The Compendium of Suśruta 1
Bhānumatī 1
- Language
- Sanskrit
Contents
1.p1
namo gaṇeśāya || guṇatrayavibhedena mūrtitrayamupeyuṣe | trayībhuve trinetrāya trilokīpataye namaḥ |
1.p2
2 || brahmadakṣāśvideveśadhanvantarimukhān gurūn | jagacchaktiṃ gaṇādhīśaṃ cakrapāṇirnamasyati |
1.p3
3 || asaṅkrodhatamaśchannasauśrutāmbhojabodhikā | vāsaraśrīrivārabdhā ṭīkā bhānumatī mayā |
1.p4
4 ||
1.1
sarasvatyai namo yasyāḥ prasādāt puṇyakarmabhiḥ | buddhidarpaṇasaṃkrāntaṃ jagadadhyakṣamīkṣyate |
38 ) ityanuvartamāne "goco'saṃkhyāparimāṇāśvāderyat" ( pā. a. 5|
39) iti dyañcatvād yat | tena śalyaṃ hiṃsocitasaṃbandhaḥ, tadāharaṇārthaṃ tantramapi śalyaṃ, vakṣyamāṇaprādhānyāt prathamamuktam | tadanu śastrakarmasāmānyāt pradhānaśiroviṣayatvācchālākayam | śalākā paṭalavedhanī, tasyāḥ karma śālākyaṃ; brāhmaṇāditvāt ṣyañ, tatpradhānaṃ tantraṃ śālākyam | prādhānyaṃ ca tasya pradhānacakṣurviṣayatayā | evamanyatrāpi prādhānyād vyapadeśaḥ | tadanu bahuviṣayatayā śeṣāṅgaprādhānyācca kāyacikitsā; kāyasyāgneścikitsā | taduktaṃ bhoje-"jāṭharaḥ prāṇināmagniḥ 'kāya' ityabhidhīyate | yastaṃ cikitset sīdantaṃ sa vai kāyacikitsakaḥ"-iti | śārīracikitsānantaraṃ mano'dhiṣṭhānarogaśamakatayā bhūtavidyā, vidyāgrahaṇena ca devāyaṣṭabhūtānāṃ durvijñeyānāṃ jñānameva pradhānamiti darśayati; kiṃca devānāṃ jñānaṃ svarūpatastathā prakopahetūtastathā praśāntihetutaśceti kṛtsnā'rthasaṃgrahaḥ | tadanu kaumārabhṛtyaṃ, bhūtaviśeṣapūtanādicikitsāyā vakṣyamāṇatvāt | kumārāṇāṃ bhṛtirdhāraṇaṃ poṣaṇaṃ ca, tasyedamiti kaumārabhṛtyam | 'tasyedam' ( pā. a. 4|
1.2.1
iha dharmārthakāmamokṣaparipanthīrogopaśamāya brahmaprabhṛtibhiḥ kṛtāyurvedatantreṣvativistaratavena saṃprati vartamānālpairdurmedhasāṃ puruṣāṇāṃ na samyagarthādhigamaḥ; tadanadhigamācca tam̐ddhihitānanuṣṭhānāt tathaivoparuvo rujāmiti manvānaḥ paramakāruṇiko viśvāmitrasutaḥ suśruto'lpāyurmedhasāmapi sukhopalabhyārthaṃ śalyapradhānamāyurvedatantraṃ praṇetumārabdhavān | tasmiṃśca sūtra-nidāna-śārīra-cikitsita-kalpasthānabhedāt pañcasthānātmakre arthavaśādāgatottaratantrasahite'bhidhātavye saṃkṣepeṇa nikhilatantrapradhānārthābhidhāyakatayā sūtrasthānamagre vaktavyam | uktaṃ hi—“sūtraṇāt sūcanāccaiva saraṇāccārthasaṃtateḥ” (sū. a. 3) ityādi | sūtrasthāne'pi tantraibījabhūtapuruṣavyādhyauṣadhakriyākālarūpacaturvargābhidhāyakatayā vedotpatyadhyāye vaktavye āyurvedapravṛttyaṅgaprāmāṇyopapādakemāyurvedotpattiprakaraṇamabhidhātumudyataḥ sabhyajainapravṛttihetumabhidheyaprayojanasaṃbandhasūcakaṃ śrotṛbuddhisamādhānāya prakṛtārthavyākhyānapratijñāparaṃ sūtraṃ niveśitavān–athāto vedotpattināmādhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti | yato nirabhidheye kacaṭatapādau sābhidheye vā niṣprayojane kākadantaparīkṣādau prekṣāvatāṃ pravṛttirnopalabhyate, tenādāvabhidheyaprayojane abhidhātavye | ucyate hi—“abhidheyaphalajñānavirahastimitodyamāḥ | śrotumalpamapi granthaṃ nādriyante hi sādhavaḥ” iti |
1.2.2
abhidheyavattvaṃ prayojanavattvaṃ cāto granthasya vaktavyamiti abhidheyavattvaprayojanavattvanirvāhārthaṃ cābhidheyaśāstrayorabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ saṃbandhaḥ, prayojanaśāstrayośca sādhyasādhanabhāvalakṣaṇo'bhidhātavyaḥ | tatreha āyurabhidheyaṃ, yadvakṣyati—“āyurasmin vidyate” iti | atra niruktau jñānārthatā viderāyuḥpratipādanadvāreṇaiva bhavati | carake'pyuktaṃ–“hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam | mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate”—(ca. sū. a. 1) iti | prayojanaṃ ca vyādhitavyādhyupaśamaḥ, svasthasya svāsthyarakṣaṇaṃ ca | yadvakṣyati—“ihāyurvedaprayojanaṃ vyādhitasya vyādhiparimokṣaḥ svasthasya svāsthyarakṣaṇaṃ ca”-iti | idamapi na kevalaṃ prayojanaṃ, paraṃ tu prayojanamāyurvedasya dharmārthakāmamokṣāḥ; āyurvedāhitasvāsthyo hi puruṣo dharmārthakāmamokṣān sādhayitumalam | uktaṃ hi carake—“dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlamuttamam” (ca. sū. a. 1) iti | ete cābhidheyaprayojanasaṃbandhā vedotpattiśabdena sūcitāḥ | vedaśabdo'yaṃ yajurvedādisādharmyeṇa yajurvedādivat prāmāṇyopadarśanārthamupāttaḥ, sa(taṃ)ca padārthatantrayuktyā uttaratra tantrayuktyadhyāye granthakāra eva darśayiṣyati | āyurvedaśabdaśca yathā prakṛtābhidheyādi darśayati tathā'tra ‘āyurasmin vidyate’ ityādiniruktidvayena sphuṭameva | nanvādau prayojanābhidhānaṃ vipralambhakasaṃsāramocakādiśāstreṣu visaṃvādadarśanānna pravṛttyaṅgaṃ, tat kiṃ tasyopadarśanena;
1.2.3
athāsatprayojanābhidhānameva tat kuto'yathārthatvasambhāvaneti cenna, śāstrapravṛttau satyāṃ tadabhihitārthasaṃvādācchāstrakarturāptatvamavadhāraṇīyam, āptatvāvadhṛtau tu tadabhihitaprayojanavattvāvadhāraṇāt pravṛttiriti itaretarāśrayatvaṃ bhavati | atha yadyevaṃ manyase, mā bhavatu prayojanavattvāvadhāraṇam, anurūpaprayojanavattvāṃsaṃdeha eṣa pravartako bhaviṣyati; kṛṣyādāvapi pravṛttiḥ sasyāya arthasaṃdehādeva, antarāvigrahāderapi sambhāvyamānatvāt | nanvevamasatyapi prayojanābhidhāne saprayojananiṣprayojanaśāstradarśanācchāstratvameva prayojanavattāsaṃdehopadarśakamastu, tathā'pyalaṃ prayojanābhidhānena | maivaṃ; nahi sāmānyena prayojanasaṃdehaḥ prayojanaviśeṣārthinaṃ tathā pravartayati yathā'bhipretaprayojanaviśeṣaviṣayaḥ saṃdehaḥ, abhipretaviśeṣaviṣayaśca saṃdeho na viśeṣaviṣayasmaraṇamantarā bhavati | ato ye tāvadanavadhṛtasuśrutaprāmāṇyāsteṣāmārogyādisādhakametacchāstraṃ na vetyevamākārātmakasaṃdehaviśeṣotpādanārthaṃ prayojanaviśeṣābhidhānaṃ, ye punaḥ paramarṣeḥ suśrutasyānyata evāvadhṛtaprāmāṇyāsteṣāṃ tadabhihitaprayojana- vattāvadhāraṇenaiva pravṛttiriti yuktaṃ prayojanābhidhānam | prayojanābhidhāyivākye tu svalpaprayāsasādhye prayojanasāmānyasaṃdehādviṣayaprākavyādvā pravṛttirupapannā, tadevaṃ yaducyate'prayojanābhidhāyivākye tu pravṛttau prayojanamabhidhātavyaṃ, tathā cānavastheti' tannirastaṃ bhavati | nanvasmiñchāstre rujādikaraprāṇaharāṇāṃ vyādhīnāṃ bhūtānāmanāgatānāṃ ca praśamanametacchāstroktacatuṣpādasaṃpattisādhyatayā prayojanamuktaṃ, taccānupapannaṃ;
1.2.4
yataścatuṣpādasaṃpattāvapi kecidrogapīḍitā dṛśyante tathā mriyamāṇāśca, tathā catuṣpādavihīnā api kecidrogamuktā jīvantaśca dṛśyante; tataścaitacchāstroktacatuṣpādasaṃpannabheṣajasyārogyeṇa samamanvayavyatirekavyabhicāradarśanānnaitat kāraṇamārogye | evaṃ ca yatrāpi catuṣpādasaṃpattau roganivṛttirdṛśyate tatrāpyanvayavyatirekāvadhṛtasāmarthyamadṛṣṭameva kāraṇam | dṛṣṭaṃ tu tatra yadṛcchāgatameva, adṛṣṭabalākṛṣṭaṃ vā | tadanuyāyibheṣajopadeśakatvānniṣprayojanamidaṃ śāstram | atrocyate-bheṣajaṃ tāvadāhārācārarūpaṃ yasya doṣasya vikārasya vā viparītaṃ, tadasati virodhake taṃ śamayatīti dṛṣṭam | yathā-kaṭukena śleṣmakṣayaḥ, agninā śītapraśamanam, āhāreṇa kṣudapagamaḥ, pānīyapānena pipāsāpagamaḥ; evamādi sāmānyena vṛddhiḥ, viparītena ca hrāsa iti dṛśyate | na cātrāpi dṛṣṭenaivopapadyamāne'dṛṣṭameva kāraṇamiti kalpanā yuktā; yato dṛṣṭenānupapadyamāne kārye kāraṇamadṛṣṭaṃ kalpyate | dṛṣṭaparābhavena tu sarvatrādṛṣṭakalpanaṃ prāmāṇikameva, yato yadevāddaṣṭaṃ kāraṇatvenābhimataṃ taddṛṣṭayāgādijanyaṃ, tadvadeva bheṣajaṃ dṛṣṭarūpaṃ tāvat kacidastītyevaṃ svīkartavyam | yanna tu vinā'pi bheṣajaṃ vyādhivigamaḥ, tatrāpyabuddhikāritāhārācārādeva bheṣajāttaduparamaḥ, balavatā vā karmaṇā tatkālaniyatena vyādhyuparamaḥ | yaducyate-catuṣpādasaṃpattāvapi na vyādhyuparamaḥ; tanna, yatra hi vyādhyuparame catuṣpādasampattirapyapārthakā bhavati, tatrāvaśyaṃ vaidyasya samyagjñānaśālitā nāsti; yato rogiṇo'sādhyarogatā, tena tasyājñānatā |
1.2.5
