | yatra vikārasāmānye vāyusvarūpalakṣaṇaṃ vāyukarmāṇi ca dṛśyante sa vikāro vātajo jñeyaḥ | tatra vātopakrama eva kārya ityuktasyānuktavikāre sāmānyena | evaṃ pittakaphayorapi vācyam | tatra vātādīnāmātmaliṅgāni āyuṣkāmīyādhyāye tatra rūkṣmetyādinā nirdiṣṭāni | karmāṇi doṣāṇāmasādhāranyena saṃsraṃsyāsetyādinā darśayati |
27.16
sraṃsaḥ bāhyādisandhibhraṃśaḥ | vyāsaḥ śarīrāṇāṃ bhāvānāṃ vyāyatatvam | saṅgo naikatrasthitānāmekatra saṅghaṭanam | varttaḥ kāṭhinyāpādanam | anyatra varto vyavahāraḥ | spandaḥ kiñciccalanam kampastvātiśayena | kaṣāyarasatvaṃ rasāntare'pi kaṣāyagrahaḥ | dāhādīni pittakarmāṇi | kothaḥ kledasyātiśayena vicchinnatvaṃ | kaṭvamlarasatvaṃ pūrvavad vyākhyeyam | śuklāruṇavarṇayoḥ pratiṣedhena tacchleṣmanānāvarṇasambhavaṃ darśayati | kaṇḍūsthairyādīni śleṣmavikārāḥ | iti doṣāṇāṃ karmāṇi | svarūpalakṣaṇamasmābhiḥ prathamādhyāye ātreyamatānusāribhiruktam |
27.18
ācāryakapilabalastveṣāṃ rasasvarūpeṇaiva nirdideśa | na tu śītādiguṇāntarasvarūpeṇetyarthaḥ | tacca kapilabalagranthaṃ vāgbhaṭaḥ kaṭvamletyādinā svayaṃ paṭhati | nanu vāyormūrtatvānmūrtadharmānugamaḥ kathaṃ jñāyata ityāha | dṛṣṭo'numānata iti | tatrānumānaṃ tathāvidhairāhārauṣadhairvṛddhiḥ | tena kāryāt kāraṇānumānamuktam | vṛddhiśca samāneneti dṛṣṭametacca śārīrasya vāyorvijñeyam | iti kapilabalamataṃ darśayitvā pittaṃ vidagdhamityādinā śleṣmā lavaṇatāmityantena granthena suśrutamataṃ paṭhati anenaitaddarśayati | yathā suśrutaḥ kapilabalamatameva viśeṣayati | yathā yeyaṃ pittasyāmlatā śleṣmaṇaśca lavaṇatā vā sā vidāhāvasthāyāmeva na tu satatam | tadetadevametāni vāyvādīnāṃ rūpāṇi karmāṇi cāvahito'vadhānavānāgamādibhiḥ samyagupalakṣayet | āgamaḥ śāstrādiṣu sādhupuruṣakathitaḥ | pratyakṣamitīndriyeṇaṃ viṣayagrahaṇaṃ tatpūrvakameva hetvādibhiḥ padārthaviśeṣāvacchedanamanumānam | iti vāyvādisa্বরূপkarmāṇyupalakṣya deśādīn pramāṇīkṛtyāvekṣyāśu śīghraṃ tānupakramet cikitsit | ādigrahaṇena balāhārasātmyasattvādiparigrahaḥ etānyapyavekṣyetyarthaḥ | bhavanti cātreti tantrarītiḥ |
27.23
ataḥ paraṃ doṣā vātādayo vṛddhikṣayakṛtena bhedena vakṣyante | tatra vṛddhereva prathamamucyate | pṛthaksaṃhatairvṛddhaistrīn bhedān viddhi jānīhi | tatra vāyurvṛddhaḥ pittaṃ vṛddhaṃ kapho vṛddhaḥ | saṃsargo dvidoṣasaṃyogalakṣaṇastriprakāro vātapittaṃ, vātakaphaṃ, pittakaphamiti | etad gaṇanāyāṃ na praviśati trayamanūdyamānatvāt | tatra triprakāre'pi saṃsarge tān bhedān nava viddhīti vidhīyate | kathamityāha | trīnevetyādi | samayā parasparāpekṣayā anyūnādhikayā vṛddhyā trīn bhedān | tatra vātapitte samayā vṛddhyā vṛddhe | vātakaphau samayā vṛdhyā vṛddhau | kaphapitte samayā vṛddhyā vṛddhe | ekasyobhayoranyatarasyātiśayen ṣaḍ bhedāna viddhi | tatra vāyuradhikayā vṛddhyāvṛddhaḥ | pittaṃ hīnayā | vāyurhīnayā vṛddhaḥ pittamadhikayā | kapho hīnayā pittamadhikayā | pittaṃ hīnayā kapho'dhikayā vāyuradhikayā kapho hīnayā | vāyurhīnayā kapho'dhikayā iti saṃsarge nava | samasteṣu trayodaśa bhedān viddhīti sambandhaḥ | samasteṣu sannipatiteṣvityarthaḥ | kathamityāha | ṣaḍ dvayekātiśayena | tatra dvayorekasya vā trayāṇāṃ madhye'nyatamasyātiśayena ṣaṭ | tatra dvayatiśayena trīnekātiśayena trīniti | atra vātapitte'dhikayā vṛddhyā vṛddhe | kapho hīnayā | vātakaphāvadhikayā vṛddhyā vṛddhau pittaṃ hīnayā | kaphapitte'dhikayā vāyurhīnayā | iti dvayatiśayaḥ | ekātiśayena yathā vāyuradhikayā kaphapitte hīnayā| pittamadhikayā vātakaphau hīnayā | kapho'dhikayā vātapitte hīnayā | iti ṣaṭ | ekaṃ tulyādhikaiḥ samavṛddhairityarthaḥ | vātapittakaphāḥ samavṛddhāḥ | tāratamyavikalpanāt ṣaḍ bhedān viddhi | eko'dhiko'nyo'dhikataro'nyo'dhikatama ityarthaḥ | tatra vāyurhīnayā pittaṃ madhyayā kapho'dhikayā | pittamūnayā, vāyurmadhyayā, kapho'dhikayā | kapho hīnayā, vāyurmadhyayā, pittamadhikayā | kapho hīnayā, pittaṃ madhyayā, vāto'dhikayā| vāyurhīnayā, kapho madhyayā, pittamadhikayā | pittaṃ hīnayā, kapho madhyayā vāyuradhikayā | iti samasteṣu trayodaśa | ityevamanena prakāreṇa vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ | tatra pṛthak trayaḥ saṃsarge navadhā | samasteṣu trayodaśa ceti | kṣīṇaiścaitāvanta eva pañcaviṃśatirevetyarthaḥ | tatra vṛddhisthānopakṣepeṇa kṣayaśabdasya gaṇanīyam | iti saṃsargasannipātabhedā uktāḥ | anantaraṃ pṛthagbhūtena viśeṣeṇa bhedā ucyante | te ca bhedā doṣeṣvekaikasya vṛddhyā samānayā kṣayeṇa ca ṣaṭ | eko vṛddho'nyaḥ samo'nyaḥ kṣīṇa ityarthaḥ | tatra vāyurvṛddhaḥ pittaṃ samaṃ kaphaḥ kṣīṇaḥ | vāyurvṛddhaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ kaphaḥ samaḥ | vāyuḥ samaḥ pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ kṣīṇaḥ | vāyuḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ kapho vṛddhaḥ | vāyuḥ kṣīṇaḥ pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ samaḥ | vāyuḥ kṣīṇaḥ pittaṃ samaṃ kapho vṛddha iti ṣaṭ | saviparyayayā ekakṣayadvandvavṛddhyā punaḥ ṣaḍeva bhedā bhavantīti vākyaśeṣaḥ | dvandvasya vṛddhirdvandvavṛddhiḥ ekasya kṣayaḥekakṣayaḥ | tena sahitā dvandvavṛddhiḥ saha viparyayeṇa vartata iti saviparyayayā | dvandvakṣayaikavṛddhyā iti viparyayārthaḥ | tatraikakṣayadvandvavṛddhyā yathā vāyuḥ kṣīṇaḥ kaphapitte vṛddhe | pittaṃ kṣīṇaṃ vātakaphau vṛddhau | kaphaḥ kṣīṇaḥ vātapitte vṛddhe | dvandvakṣayaikavṛddhiurucyate | vātapitte kṣīṇe kapho vṛddhaḥ | vātakaphau kṣīṇaṃ pittaṃ vṛddham | kaphapitte kṣīṇe vāyurvṛddha iti ṣaṭ | iti dviṣaṣṭibhedā nirdiṣṭāḥ | tatra vṛddhyā pañcaviṃśatiḥ kṣayeṇa pañcaviṃśatiḥ | ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ | punaḥ ṣaṭū | triṣaṣṭo bhedaḥ svāsthyakāraṇam | samarūpa ityarthaḥ | eṣu ca madhye vṛddhisāmyakṣayānugaṃ yat ṣaṭkaṃ tadvikārairupadekṣyate | yato rogyavasthāsu yugapad vṛddhisāmyakṣayānurūpeṇa yat ṣaṭkaṃ tad durbodhataraṃ tatrocyate prakṛtisthamityādinā |
27.31
vṛddho vāyuḥ kaphe kṣīṇe sati pittaṃ prakṛtisthamādāya yatra yatra gātreṣu nānāvidheṣvavayaveṣu visarpati prasarati | tatra gātroddeśe yatra pittamādāya vāyurgatastasminnanavasthitau bhedadāhau syātām | anavasthitāvaniyatau balahānipariśramau ca syātāmiti sambandhaḥ | vāyurbalī pitte kṣīṇe sati prākṛtaṃ kaphaṃ yadā svasthānādākarṣet, tadā tatra saśaityastambhagauravaṃ śūlaṃ kuryāt | pittaṃ vṛddhaṃ kaphe kṣīṇe vātaṃ prakṛtisthaṃ yadā saṃrundhyāddri pratibadhnāti tadā tasya puruṣasya tatra tatra vṛddhadoṣasthāne dāhaḥ śūlaṃ ca jāyate | pittaṃ vṛddhaṃ vāyukṣaye sati prakṛtisthameva kaphaṃ yadā sannirundhyāttadā satandrāgauravaṃ jvaraṃ kuryāt | tandrā ālasyātiśayaḥ | kapho vṛddhaḥ pitte kṣīṇe prakṛtisthameva vāyuṃ yadā sannirundhyāttadā śītakaṃ śītapūrvakaṃ jvaraṃ kuryāt | aṅgānāṃ gauravaṃ rujaṃ ca | kapho vṛddho vāyau kṣīṇe prakṛtisyameva yadā pittaṃ sannirundhyāt tadā mandāgnitvādīn puruṣasya kuryāt | upalepa ivopalepo gātrāṇām | iti ṣaṭke vṛddhisāmyakṣayānuge vikārāḥ kīrtitāḥ | nanu ca śeṣeṣu bhedeṣu ko vikārasamūha ityāha ye doṣetyādi | pūrve'dhyāye doṣāṇāṃ vātādīnāṃ vṛddhānāṃ kṣīṇānāṃ ca kārśyakārṣṇyakampasphuraṇetyādinā granthena vikārāḥ kīrtitāḥ tāneva vikārān vṛddhakṣīṇadoṣānugamanena śeṣadoṣabhedeṣvapi kalpayet | yathāyathaṃ vṛddhikṣayatāratamyānuguṇyena vikārāṇāmapi tāratamyaṃ lakṣayedityarthaḥ | etāṃśca vātādīn doṣānānantyaṃ yātānasaṅkhyeyatvaṃ prāptānavahisamānaso niyatacitto yathāsvaṃ rūpairjānīyādupalakṣayedityarthaḥ | kathamānantyamityāha rasarudhirādibhiḥ saṃsargāt saṃyogāt tathā teṣāṃ rasādīnāṃ kṣayādibhedaistathā tāratamyogaiśca | tenaitaduktaṃ bhavati | vṛddhikṣayatāratamyasyāvasthārūpatvādavasthānāṃ ca bahusaṃyogādikṛtatvādāmantyam | rasaraktādisaṃyogena ekadvitryāditāratamyāccānantyamiti |
iti viṃśo'dhyāyaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit