Ashtangasamgraha 6
Śaśilekhā 6
- Language
- Sanskrit
6.1
svasthahitaprasaṅgenānnapānamucyate | tatrānnapānānāṃ saṃskārādyupayogo drave toyādike sambhavati ataḥ prathamaṃ toyādīnyucyante athāta ityādi ||
6.4
jalasya ca prādhānyādagre grahaṇam | ata āha jīvanamityādi | gaṅgāmbu jīvanatvādiguṇayuktam | jīvanaṃ saumyadhātuvṛddhikaram | ojovṛddhikaramityanye | tarpaṇaṃ tṛptikṛt | hṛdayasya priyaṃ hṛdyam| hlādi āhlādakaram| buddheḥ prabodhanaṃ paṭutvakaram| tanu svaccham| avyaktarasaṃ mādhuryādinā aviviktam| mṛṣṭaṃ svādutvādiguṇayuktam| śītaṃ vīryeṇa| anyātātapātyantaṃ anyodakebhyaḥ svabhāvena śītataram| śuci pavitram| amṛtopamaṃ prāṇasandhārakatvāt sūryeṇa ravigoddhṛtya yatto muktamataḥ kriyāyogādāgatalāghavaṃ ca| vātaśleṣmaghnaṃ ca anyapānīyāpekṣayā| śītatvādinā ca pittādivināśanam| kiṃbhūtaṃ gaṅgāmbu nabhaso'ntarikṣāt bhraṣṭaṃ patitam| tathā ravicandravāyubhiḥ patadeva spṛṣṭam| evaṃ svarūpamapi gaṅgāmbu pathyatve apathyatve ca deśaṃ kālaṃ cāpekṣate| evaṃvidhe deśe ca yataḥ patitamata evaṃ guṇam evaṃ kāle'pi| deśakālau ca guṇaviśeṣeṇa vakṣyamāṇalakṣaṇau||
6.5
yenāmbunā'bhivṛṣṭaṃ saktamamalaṃ nirmalaṃ śālyannamaklinnamavivarṇaṃ vā bhavati tadambu gāṅgatvāt peyaṃ| veti samuccaye| etadviparyayeṇa sāmudram| taccā''śvayujaṃ māsaṃ varjayitvā'nyasmin māsi na peyaṃ||
6.6
etaccābhivṛṣṭaṃ prathamaṃ khātādinopāyena gṛhyate| khātāt gṛhītam| dhautaśilāprasrāt gṛhītam| dhautavastrādibhyo vā cyutam| haime sauvarṇe mṛnmaye vā pātre'vasthitamavikṛtam| tatsadā pibet| khāto jalagrahaṇārthā bhūkuṇḍikā||
6.7
tadabhāve bhūmiṣṭhaṃ peyaṃ| yat guṇaiḥ svacchatvādibhirāntarikṣamanukaroti tat sadṛśaṃ guṇairityarthaḥ|
6.10
bhūmiṣṭhamuktaṃ tasyaiva viśeṣa ucyate deśaviśeṣeṇa| śvete mṛdi pradeśe sthitamudakaṃ kaṣāyarasatāṃ yāti| evaṃ kṛṣṇe madhuratām| pāṇḍure tiktatām| nīle kaṣāyamadhuratām| ūṣare ca lāvaṇyam| ūṣaro yo dagdhamṛdiva pradeśaḥ sa ūṣaraḥ syāt "ūṣaraḥ kṣāramṛttikā"| kapile sakṣāramudakaṃ bhavati| sakṣāraṃ kṣāratvaguṇayuktaṃ kṣāro nāma rasaviśeṣaḥ kṣāro'saumyaḥ kaṭhinabhāvavaiparītyakṛt| miśralakṣaṇe miśraguṇaḥ| sarvaśca bhūpradeśaḥ pañcabhūtātmakaḥ na sarvatra bhūtasāmyaṃ bhavati| ata ucyate āpyabhāgādhike deśe madhuramudakaṃ bhavati| pārthivaguṇādhike lavaṇāmlam| tejobhāgādhike tiktakaṭukam| vāyubhāgādhike kaṣāyam| ākāśaguṇādhike cānyaktarasatvādantarikṣasamaguṇam| bhūtādhikyaṃ ca viśiṣṭamanenaiva madhuratvādinā jñāyate| guṇaśabdaśca bhāgaparyāyaḥ| saṃkhyāyā guṇasya samānetyādinā vibhāgo guṇa iti ca| yathā| avyaktarasatvam| mūrtamahāmṛtasvalpatvādidamapi divyasadṛśaṃ śucau vistīrṇe kṛṣṇe śvetamṛdi ca sthitaṃ arkeṇa vāyunā cā'hatam||
6.11
tat bhūmiṣṭhaṃ aṣṭadhā aṣṭabhiḥ prakāraiḥ smṛtaṃ kaupatvādibhiḥ| kūpe bhavaṃ kaupam| sarasi bhavaṃ sārasam| tathā tāṭākam| cauṇḍaṃ parvatādau pāṣāṇanimnasthitam| tāṭākañcāntarikṣāt patitvā bhūmau sthitam| prāsravaṇaṃ parvatāt srutam| audbhidaṃ bhūmāvudbhidya tatraiva tiṣṭhati| vāpī kūpavat sarvataḥ kṛtasopānapaṅktiḥ| nadī prasiddhā eteṣāṃ krameṇa guṇanidarśanam ||
6.14
kaupaṃ kṣāraguṇayuktaṃ pittalam | agnidīpanaṃ alpavātalaṃ ca sārasam | madhuraṃ laghu ca | tāṭākaṃ guru vātakaraṃ ca | cauṇḍaṃ pittalam | prāsravaṇaṃ tridoṣaharam | audbhidaṃ madhuraṃ pittaghnaṃ | vāpījalaṃ madhuraṃ laghu ca | sāmānyena vātalaṃ rūkṣaṃ kaṭukaṃ ca nādeyam | kaupādīnāṃ ca saptānāṃ dhanvādisāmīpyāt gurutvaṃ laghutvaṃ ca vijñeyam | tenaitaduktaṃ bhavati ānūpe yathoktalakṣaṇe sthitāḥ kṛpādayo guravaḥ | dhanvani jāṅgale deśe sthitā ānūpebhyo laghavo bahūdakasambandhābhāvāt | tebhyo jāṅgalebhyaḥ parvatasthānāṃ kṝpādīnāmatilaghutvaṃ udakānāmatyantābhāvādityatra cotsargāpavādopabṛṃhakavacanakalpanā ca svabudhyā yojyā ||
6.17
nadya ucyante | sāmāsātsaṅkṣepataḥ idamucyate | paścimasamudragāḥ śīghravāhinyo nirmalapānīyāśca nadyaḥ pathyāḥ | etadviparītalakṣaṇā viparītā apathyāḥ | himavadudbhūtā malayodbhūtāśca pāṣāṇakṣuṇṇāḥ pathyāḥ | sthitāstā evāpathyāḥ krimiśrīpadādikarāśca ||
6.19
prācyādijātā durnāmāni kurvate ! prācyā gauḍāḥ | avantayo mālavāḥ | aparāntāḥ koṃkaṇāḥ | mahendrajā udarādikaṃ kurvate | sahyādrivindhyācca jātāḥ kuṣṭhādikaṃ kurvate | pāriyātrajāstridoṣaharāḥ balyāḥ pauruṣakāriṇyaḥ| pauruṣaṃ vṛṣatvam | samudrajalaṃ tridoṣakaram ||
6.26
kīṭamūtrādiyuktaṃ jalaṃ snānapānādinā tṛṣṇādīn kuryāt | kīṭādīnāṃ krimyādīnāṃ mūtreṇa viśā kothena cāvilaṃ miśrībhūtam | kotho mṛtaśarīrakledaḥ | tṛṇasamūhena cāvilam | utkaro gṛhādimārjanarāśiḥ | paṅkādibhiśca saṃstṛtaṃ gṛhītaprastāram | haṭho nirmūlodbhavastṛṇaviśeṣaḥ | tathā sūryādibhiradṛṣṭam | tathā kṣudrajantubhiḥ krimibhirjuṣṭaṃ sevitam | abhivṛṣṭaṃ tatkālapatitānyavarṣamiśrībhūtam | tathā ghanam | tathā sthūlaphenilaṃ bṛhatphenayuktam | virasaṃ durgandhi| atiśītaṃ ca | divyamāntarikṣamanārtavamṛtau patitam | ṛturdeśaviśeṣeṇa niyata eva | varṣasya varṣā eveti kecit | ṛtāvapi prathamapatitaṃ na peyam | lūtādidūṣitaṃ ca | etacca yatastṛṣṇādhmānādikān kurute ato varjayet | sarveceme rogā vakṣyamāṇalakṣaṇāḥ | etaiścopahataṃ anyajalālābhe kṛtasaṃskāraṃ śasyate | tameva ca saṃskāraṃ darśayati| ghanavastraparisrāvaṇena kṣudrajantubhirakṣaṇaṃ kāryam | vyāpannasya paicchilyādiyuktasya agninā, sūryeṇa, taptaśastrāpiṇḍamajjanena vā tāpanaṃ kāryam | parṇīmūlādinā prasādanaṃ nirmalīkaraṇaṃ kāryam | parṇīmūlamerakāmūlam | erakā kāśmīreṣu “pittī” anyatra daṇḍerakapaṭṭerakabhedena prasiddhā | bisagranthinā muktābhiḥ katakaphalena śaivalena vastrasrāvaṇena gomedakena vā | bisagranthistripādikā | katakaṃ prasiddham | śaivalaṃ kaccham | gomedakamaṅkolakam | maṇiviśeṣaśca | pāṭalādipuṣpaiḥ durgandhanāśanaṃ sampādanīyam ||
6.28
sarvaṃ pānīyamanyapradeśaje pānīye ajīrṇe na pānīyaṃ na peyamiti | tenaitaduktaṃ bhavati vijātīye pānīye pīte tajjaraṇāntaṃ yāvadvijātīyaṃ pānīyaṃ na peyamiti | yathā kaupe tāṭākaṃ tāṭāke kaupamiti | evaṃ sarvatra | tathā āme apakvajale ajīrṇe kvathitaṃ pakvaṃ na peyam | tathā pakve kvathite jīrṇe'pi itaradāmaṃ na peyam | sajātīyamapi pakve jīrṇe'pi yāvanna bhuktaṃ tāvadāmaṃ na peyamityarthaḥ | eṣa ca vidhirdvayorapyāmakalpayoḥ śītayoḥ | tannetvajīrṇe eva śītaṃ tyajenna jīrṇe ||
6.30
atyantapratiṣedhena na kutracidvāri vāryate| yataḥ pānīyamāhlādakatvāt prāṇināṃ prāṇāḥ viśvaṃ ca sasthāvarajaṅgamaṃ pānīyamayameva | yataḥ svasthasya vyādhitasya ca toyādvinā vartanaṃ na bhavati ||
6.31
avasthāviśeṣeṇa ca kevalaṃ sauṣadhaṃ vā pakkamāmaṃ śītamuṣṇañca taddhitam | tacca pānīyaṃ samīkṣya viṣaye mātrayā yuktamamṛtam | viparyayeṇa yuktaṃ viṣam ||
6.33
atiyogena bāhulyena tṛṣṇāvato'pi prayuktaṃ sarvasya pittaśleṣmatāṃ yāti | jvaritasya viśeṣataḥ āmenāgnau bahiṣkṛte jvarotpattirāmasya ca pānīyaṃ tarpakam | tasya ca jvaritasyā''matṛḍādīn vardhayati | hṛllāsaḥ sapraseko hṛdayotkleśaḥ | prasekaḥ svatantra eva tacca ṣṭhīvanam ||
6.34
sarvaṃ ca jalaṃ madhuravipākaṃ yatastat spaśauṣṇamapi śītavīryam | ataḥ ayogapānenātimvalpapānena lāghavātsvalpatvānna viyojayet | svalpatvaṃ tasya na cālanīyamityarthaḥ ||
6.36
āmaviṣṭabdhayoḥ pipāsārahito'pyupakārāyaivaṃ īṣaduṣṇā apaḥ pibet | āmaṃ śleṣmopahatajaṭharatvādajīrṇamannam | viṣṭabdhamapyevaṃ vātājīrṇam | etau dvāvapyārmāviṣṭabdhau mātrāśitīye vakṣyamāṇalakṣaṇau | tayośca tāvatīḥ apaḥ pibet yāvatyo'nnaṃ kledayituṃ samarthāḥ | atikedena cāgnināśabhayāt bahvyo na peyāḥ | kaphavātābhyāṃ jaṭhare vibaddhaṃ niścalamapacyamānamannaṃ koṣṇatoyadravīkaraṇānmuktāmāśayabandhanaṃ sat kṣiprameva pacyate | muktaṃ bandhanamāmāśaye nibandhanaṃ yena sa tathā |
