Ashtangasamgraha 27.31

27.31

vṛddho vāyuḥ kaphe kṣīṇe sati pittaṃ prakṛtisthamādāya yatra yatra gātreṣu nānāvidheṣvavayaveṣu visarpati prasarati | tatra gātroddeśe yatra pittamādāya vāyurgatastasminnanavasthitau bhedadāhau syātām | anavasthitāvaniyatau balahānipariśramau ca syātāmiti sambandhaḥ | vāyurbalī pitte kṣīṇe sati prākṛtaṃ kaphaṃ yadā svasthānādākarṣet, tadā tatra saśaityastambhagauravaṃ śūlaṃ kuryāt | pittaṃ vṛddhaṃ kaphe kṣīṇe vātaṃ prakṛtisthaṃ yadā saṃrundhyāddri pratibadhnāti tadā tasya puruṣasya tatra tatra vṛddhadoṣasthāne dāhaḥ śūlaṃ ca jāyate | pittaṃ vṛddhaṃ vāyukṣaye sati prakṛtisthameva kaphaṃ yadā sannirundhyāttadā satandrāgauravaṃ jvaraṃ kuryāt | tandrā ālasyātiśayaḥ | kapho vṛddhaḥ pitte kṣīṇe prakṛtisthameva vāyuṃ yadā sannirundhyāttadā śītakaṃ śītapūrvakaṃ jvaraṃ kuryāt | aṅgānāṃ gauravaṃ rujaṃ ca | kapho vṛddho vāyau kṣīṇe prakṛtisyameva yadā pittaṃ sannirundhyāt tadā mandāgnitvādīn puruṣasya kuryāt | upalepa ivopalepo gātrāṇām | iti ṣaṭke vṛddhisāmyakṣayānuge vikārāḥ kīrtitāḥ | nanu ca śeṣeṣu bhedeṣu ko vikārasamūha ityāha ye doṣetyādi | pūrve'dhyāye doṣāṇāṃ vātādīnāṃ vṛddhānāṃ kṣīṇānāṃ ca kārśyakārṣṇyakampasphuraṇetyādinā granthena vikārāḥ kīrtitāḥ tāneva vikārān vṛddhakṣīṇadoṣānugamanena śeṣadoṣabhedeṣvapi kalpayet | yathāyathaṃ vṛddhikṣayatāratamyānuguṇyena vikārāṇāmapi tāratamyaṃ lakṣayedityarthaḥ | etāṃśca vātādīn doṣānānantyaṃ yātānasaṅkhyeyatvaṃ prāptānavahisamānaso niyatacitto yathāsvaṃ rūpairjānīyādupalakṣayedityarthaḥ | kathamānantyamityāha rasarudhirādibhiḥ saṃsargāt saṃyogāt tathā teṣāṃ rasādīnāṃ kṣayādibhedaistathā tāratamyogaiśca | tenaitaduktaṃ bhavati | vṛddhikṣayatāratamyasyāvasthārūpatvādavasthānāṃ ca bahusaṃyogādikṛtatvādāmantyam | rasaraktādisaṃyogena ekadvitryāditāratamyāccānantyamiti |
iti viṃśo'dhyāyaḥ ||