Ayurvedadipika (Carakatatparyatika) 1.7: [Sūtrasthāna adhyāya 7 (7 of 120)]
Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing) 1.7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 1.7.1 — 1 part
- 1.7.2 — 1 part
- 1.7.3 — 1 part
- 1.7.4 — 1 part
- 1.7.5 — 1 part
- 1.7.6 — 1 part
- 1.7.7 — 1 part
- 1.7.8 — 1 part
- 1.7.9 — 1 part
- 1.7.10 — 1 part
- 1.7.11 — 1 part
- 1.7.12 — 1 part
- 1.7.13 — 1 part
- 1.7.14 — 1 part
- 1.7.15 — 1 part
- 1.7.16 — 1 part
- 1.7.17 — 1 part
- 1.7.18 — 1 part
- 1.7.19 — 1 part
- 1.7.20 — 1 part
- 1.7.21 — 1 part
- 1.7.22 — 1 part
- 1.7.23 — 1 part
- 1.7.24 — 1 part
- 1.7.25 — 1 part
- 1.7.26 — 1 part
- 1.7.27 — 1 part
[Sūtrasthāna adhyāya 7 (7 of 120)]
1.7.1.1
pūrvādhyāyābhyāṃ svasthahita āhāraḥ prādhānyenoktaḥ, tasya cāhārasya svasthahitatvamāhārapākajamūtrapurīṣāṇāmavidhāritavegānāṃ bahirgamane sati bhavatīti mūtrādivegāvidhāraṇopadeśakaṃ na vegāndhāraṇīyamāha| ihāpi navegadhāraṇaśabdasyābhāvānmātrāśitīyavat paryāyaśabdena sañjñā boddhavyā||1-2||
1.7.2.1
jātāniti jātamātrān| vegaḥ pravṛttyunmukhatvaṃ mūtrapurīṣādīnām| mūtragrahaṇamādau mūtrasya purīṣādyapekṣayā bahuvegatvāt| mūtrapurīṣayoriti kṣutpipāsayoriti ca samāsakaraṇaṃ prāyaśo+anayoḥ sahotpādadarśanārtham| pratiniṣedhyaṃ nakārakaraṇaṃ niṣedhyagauravopadarśanārtham| niḥśvāsasya śrameṇa ceti śramotthasya niḥśvāsasyāvidhāryatvaṃ darśayati, yato+anantaraṃ vakṣyati “śramaniḥśvāsadhāraṇāt” iti; suśrute+apyuktaṃ- “śrāntasya niḥśvāsavinigraheṇa hṛdroga mūrcche athavā+api gulmaḥ” (sū.u.a.55) iti||3-4||
1.7.3.1
yadvegavidhāraṇe ye rogāsteṣāṃ yaccikitsitaṃ tadalpavaktavyatvāt prakaraṇāgatatvācca brūte- bastimehanayorityādi| mehanaṃ śiśnaḥ| vinamanaṃ śarīrasya vināmaḥ| avapīḍako bahumātraprayogaḥ, mātrādhikatvena hi bheṣajaṃ doṣān pīḍayatīti kṛtvā; anyatrāpyuktam- “avapīḍakasarpirbhiḥ koṣṇairghṛtatailikaistathā+abhyaṅgaiḥ” iti| trividhamiti nirūhānuvāsanottarabastyātmakam| piṇḍikā jānujaṅghāmadhyamāṃsapiṇḍikā| vartayaḥ phalavartayaḥ| pramāthi anulomanam| caraṇāyudhaḥ kukkuṭaḥ| rujā jaṭhara iti sambandhaḥ| ‘bhojanāni’ ‘pānāni’ ‘bastaya’ iti trayaṃ vātānulomanaṃ śastamiti yojyam| koṭho varaṭīdaṣṭākāraḥ śothaḥ| vyaṅgaḥ śyāmavarṇaṃ maṇḍalaṃ mukhe| hṛllāsaḥ utkleśaḥ| ardhāvabhedaḥ ardhamastakavedanā| ādyaṃ khādyaṃ bhojanamityarthaḥ| cakārāt svedādayo+api vātaghnā iti sūcayati| yadyapi suśrute mūtrādīnāṃ trayodaśānāṃ vidhāraṇāttrayodaśodāvartā abhidhīyante, tathā+apīhāṣṭodarīye mūtrapurīṣavātaśukravamikṣavathuvighātajā eva paraṃ ṣaḍudāvartā abhidhātavyāḥ; udgārādinirodhajānāṃ vātanirodhaja evodāvarte+antarbhāvābhiprāyāt; yadi vā mūtrādivighātaja eva vikāre carakācāryasya udāvartasañjñā+abhipretā, nānyatreti na virodhaḥ| muhurmuhuraṅgānāmākṣepaṇamākṣepaḥ; parvaṇāmākuñcanaṃ saṅkocaḥ| suptiḥ sparśājñānam| bhramaṇaṃ bhramo yena cakrasthitamivātmānaṃ manyate| sādaḥ aṅgāvasādaḥ| tarpayatīti tarpaṇam| saṃvāhanaṃ pāṇinā pādādipradeśe sukhamabhihananamunmardanaṃ ca||5-25||
1.7.4.1
vegānāmavidhāryatvenoktatvāllobhādīnāmapi vegā avidhāryāḥ syurityāha- imāṃstvityādi| pretya janmāntare| iheti iha janmani| sahasā ātmaśaktimanālocya kriyata iti sāhasaṃ, tattu gajābhimukhadhāvanādi| aśastānām apraśastānāmaniṣṭaphalānāmiti yāvat| manovākkāyakarmaṇāmityatra karmaśabdo vyāpāravacanaḥ||26||
1.7.5.1
aśastaṃ manasaḥ karma darśayati- lobhetyādi| lobhaḥ viṣaye+anucitā prārthanā, śokaḥ putrādivināśajaṃ dainyam, bhayam apakārakānusandhānajaṃ dainyam, krodhaḥ pradveṣo yena prajvalitamivātmānaṃ manyate, mānaḥ sadasadguṇādhyāropeṇātmanyutkarṣapratyayaḥ| jugupsitagopanecchā lajjā, tadabhāvo nairlajjyaṃ; samāne dravye parasambandhapratiṣedhecchā īrṣyā; atirāga ucita eva viṣaye punaḥ punaḥ pravartanecchā| abhidhyā manasā parābhidrohacintanaṃ, yadi vā paradravyaviṣaye spṛhā||27||
1.7.6.1
aśastaṃ vacanakarmāha- paruṣasyetyādi| paruṣaṃ parodvejakaṃ vacanam| atimātraṃ bahu| sūcakaṃ parāniṣṭajanakābhidhāyakam| anṛtam apārthakam| akālayuktam aprastāvāgatam||28||
1.7.7.1
aśastaṃ dehakarmāha- dehetyādi| parapīḍayā parapīḍānimittamityarthaḥ| strībhogaḥ parastrībhogaḥ, steyaṃ paradravyagrahaṇaṃ, hiṃsā vidhirahitā prāṇipīḍā; ādigrahaṇādgurvādyabhimukhapādaprasāraṇādi gṛhyate||29||
1.7.8.1
evaṃ kṛte yadbhavati taddarśayati- puṇyetyādi| puṇyaḥ pāvanaḥ śabdo yasyāsau puṇyaśabdaḥ| bhuṅkte cinoti ceti utpannādavirodhataḥ phalopayogena bhuṅkte; cinoti cotpādayati cāparānityarthaḥ||30||
1.7.9.1
avidhāryapravṛttīnmūtrādīn vidhāryapravṛttīn sāhasādīṃśca darśayitvā vidhāryāvidhāryapravṛttiṃ vyāyāmamāha- śarīretyādi| dehasya vyāyāmo dehavyāyāmaḥ, dehagrahaṇānmanovyāyāmaṃ cintanādi nirākaroti; saṅkhyātā sañjñitā| yā ca iṣṭā abhipretā, etena bhāraharaṇādyā+aniṣṭā kāryavaśāt kriyamāṇā ceṣṭā nirasyate, caṅkramaṇarūpā tu kriyā prāpyate| sthairyaṃ sthiratā śarīrasya, tadarthā| mātrayā anapāyiparimāṇena; etāvatī ceyaṃ śarīraceṣṭā mātrāvatī yāvatyā lāghavādayo vakṣyamāṇā bhavanti, ceṣṭātiyogavakṣyamāṇāśca śramabhramādayo na bhavanti| suśrute+apyuktaṃ- “yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet| tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam” (su.ci.a.24) iti||31||
1.7.10.1
yathoktavyāyāmaguṇānāha- lāghavamityādi| doṣakṣayo+atra śleṣmakṣayo+abhipretaḥ; yadi vā+agnikartṛtvena tridoṣakṣayo+api| uktaṃ hi- “śamaprakopau doṣāṇāṃ sarveṣāmagnisaṃśritau” iti| vyāyāmātipravṛttidoṣamāha- śrama ityādi| klama iha mana-indriyaglāniḥ| kṣayo dhātukṣayaḥ| pratamaka eva pratāmakaḥ śvāsaviśeṣaḥ||32-33||
1.7.11.1
idānīṃ vyāyāmatulyatvenānyānapyatimātratvena niṣeddhumāha- vyāyāmetyādi| yadyapyativyāyāmo niṣiddhastathā+apīha punarabhidhīyate atibhāṣyādiṣvapi taddoṣaśramaklamādiprāptyarthaṃ; yadi vā pūrvamanabhyastavyāyāmātisevā niṣiddhā, iha tu abhyastasyāpi niṣedhaḥ| yadāha- nocitānapi; ucitānapyabhyastānapītyarthaḥ| apiśabdādanabhyastānāṃ nitarāṃ niṣedho labhyate| bhāṣaṇaṃ bhāṣyam, adhvaśabdenādhvagamanaṃ, grāmyadharmo maithunam||34||
1.7.12.1
evaṃśabdena gurubhāraharaṇadarpaśilācālanādi gṛhyate| siṃhaḥ kila svalpapramāṇaḥ svabalodrekādgajaṃ karṣan pāṭayan svadehānucitavyāyāmāt paścādvātakṣobheṇa vipadyate, tenāyaṃ dṛṣṭāntaḥ saṅgatārthaḥ; yadi vā siṃho+aṣṭāpado+abhipretaḥ, sa ca kila gajaṃ vyāpādya pṛṣṭhe kṣipati, tatastatkothādvipadyate, tena dṛṣṭānto vyākhyeyaḥ||35||
1.7.13.1
hitasya sevanamahitasya parityāgaḥ kartavya iti pūrvamuktaṃ, tacca hitasevanamahitaparivarjanaṃ cākrameṇa kriyamāṇamakramācaritavyāyāmādivat pratyavāyakaraṃ paraṃ bhavati, atastatkramamāha- ucitādityādi| ucitāt abhyastāt| kramaśo vakṣyamāṇena krameṇa| hitam anabhyastahitam| ko+asau krama ityāha- kramaścetyādi| prakṣepo hitasya, apacayo+ahitasya, tābhyāṃ hitāhitābhyām| pādaḥ caturtho bhāgaḥ, tadrūpoṃ+aśaḥ pādāṃśaḥ, tena kṛtaḥ kramaḥ pādāṃśikaḥ; anye tu pādasyāṃśaḥ pādāṃśa iti ṣoḍaśaṃ bhāgaṃ varṇayanti| sa ca hitāhitayoryugapatprakṣepāpacaye pādāṃśikaḥ kramaḥ, prathamamekāntaramekāhamantarā kṛtvetyarthaḥ; tataḥ prathamahitapādaprakṣepāhitapādāpacayābhyāsādūrdhvaṃ dvitīyapādaprakṣepāpacaye dvyantaraṃ dvyahamantarīkṛtya kramo bhavet; tathā dvitīyapādābhyāsādūrdhvaṃ tṛtīyapādaprakṣepāpacaye tryahamantarīkṛtya kramo bhavet; caturthapādaprakṣepāpacaye tu kālaniyamo nāsti, ata ūrdhvaṃ prakṣepāpacayābhāvāccatuṣpādasampūrṇasya pathyasyānavadhisevyatvāt| ayaṃ piṇḍārthaḥ- apathyā yavakādayo+abhyastāste tyājyāḥ, raktaśālyādayaḥ pathyā anabhyastāste sevyāḥ; tatra prathamadine yavakapādatrayaṃ raktaśālīnāmekaḥ pādaḥ; dvitīye divase dvau pathyasya pādau dvāvapathyasya, evaṃ tṛtīye, evaṃ dvitīyapādābhyāso dvyantaro bhavati; caturthe trayaḥ pādāḥ pathyasya eko+apathyasya, evaṃ pañcame ṣaṣṭhe ca, evaṃ tṛtīyapādābhyāsastryantaro bhavati; saptadinaprabhṛti tu catuṣpādapathyābhyāsaḥ| yadi vā+antaraśabdo vyavadhivacanaḥ, tathāśabdāccaturantaramiti ca labhyate; tenāyamarthaḥ- prathame divase+apathyapādatrayaṃ pathyasyaikaḥ pādaḥ, dvitīye sarvamapathyaṃ, tṛtīye dvau pathyasya dvāvapathyasya, evaṃ caturthe; pañcame tu dine pathyasya bhāga ekastrayo+apathyasya, evaṃ dvyantarīkṛtau bhavataḥ; ṣaṣṭhe pathyabhāgatrayamapathyabhāga ekaḥ, evaṃ saptame+aṣṭame ca; tato navame bhāgadvayaṃ pathyasya cāpathyasya ca, evaṃ trīṇyahānyantarīkṛtāni bhavanti; tato daśame sarvaṃ pathyam, evamekādaśe dvādaśe trayodaśe ca, caturdaśe tu pathyabhāgatrayameko+apathyabhāgaḥ; evaṃ caturantaratā tathāśabdasūcitā bhavati; pañcadaśāhāt prabhṛti sampūrṇapathyataiva||36-37||
1.7.14.1
evaṃ kṛte kiṃ syādityāha- krameṇetyādi| krameṇeti krameṇaiva| doṣā iti doṣajanakānyabhyastānyapathyāni| guṇā iti guṇajanakāni pathyāni| apunarbhāvaṃ yānti doṣā iti sambandhaḥ| akrameṇa tu sahasā+apathyatyāge doṣā bhavantyeva| yaduktam- “asātmyajā hi rogāḥ syuḥ sahasā tyāgaśīlanāt” (vā.sū.a.3) iti| aprakampyā apracālyā bhavanti guṇā iti sambandhaḥ| pathyamapi hyanabhyastaṃ sahasopayujyamānamarucyagnivadhādīñjanayati||38||
1.7.15.1
iha svasthahitaṃ sāmānyenaiva raktaśālyādi pratipāditaṃ, svasthaśca prakṛtibhedena nānāprakāraḥ, atasteṣāṃ hitamapi nānāprakārameva, tena tatpratipādanārthaṃ prakṛtibhedameva tāvadāha- samapittāniletyādi| samā avaikārikamānāvasthitāḥ pittānilakaphā yasya sa tathā| garbhādi garbhādhānādi, śukraśoṇitajīvasammūrcchanādīti yāvat| vātalā vātapradhānāḥ, evaṃ pittalāḥ śleṣmalāśca| sarvatra garbhādīti yojyam| atra pittagrahaṇamādau chando+anurodhāt, yadi vā pittasamānasya vahnergauravapradarśanārthaṃ; yadi vā prakṛtyārambhe vātasyāprādhānyakhyāpanārthaṃ, vātaprakṛtirhi sarvatra pratyavaro bhavati| iha ca pratyekadoṣaprakṛtigrahaṇenaiva dvandvaprakṛtirapi grāhyaḥ, saṃyogasya saṃyogināmāntarīyakatvāt, nidāna iva vātādijvarābhidhānena dvandvajajvarābhidhānaṃ, tena rogabhiṣagjitīyoktā dvandvajā api tisraḥ prakṛtayo gṛhītā bhavanti; anye tu dvitīyakecidgrahaṇādgranthādhikyena tadgrahaṇaṃ varṇayanti| teṣāmiti samavātapittaśleṣmaprakṛtyādīnāṃ ca madhye| pūrve iti samaprakṛtayaḥ| sadāturā iti svasthavyavahārabhājo+api sphuṭitāṅgatvaviṣamāgnitvādiyuktā yasmādityarthaḥ| svasthā apyete kasmādrogiṇa ityāha- doṣānuśayitetyādi| doṣānuśayitā ulbaṇavātādibhāvitā+avyabhicāriṇīti yāvat| dehaprakṛtiḥ dehasvāsthyamiti yāvat| etenaiteṣāṃ vātalādīnāṃ mukhyaṃ svāsthyaṃ nāsti, kiṃ tarhi upacārasvasthā eta iti darśayati| nanu, garbhādītyanena śukraśoṇitajīvānāṃ saṃsarge yathābhūtā vātādayaḥ samā vikṛtā vā tathābhūtaiva prakṛtirbhavati, sā ca prakṛtiryāvajjīvamanuvartate riṣṭaṃ vinā, yaduktaṃ suśrute- “prakopo vā+anyabhāvo vā kṣayo vā nopajāyate| prakṛtīnāṃ svabhāvena, jāyate tu gatāyuṣi” (su.śā. a. 4) iti; tatra yadā samaprakṛtervātaprakṛtervā+a+akṣepakādirvātavikāro bhavati, tadā vātasya prakṛtibhūtasyādhikyaṃ bhavatyeva; yadā ca vātaprakṛteḥ pittavikāro bhavati, tadā vātaprakṛteranyathābhāvaḥ pittaprakṛtitvaṃ bhavati; yadā tu samaprakṛteranyataradoṣakṣayo bhavati prākṛtasvakarmahānilakṣaṇastadā+asau prakṛtikṣayo bhavati; yaduktaṃ doṣakṣayalakṣaṇe- “karmaṇaḥ prākṛtāddhānirvṛddhirvā+api virodhinām” (sū. a.18) iti| atrocyate- prakṛtisamānarogotpattau na prakṛtibhūtasya vṛddhiḥ, kiṃ tarhi hetvantarajanitasya vātādestatra vikārakāritvaṃ, prakṛtibhūtastu doṣastatropadarśako bhavati, yaduktaṃ- “kāladūṣyaprakṛtibhirdoṣastulyo hi santatam| niṣpratyanīkaḥ kurute tasmājjñeyaḥ suduḥsahaḥ” (ci. a.3) iti; vātaprakṛtestu pittavikārotpattau vātaḥ prakṛtibhūtastathaiva karacaraṇasphuṭanādikaṃ kurvannāste, na tasyāgantunā pittavikāreṇa kiñcit kriyate; vātādīnāṃ tu svamānāt kṣayaḥ prākṛtakarmahānilakṣaṇo na śukraśoṇitasaṃsargakālajasya prakṛtibhūtasya doṣasya bījabhūtasya kṣayamāvahatīti na prakṛtibhūtadoṣakṣayaḥ; yadi vā, prakṛteḥ prakopānyathābhāvakṣayā na bhavantīti prakṛtitveneti brūmaḥ; tena samaprakṛtirvātaprakṛtirna bhavati, vātaprakṛtiḥ pittaprakṛtirna bhavati samaprakṛtirvā; vikārāvasthā tu hīnādhikavātatvādilakṣaṇā bhavatītyarthaḥ| naca vācyaṃ- prakṛtibhūtānāṃ vātādīnāṃ dūṣaṇātmakānāṃ kathaṃ na śarīrabādhakatvaṃ, sahajātatvena tathāvidhavināśakavikārākartṛtvāt; yaduktaṃ suśrute- “viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate| tadvatprakṛtibhirdehastajjātatvānna bādhyate” (su.śā. a.4) iti; na bādhyate nātibādhyata iti boddhavyaṃ, vātādiprakṛternityavātādivikāragṛhītatvāt| taduktamiha “vātalādyāḥ sadāturāḥ” iti| uktaṃ cāśvavaidyake- “sarvān prāṇabhṛto hanti nūnaṃ kāyagataṃ viṣam| asmiṃścāpi samutpannā dṛśyante kṛmayo yathā|| tathā ca viṣamo doṣaḥ prakṛtiṃ nātibādhate” iti| naca vātādayo vṛddhāḥ śukraśoṇitasaṃsarge yathā duṣṭatvādvātavikāravantaṃ garbhaṃ kurvanti tathā garbhajanakatvameva śukraśoṇitayoḥ kasmānna nighnantīti vācyaṃ, vātādiprakopāṇāmeva hīnamadhyottamānāṃ nānāśaktitvāt; prabalā vātādayo vināśayanti, hīnāstu vikṛtimātraṃ janayanti||39-40||
1.7.16.1
teṣāmiti sadāturāṇāṃ vātalādīnām| viparītaguṇo vātādigataraukṣyādiviparītasnehādiguṇa ityarthaḥ| samāḥ sarve rasā yatra tattathā; samatvaṃ cehānurūpatvamabhipretaṃ, natu tulyamānatvaṃ; na hi svasthabhojane yāvānmadhura upayujyate, tāvanmānāḥ kaṭvādayo+apīti; yadi vā samaśabdo+aviruddhavacanaḥ, tenopodikāmatsyādipratipādanīyaviruddharasavarjitaṃ sarvarasamityarthaḥ| evaṃ ca prakṛtyapekṣaḥ samadhātuṃ prati sarvarasopayogaḥ ṛtuvihitena tasmāttuṣārasamaye snigdhāmlalavaṇān rasān (sū. a.6) ityādinā viśeṣavidhānena yuktaḥ san sarvarasamevāmlalavaṇarasotkaṭaṃ bhojanaṃ hemante phalati; vātaprakṛtestu kaṭutiktakaṣāyavarjitaṃ prabhūtamadhurāmlalavaṇabhojanaṃ hemante bhavati; evamanyatrāpi dehaprakṛtyṛtusvabhāvaparyālocanayā+anuguṇaṃ tarkaṇīyam| yaduktaṃ vāgbhaṭena- “nityaṃ sarvarasābhyāsaḥ svasvādhikyamṛtāvṛtau” (vā.sū.a.3) iti||41||
1.7.17.1
svāsthyotpattikāraṇamabhidhāya svāsthyapratibandhakadoṣasañcayanirharaṇamabhidhātuṃ doṣasañcayasya lakṣaṇānyeva tāvadvaktumāha- dve adha ityādi| dve gudaliṅge| khāni chidrāṇi| sapta śirasīti dve śrotre, dvau nāsāpuṭau, dve akṣiṇī, mukhaṃ ca; svedamukhānīti lomakūpāni; etāni sarvāṇi malasyāyanāni| duṣṭairiti gobalīvardanyāyena kṣīṇaiḥ, mātrādhikairiti vṛddhaiḥ; yenottaratra kṣayavṛddhyorapi lakṣaṇaṃ vadati| malavṛddhiṃ gurutayā malāyanagurutayetyarthaḥ, lāghavānmalāyanānāṃ saṅkṣayaṃ malasya svamānādapi kṣayamityarthaḥ; yadi vā duṣṭairiti mātrādhikairityasya viśeṣaṇam, evaṃ sati lāghavānmalasaṅkṣayamiti prakṛtisthāllāghavānmalakṣayamityadhikasya malasya kṣayaṃ prakṛtisthatvamityartho vyākhyeyaḥ| saṅgotsargādatīva ceti atīvasaṅgādapravṛttermalakṣayam, atīvotsargānmalavṛddhiṃ jānīyādityarthaḥ||42-43||
1.7.18.1
tāniti malavṛddhikṣayātmakān malavṛddhikṣayajanitāniti yāvat, doṣāṇāṃ vātādīnāṃ, liṅgaiḥ kṣayavṛddhisambandhaiḥ, ādiśya buddhvā, ye sādhyāstānupācaret| vyādhipratidvandvaiḥ vyādhipratyanīkaiḥ, hetupratidvandvaiḥ hetupratyanīkaiḥ; pratidvandvaśabdena ca viparītārthakāriṇāmapi grahaṇam| mātrākālagrahaṇaṃ ca prādhānyāt; tena, doṣabheṣajādīnāmapi grahaṇaṃ boddhavyaṃ; yadi vā kālagrahaṇa eva doṣādīnāmavarodho vyākhyeyaḥ||44||
1.7.19.1
viṣametyādi| anāturaśabdenāturyāt prāgevānāgatābādhena svasthapareṇa bhavitavyamiti śikṣayati| mādhavo vaiśākhastasya prathamaścaitraḥ, evaṃ nabhasyasya bhādrasya prathamaḥ śrāvaṇaḥ, tathā sahasyasya pauṣasya prathamo mārgaśīrṣaḥ; ete ca māsāścaitraśrāvaṇamārgaśīrṣā rogabhiṣagjitīye vimāne (vi.a.8) śodhanārthaṃ vakṣyamāṇaprāvṛḍādyṛtukrameṇa vasantaprāvṛṭśaradantargatā bhavanti| dṛḍhabalasaṃskāre+api paṭhyate- “prāvṛṭ śukranabhau jñeyau śaradūrjasahau punaḥ| tapasyaśca madhuścaiva vasantaḥ śodhanaṃ prati” (si.a.6) iti, suśrute+api ṛtucaryādhyāye doṣopacayaprakopopaśamananimittamīdṛśa eva ṛtukramaḥ paṭhitaḥ| tena, śodhanamabhidhīyamānaṃ śodhanārthoktartukrameṇaiva vyākhyeyam| vasantādīnāmantamāseṣu tu vamanādyabhidhānaṃ sampūrṇaprakope bhūte nirharaṇopadeśārthaṃ; prathameṣu hi māseṣu phālgunāṣāḍhakārtikeṣu prakopaḥ prakarṣaprāpto na bhavati, citasya hyasamyakprakupitasyāvilīnasya samyaṅnirharaṇaṃ na bhavatīti| ata eva kapilabale+api paṭhyate- “madhau sahe nabhasi ca māsi doṣān pravāhayet| vamanaiśca virekaiśca nirūhaiḥ sānuvāsanaiḥ” iti| haricandreṇa tu, sahaśabdo+ayamakārānto mārgaśīrṣavacanastasya sahasya prathame kārtike iti vyākhyātam| tanmatānusāriṇā vāgbhaṭena coktaṃ- “śrāvaṇe kārtike caitre māsi sādhāraṇe kramāt| grīṣmavarṣāhimacitān vāyvādīnāśu nirharet” (vā.sū.a.3) iti| “kārtike śrāvaṇe caitre māsi sādhāraṇe kramāt| varṣādisañcitān doṣān trimāsāntaritān haret”- ityasya tu ślokasya kenāpi paṭhitasyāviruddhānveṣaṇe buddhimatāṃ na vyāpāraḥ| ūrdhvaṃ ceti vamanena, adha iti virekeṇa, bastikarmaśabdenāsthāpanānuvāsane; etacca sarvaṃ vamanādi yathāyogyatayā, na yathāsaṅkhyena; tena vamanaṃ madhau pradhānaṃ, sahasyaprathame virekaḥ, nabhasyaprathame bastiriti bhavati| yathākramaṃ yathānupūrvaṃ, yathāyogyaṃ yadyasya yujyate; etacca pūrveṇa vamanādinā, uttareṇa ca rasāyanādi prayojayedityanena yojyam| siddhānīti dṛṣṭaphalāni| rogāstathā na jāyanta iti vamanādīnācarataḥ; dhātavaścābhivardhanta iti rasāyanavṛṣyayogānupayojayata iti yojanīyam| nijānāmiti chedaḥ| itareṣāmityāgantūnām| āgantavaśceha bhūtaviṣavātādijanyāstathā mānasāścābhipretāḥ; yenaitaddvitayamapyabhidhāyā+a+agantūnāmanutpattāvityādyupasaṃhāramāgantukatvenaiva kariṣyati||45-50||
1.7.20.1
ye bhūtetyādi| bhūtāḥ piśācādayaḥ, ādigrahaṇāt pātabandhanādīnāṃ grahaṇam| prajñā buddhistadaparādho+ajñānadurjñāne, etanmūlāścaite bhūtābhiṣaṅgādaya īrṣyādayaśca| yadyapi ca nijā api prajñāparādhamūlā eva; yaduktaṃ- “prajñāparādhāddhyahitānarthān pañca niṣevate” (sū.a.28) iti, tathā+api te prādhānyāt prajñāparādhajanitabāhyavātādirūkṣabhojanādijanyatvena tathā+antarā vātādijanyatvena pṛthaktvenocyante||51-52||
1.7.21.1
āgantumānasaparihāre hetumāha- tyāga ityādi| indriyopaśamaḥ indriyāṇāṃ svaviṣaye+alampaṭatvaṃ, smṛtiḥ putrādīnāṃ vinaśvaratvasvabhāvādyanusmaraṇaṃ; yaduktam- “smṛtvā svabhāvaṃ bhāvānāṃ smaran duḥkhādvimucyate” (śā.a.1); etacca dvayaṃ mānasarogapratighātakam| deśajñānācchūnyagṛhāṭavyupasargagṛhītadeśavarjanādi bhavati, kālajñānāt paurṇamāsyādivakṣyamāṇabhūtādyabhighātakālādivarjanam, ātmajñānāt svaśaktiparyālocanayā pracarato balavadagnighātādiparivarjanādi vyākhyeyam| sadvṛttamindriyopakramaṇīye vakṣyamāṇam| prāgeveti anutpanneṣveva rogeṣu||53-54||
1.7.22.1
atha kiṃ hitamityāha- āptopadeśa ityādi| āptā jñānavanto rāgadveṣarahitāḥ puruṣāḥ, yadvakṣyati- “rajastamobhyāṃ nirmuktāḥ” (sū.a.11) ityādi; pratipattirupadiṣṭārthasya samyagavabodhaḥ; etaddvayaṃ kāraṇaṃ vikārāṇāmanutpattau hetuvarjanena, utpannānāṃ ca śāntaye kāraṇaṃ taccikitsānuṣṭhānenetyarthaḥ||55||
1.7.23.1
āptopadeśagrahaṇārthamanāptān varjyān pāpavṛttetyādinā, sevyāṃścāptān buddhītyādinā darśayati| vṛttaṃ ceṣṭitaṃ śarīravyāpāraḥ, sattvaṃ manaḥ; eṣāṃ pāpatvaṃ pāpahetutvāt| śaṭhāḥ krūrāḥ| nirghṛṇā niṣkṛpāḥ| buddhyādibhirvṛddhāḥ prabhūtapraśastabuddhyādiyuktā ityarthaḥ| gatavyathā gataśokādaya ityarthaḥ| sumukhāḥ prasannamukhāḥ| śaṃsitavratāḥ kathitavratāḥ||56-59||
1.7.24.1
āhārācāraceṣṭāsviti nirdhāraṇe saptamī, tenāhārācāraceṣṭānāṃ madhye yaddhitaṃ tasya sevane prayatnamātiṣṭhediti phalati; ācāraḥ śāstravihitamanuṣṭhānam||60||
1.7.25.1
dadhno+anekaprakāraniṣiddhatvāddiṅmātrodāharaṇārthaṃ dadhibhojanavidhimāha- na naktamityādi| atra na naktamityatra noṣṇamityatra ca nakāraḥ kriyayā sambadhyate, tena niśi uṣṇaṃ dadhi sarvathaiva na sevyam| aghṛtaśarkaramityādau ca niṣedho nañā sambadhyate, tenobhayapratiṣedhāt saśarkaraṃ bhuñjītetyādi vākyārtho bhavati| tena ghṛtādīnāṃ madhye+anyatamasambandhenāpi dadhyupayojyaṃ bhavati| na naktamityādivadihāpi nakārasya kriyāsambandhe mudgasūpasahitasyāpyaghṛtaśarkaratvamastyeva dadhna ityanupādeyatvaṃ syāt| jatūkarṇe- nāpi ghṛtādīnāṃ militānāmayogāddadhyasevyamuktam| yaduktaṃ- “nāśnīyāddadhi naktamuṣṇaṃ vā na ghṛtamadhuśarkarāmudgāmalakairvinā vā” iti||61-62||
1.7.26.1
adhyāyārthasaṅgrahe hitāhitamiti sevyāsevyaṃ vyāyāmahāsyādi| bhaviṣyatāmanutpattau bheṣajamiti mādhavaprathame māsītyādinotpannānāṃ ca śāntaya ityantena||63-66||
1.7.27.1
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ carakatātparyaṭīkāyurvedadīpikākhyāyāṃ dvitīye svasthacatuṣke navegāndhāraṇīyo nāma saptamo+adhyāyaḥ||7||
Linked texts (3)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Dravyaguṇa rājavallabha — Nārāyaṇadāsa Kavirāja, Sanskrit
- Paryāyaratnamālā — Mādhavakara, Sanskrit