6.39
anavasthitadoṣasyānavasthitāneśca svalpamapyāsaṃ jalaṃ na pathyam | taddhyāmameṣāṃ tridoṣakaram | anavasthitāḥ svarūpāñcalitā anekarūpāśca doṣā yasya sa tathāvidhaḥ | evamanavasthitāgnirapi | tathā vyādhibhiḥ kṣīṇaṃ balaṃ yasya tasyā'mamudakaṃ tridoṣakaram | tathā mandāgniḥ sarvameva jalaṃ kaupādikamāmaṃ svalpaṃ pakvaṃ bahu ca varjayet | tathā'bhiṣyandādyārtaiśca sarvameva jalaṃ varjanīyam | abhiṣyando nāma cakṣūrogo vakṣyamāṇaḥ | aśaktau tu vinā jalaṃ prāṇasandhāraṇāsāmarthya kadācit peyam | tacca svalpam | kiṃbhūtamalpaṃ peyaṃ āha | rogayogyairauṣadhaiḥ saṃskṛtam | tathā śaradaṃ nidāghaṃ ca varjayitvā anyasminnṛtau svasthenāpi svalpaṃ peyaṃ etayostu yathecchameva ||
6.41
tacca jalaṃ bhojanakāle annāt pūrva pītaṃ agnimāndyaṃ kāryaṃ ca karoti | sarve ca bhuktvā ante pītaṃ śarīrasya sthaulyaṃ āmāśayādupari ca śleṣmavṛddhiṃ karoti | madhye tvannasya pītaṃ samāṅgatāṃ samadhātutāṃ ca karoti | sukhena cānnaṃ jarayati ||
6.42
śītaṃ ca tadambu madātyayādīn vakṣyamāṇalakṣaṇān nihanti nāśayati uṣṇena kālena uṣṇenā'hārādinā ca dāhaḥ uṣṇadāhaḥ ||
6.44
taccāmbu hidhmādiṣu kvathitaṃ peyam | kā kathanamātretyatrocyate | deśartugurulāghavaṃ vikalpya kṣīṇacaturbhāgaṃ vā kṣīṇatribhāgaṃ vā kṣīṇārdhaṃ veti tridhā | tenaitaduktaṃ bhavati | yat kvaciddeśe ṛtau vā svalpena gurutvena yuktamudakaṃ tat kvathanena kṣīṇacaturbhāgam | adhikagurau kṣīṇatribhāgam | atyantagurau ardhakṣīṇamiti | etadviparītañca lāghave'pyevaṃ vyākhyeyaṃ tacca jalamagnisaṃyoge'pi āphenaparikṣayādāmaṃ bhavati | phenarahitantu kvathitaṃ bhavati | vegarahitatvañca pakvalakṣaṇaṃ nirmalatvaṃ ca | tacca pakvaṃ hidhmādīnāṃ hitam | uṣṇamudakaṃ dīpanaṃ āmadoṣapācanam | svayaṃ laghu vastiśodhanaṃ ca ||
6.47
tatraiśca pāṣāṇādibhistāpitaṃ tatkāloṣṇaṃ śītameva vā pītaṃ tridoṣaghnaṃ tṛṣṇāghnaṃ ca | kvathitaśītalaṃ laghutvādiyuktam | saṃsarge pittaśleṣmaṇoḥ sannipāte ca pathyam | uktaratra śītasya vātaśleṣmakopahartṛtvenokteḥ | vāte vātaśleṣmaṇi kaphe ca na pathyam | tacca kvathitaśītalaṃ paryuṣitaṃ vigatāhorātraṃ saddviguṇālaghutvadīpīyatvāditaḥ bhraṣṭaṃ rahitaṃ bhavati | amlavipākaṃ doṣakaraṃ ca ||
6.50
himakarasrutaṃ toyamatiśaityādinā vātaśleṣmakṛt candrakāntamaṇisrutaṃ rakṣoghnatvādiyuktam | nālikerāntarjātaṃ snigdhatvādiyuktam ||
vargārthamupasaṃharati | varṣakāle āntarikṣaṃ jalaṃ atyantapathyaṃ nadīgṛhītamapathyam | iti toyavargaḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit