The Compendium of Suśruta 1.26
Bhānumatī 1.26
- Language
- Sanskrit
1.26
idānīmuktasaṃśodhanādau sthāvarādibhedenauṣadhadravyaṃ nirdeśyāhārameva tāvat prādhānyakhyāpanārthamāha-prāṇināmityādi | āhāraprādhānyakhyāpanaṃ vā sthāvarādidravyamauṣadharūpaṃ vyākariṣyati | mūlamiti pradhānakāraṇaṃ, pradhānatvaṃ hi śukraśoṇitasaṃyogāt prabhṛtyāhārasya prāṇikāraṇatvāt; sādhāraṇyena prāṇināmiti vacanaṃ sarvaprāṇimūlatayā'pyāhārasya prādhānyakhyāpanārtham | prāṇimūlatvenaiva prāṇiṃgatavalādihetutve labdhe punastadvacanamupādeyabalādimūlatayā viśeṣopādeyatopadarśanārtham | balaṃ vyāyāmādikriyānumeyā śaktiḥ; varṇaḥ praśasto gaurādireva; rasādīnāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ sāraṃ hṛdi sthitaṃ tadojaḥ, balaujasorevaṃ bhede'pi dhātumalakṣayavṛddhivijñānīye yad vakṣyati- "tad balaṃ tadevaujaḥ" ( sū. a. 15 ) iti, tasyārthastatraiva darśanīyaḥ | sa ṣaṭsu raseṣvāyatta ityanena vīryādyapekṣatve'pi rasapradhānatāmāhārasya darśayati | ata eva "ekarasāhāraḥ karśanīyānāṃ, sarvarasābhyavahāro balakarāṇām" ( ca. sū. a. 25 ), tathā "pūrvaṃ madhuramaśnīyāt" ( sū. a. 46 ) ityādinā rasadvārā bhūya āhāropadeśaḥ | rasāḥ punardravyāśrayiṇa iti rasaprasaṅgena saṃśodhanoktaṃ karmavaddravyaṃ nirdeśṭumuktam | dravyāṇi punarauṣadhaya iti prādhānyena rasādhāratayopayujyamānāni dravyāṇyauṣadhayaḥ | tena śuddhānāṃ vātādibhūtānāmihāgrahaṇaṃ, jalasya tvāhāragrahaṇenaiva grahaṇamiti vyākhyānayanti | auṣadhiśabdena ceha sthāvarajaṅgamavat pārthivānāmati grahaṇam | taduktaṃ carake- "punastatrividhaṃ jñeyaṃ jāṅgamaudbhidapārthivam-" ( ca. sū. a. 1 ) iti | tathā'trāpi "loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca" iti nirdeśenaiva lokavivṛtyarthaṃ pārthivo'pi vaktavyaḥ | tathā'pi tāstu dvividhā ityanena kaṣāyādibhūrikalpanopayogyatayā'vayavabhedena copayojyatayā sthāvarajaṅgamarūpā uktāḥ, pārthivānāmatadgatakarmakāritvenāgrahaṇam | etadvividhāvayavavivaraṇānte ca viśiṣṭauṣadhitvādeva pārthivā uktāḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit