Pramāṇa · Search · About · API

Ashtangasamgraha 27.23

Śaśilekhā 27.23

Language
Sanskrit

27.23

ataḥ paraṃ doṣā vātādayo vṛddhikṣayakṛtena bhedena vakṣyante | tatra vṛddhereva prathamamucyate | pṛthaksaṃhatairvṛddhaistrīn bhedān viddhi jānīhi | tatra vāyurvṛddhaḥ pittaṃ vṛddhaṃ kapho vṛddhaḥ | saṃsargo dvidoṣasaṃyogalakṣaṇastriprakāro vātapittaṃ, vātakaphaṃ, pittakaphamiti | etad gaṇanāyāṃ na praviśati trayamanūdyamānatvāt | tatra triprakāre'pi saṃsarge tān bhedān nava viddhīti vidhīyate | kathamityāha | trīnevetyādi | samayā parasparāpekṣayā anyūnādhikayā vṛddhyā trīn bhedān | tatra vātapitte samayā vṛddhyā vṛddhe | vātakaphau samayā vṛdhyā vṛddhau | kaphapitte samayā vṛddhyā vṛddhe | ekasyobhayoranyatarasyātiśayen ṣaḍ bhedāna viddhi | tatra vāyuradhikayā vṛddhyāvṛddhaḥ | pittaṃ hīnayā | vāyurhīnayā vṛddhaḥ pittamadhikayā | kapho hīnayā pittamadhikayā | pittaṃ hīnayā kapho'dhikayā vāyuradhikayā kapho hīnayā | vāyurhīnayā kapho'dhikayā iti saṃsarge nava | samasteṣu trayodaśa bhedān viddhīti sambandhaḥ | samasteṣu sannipatiteṣvityarthaḥ | kathamityāha | ṣaḍ dvayekātiśayena | tatra dvayorekasya vā trayāṇāṃ madhye'nyatamasyātiśayena ṣaṭ | tatra dvayatiśayena trīnekātiśayena trīniti | atra vātapitte'dhikayā vṛddhyā vṛddhe | kapho hīnayā | vātakaphāvadhikayā vṛddhyā vṛddhau pittaṃ hīnayā | kaphapitte'dhikayā vāyurhīnayā | iti dvayatiśayaḥ | ekātiśayena yathā vāyuradhikayā kaphapitte hīnayā| pittamadhikayā vātakaphau hīnayā | kapho'dhikayā vātapitte hīnayā | iti ṣaṭ | ekaṃ tulyādhikaiḥ samavṛddhairityarthaḥ | vātapittakaphāḥ samavṛddhāḥ | tāratamyavikalpanāt ṣaḍ bhedān viddhi | eko'dhiko'nyo'dhikataro'nyo'dhikatama ityarthaḥ | tatra vāyurhīnayā pittaṃ madhyayā kapho'dhikayā | pittamūnayā, vāyurmadhyayā, kapho'dhikayā | kapho hīnayā, vāyurmadhyayā, pittamadhikayā | kapho hīnayā, pittaṃ madhyayā, vāto'dhikayā| vāyurhīnayā, kapho madhyayā, pittamadhikayā | pittaṃ hīnayā, kapho madhyayā vāyuradhikayā | iti samasteṣu trayodaśa | ityevamanena prakāreṇa vṛddhaiḥ pañcaviṃśatiḥ | tatra pṛthak trayaḥ saṃsarge navadhā | samasteṣu trayodaśa ceti | kṣīṇaiścaitāvanta eva pañcaviṃśatirevetyarthaḥ | tatra vṛddhisthānopakṣepeṇa kṣayaśabdasya gaṇanīyam | iti saṃsargasannipātabhedā uktāḥ | anantaraṃ pṛthagbhūtena viśeṣeṇa bhedā ucyante | te ca bhedā doṣeṣvekaikasya vṛddhyā samānayā kṣayeṇa ca ṣaṭ | eko vṛddho'nyaḥ samo'nyaḥ kṣīṇa ityarthaḥ | tatra vāyurvṛddhaḥ pittaṃ samaṃ kaphaḥ kṣīṇaḥ | vāyurvṛddhaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ kaphaḥ samaḥ | vāyuḥ samaḥ pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ kṣīṇaḥ | vāyuḥ samaḥ pittaṃ kṣīṇaṃ kapho vṛddhaḥ | vāyuḥ kṣīṇaḥ pittaṃ vṛddhaṃ kaphaḥ samaḥ | vāyuḥ kṣīṇaḥ pittaṃ samaṃ kapho vṛddha iti ṣaṭ | saviparyayayā ekakṣayadvandvavṛddhyā punaḥ ṣaḍeva bhedā bhavantīti vākyaśeṣaḥ | dvandvasya vṛddhirdvandvavṛddhiḥ ekasya kṣayaḥekakṣayaḥ | tena sahitā dvandvavṛddhiḥ saha viparyayeṇa vartata iti saviparyayayā | dvandvakṣayaikavṛddhyā iti viparyayārthaḥ | tatraikakṣayadvandvavṛddhyā yathā vāyuḥ kṣīṇaḥ kaphapitte vṛddhe | pittaṃ kṣīṇaṃ vātakaphau vṛddhau | kaphaḥ kṣīṇaḥ vātapitte vṛddhe | dvandvakṣayaikavṛddhiurucyate | vātapitte kṣīṇe kapho vṛddhaḥ | vātakaphau kṣīṇaṃ pittaṃ vṛddham | kaphapitte kṣīṇe vāyurvṛddha iti ṣaṭ | iti dviṣaṣṭibhedā nirdiṣṭāḥ | tatra vṛddhyā pañcaviṃśatiḥ kṣayeṇa pañcaviṃśatiḥ | ekaikavṛddhisamatākṣayaiḥ ṣaṭ | punaḥ ṣaṭū | triṣaṣṭo bhedaḥ svāsthyakāraṇam | samarūpa ityarthaḥ | eṣu ca madhye vṛddhisāmyakṣayānugaṃ yat ṣaṭkaṃ tadvikārairupadekṣyate | yato rogyavasthāsu yugapad vṛddhisāmyakṣayānurūpeṇa yat ṣaṭkaṃ tad durbodhataraṃ tatrocyate prakṛtisthamityādinā |

Linked texts (1)