Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 1.14

Bhānumatī 1.14

Language
Sanskrit

1.14.1

prakṛtamāha—tasyāṅgetyādi | aṅgavaramagraye pradarśyate | āgamayati bodhayati sūkṣmaviprakṛṣṭānarthānityāgamaḥ | anenāptavacanaṃ nirdoṣavākyaṃ lakṣyate, nirdoṣatā ca vedasyāpauruṣeyatvādeva; kiṃvā nyāyamatānusāreṇa nirdoṣapuruṣakṛtatvādeva | evamanyadapi manuṣyavākyādi yannirdoṣapuruṣapraṇītaṃ tadāptavacanam | yaduktaṃ carake—"āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam | satyaṃ vakṣanti te kasmānnīrajarastamaso mṛṣā (ca. sū. a. 11)" iti | pratigatamakṣaṃ pratyakṣam | anena ca sākṣātkāravat pramājanakaṃ pratyakṣamiti lakṣyate | atra liṅgaliṅgisaṃbandhagrahaṇāt paścād vyāptismaraṇavaliṅgaparāmar parse: liṅgaparāmarśarūpaṃ jñānamanumānam | anena ca kāraṇāt kāryānumānaṃ, tathā kāryāt kāraṇānumānaṃ, tathā kāryakāraṇabhūtāt svabhāvasaṃbandhādvā vyāpyavyāpakānumānaṃ yathākramaṃ pūrvavat, śeṣavat, sāmānyato dṛṣṭaṃ ca saṃgṛhītam | upa samīpe āgamāhitasādṛśyajñānasaṃskārasya mānaṃ jñānamupamānam | anena ca 'prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānam' (nyā. da. a. 1, ā. 1, sū. 6) ityupamānalakṣaṇaṃ gamayati | yathā mudgastaimbastathā mudgaparṇīti āgamāhitasaṃskārasya mudgastambasadṛśe vastuni sādṛśyaṃ paśyato'yamaptau mudgaparṇīśabdavācya iti saṃjñāsaṃjñisaṃbandhapratītirupamānaphalam | bhaṭṭamate sādṛśyajñānaṃ vā upamānaphalam | atra cāgamasya śāstre prādhānyāt prathamamāgamaḥ kṛtaḥ, tadanu pramāṇānāṃ mūlatvāt pratyakṣaṃ, tadanu tatpūrvakatvāda numānaṃ, tadanu avaśiṣṭatvādupamānam | etaiḥ pramāṇairaviruddhamabādhitamucyamānamupadiśyamānamupadhāraya |

1.14.2

āgamādīni ca yānyatropajīvyālādinā balavanti tānyeva bādhakatvena saṃbhāvyāni | āgamaviruddha upadeśo yathā—'brāhmaṇena surā peyā' iti | "gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā | yathaivaikā tathaivānyā na peyā brahmavādibhiḥ" iti vedamūlasmṛtirūpāgamavādhito'yam | pratyakṣaviruddha upadeśo yathā—śūnyamidaṃ goghaṭādi, pratyakṣameva hyaśūnyaṃ pratibhāti goghaṭādi | anumānaviruddha upadeśo yathā—sāvayavāḥ paramāṇavaḥ | ayaṃ hyupadeśaḥ paramāṇugrāhakānumānena niravayavaparamāṇubodhakena bādhyate | upamānavādhita upadeśo yathā—upamānapratītamudgaparṇīstambasya nāyaṃ mudgaparṇīśabdavācyo mudgaparṇīstamba ityupadeśaḥ | nanvetacchāstropadeśasyāgama- virodho'sti; tathā hyāgame śrūyate ‘mā hiṃsyāt sarvābhūtāni’ iti | iha tu rogivṛtte svasthavṛtte ca tatra tatra māṃsopadeśāddhiṃsā vidhīyate | atha mataṃ-māṃsaṃ vihitamatra, tacca svayaṃ mṛtasya grāhyaṃ; tanna, svaya̍mṛtādīnāṃ niṣedhāt | tathā hi-“śuṣkapūtivyādhitaviṣadigdhaviddhasarpahaṃtajīrṇakṛśabālānāmsātmyacāriṇāṃ ca māṃsaṃ nādadīta” ( sū. a. 46 ) iti vacanāt, tathā māṃsavidhau ca pratyagramāṃsavacanāddhiṃsā'numataivātra | tathaihokta‘brahmacaryamahiṃsā ca’ ( ci. a. 28 ) itivacanādapi hiṃsā viruddhā | atraike vadantihiṃsāniṣedhavākyaṃ yathā vede- “agnīṣomīyaṃ paśumālabheta” ityādau vihitahiṃsāṃ parityajyānyatra niṣiddhatvenādharmahetustathehāpi vaidekadeśarūpe svāsyānurahitatvena vihitamāṃsārthakriyamāṇahiṃsāvyatirekeṇa hiṃsā doṣavatī vyavasthāpyeti na virodhaḥ |

1.14.3

kiṃ tu nāyamāyurvedaḥ sarvathā dharmārthasādhanaṃ vidhatte, yena veda iveha vihitatvādeva dharmasādhanam, etanniṣiddhatvādeva vā apathyācaraṇādīnāmadharmahetutvaṃ; kiṃ tu ārogyasādhanamiha vidhīyate | tadyadyadharmaphalamapi bhavati, tathā'pi bhūriśreyaścaturvargamūlārogyasādhakattayehopādeyameva | ucyate hi-“bhūyasāṃ śreyasāmarthe'lpīyasāṃ pāpānāmārambho na doṣāya” iti | athavā vihitatvādāyurvedasya sarvathā vedarūpatayā tadvidhivākyānāṃ dharmopadeśakatvam | tathā'pi nātra hiṃsā vidhīyate, sadyaskādiguṇavanmāṃsabhakṣaṇaṃ hi rāgata eva pravṛttam | taccārogyasādhanatayā vidhīyate | kāmāyalabdho hyartho vidhiviṣayaḥ | na hi ‘śyenenābhicaran yajeta’ ityatra rāgalabdhe'pyabhicāre vidhiviṣayatā dharmahetutvaṃ bhavati | tathā svayamakṛtāyāmapi hiṃsāyāṃ vyādhaiḥ svavṛttyai kṛtahiṃsopakṛtamāṃsenāpi bhakṣaṇamupapadyate | tasmādatra hiṃsāyāṃ bhūriśreyaḥsādhakārogyahetutayā upadeśo nāgamaviruddhaḥ | anayā diśā abhakṣyamāṃsādibhakṣaṇopadeśo'pi samādheyaḥ | sāṃkhye'pi kratūpakārā'pi hiṃsā svayamadharmahetuḥ, hiṃsopakṛtastu kraturabhīṣṭasvargādiphalaḥ, yaduktaṃ vācaspatimiśnaiḥ “hiṃsā hi puruṣasya doṣamāvakṣyati kratoścopakariṣyatīti” ( sāṃkhyatattvakaumudī kā. 2 ) ko virodhaḥ |

Linked texts (1)