nanu rogiśarīrādigatā'riṣṭāyasādhyatāliṅgājñānaṃ vaidyasya doṣo bhavatu, yatra tu samīcīnāntarādipravṛttāvasiddhau satyāmasādhyatājñānaṃ tatra kathaṃ prathamapravṛttau vaidyasyājñānatāmupasthāpayati, yaduktaṃ - "yathāśāstraṃ ca nirṇīto yathāvyādhi cikitsitaḥ | na śamaṃ yāti yo vyādhiḥ sa jñeyaḥ karmajo budhaiḥ" iti | tatrāpi balavatkarmajanitāsādhye vyādhāvasādhyaliṅgāni bhūtānyeva prathamaṃ sūkṣmatyā yadi na jñātāni taduttarakālaṃ ca yattasya jñāpakamasti tadetallakṣaṇamācāryeṇa darśitam | na hyasādhye sādhyaliṅgāni bhavanti, sādhye vā'sādhyaliṅgāni; taduktaṃ carake-"na hyalaṃ jñānavān bhiṣaṅmumūrṣumāturamupasthātum” ( ca. sū. a. 10 ) iti | hanta, adṛṣṭena dṛṣṭamabhibhūya mṛtyurjanyate rogo vā duḥkhadaḥ; evaṃ tāvat kvacit sammataṃ sarvotpattimattāṃ cādṛṣṭaṃ kāraṇamiti siddhāntaḥ | tena karmaiva kāraṇaṃ jīvite maraṇe vā ārogye vā roge vā; yaducyate - "nākāle mriyate kaścidviddhaḥ śaraśatairapi | kālaprāptasya kaunteya vajrāyante tṛṇānyapi” iti | atrocyate- āhārācāraprāyaścittasvastyayanādipuruṣakārāttaihikaphalaṃ dṛṣṭam, adṛṣṭaṃ ca prāyo janmāntarakṛtaṃ śubhāśubhaṃ śarīrādinirvartakaṃ; tadetadvitayamapi kāraṇaṃ dṛṣṭasāmarthyāt | tatra yadā dṛṣṭamāhārādiśubhamupacitam, adṛṣṭaṃ ca dharmarūpaṃ śubhamupacitaṃ bhavati, tadā yuganiyatavarṣaśatarūpasyāyuṣaḥ sukhayuktasya ca niṣpattiḥ | yadā tu daivaṃpuruṣakārayoḥ śubhamadhyamayoranyonyānuguṇayoryogastadā madhyaṃ madhyamasukhaṃ yugāniyatādalpaṃ bhavati | yadā tu hīnayoryogaḥ, tadā hi hīnamasukhamāyurbhavati |
1.2.6
evaṃ yadā daivamaśubhaṃ puruṣakāraścāśubhastadā'tyalpaṃ duḥkhabahulaṃ cāyurbhavati | evamaśubhadaivapuruṣakārayormadhyamatāyāṃ hīnatāyāṃ vā udāharaṇamūhyam | evaṃ yadā daivaṃ śubhamuttamaṃ, puruṣakārastu madhyo hīno vā bhavati, tadā'pi phalaviśeṣa ūhyaḥ | atrārthe carakaḥ—“ihāgniveśabhūtānāmāyuryuktimapekṣate | daive puruṣakāre ca sthitaṃ hyasya balābalam || daivamātmakṛtaṃ vidyāt karma yat paurvadaihikam | smṛtaḥ puruṣakārastu kriyate yadihāparam || balābalaviśeṣo'sti tayorapi ca karmaṇoḥ | dṛṣṭaṃ hi trividhaṃ karma hīnaṃ madhyamamuttamam || tayorudārayoryuktirdīrghasya ca sukhasya ca | niyatasyāyuṣo heturviparītasya cetarā || madhyamā madhyamasyoktā viśeṣaṃ śṛṇu cāparam ||” iti ( ca. vi. sthā. a. 3 ) | atra paurvadaihikamiti prāyeṇa janmāntarakṛtasyaiva iha janmani pākāduktametat | janmāntarakṛtaṃ tu yāgabrahmavadhādi prāyo janmāntara eva phalati | niyatasyeti yugāniyatasya | yadā tu daivapuruṣakārayorvirodhastadā durbalaṃ daivaṃ puruṣakāreṇa balavatā hanyate, balavatā daivena durbalaḥ puruṣakāro hanyate | etadevaṃ ca daivena puruṣakāravirodhaṃ dṛṣṭvā kecit karmavādino daivaniyatamevāyurādikaṃ vadanti, vyarthaṃ ca puruṣakāraṃ daivayuktivyapāśrayāhārācārarūpamiti vadanti | taduktaṃ carake “daivaṃ puruṣakāreṇa durbalaṃ hyupahasyate | daivena cetarat karma viśiṣṭenopahasyate || dṛṣṭvā yadeke manyante niyataṃ mānamāyuṣaḥ” ( ca. vi. a. 3 ) iti | balavatostu daivapuruṣakārayorvirodhinoryugapadupasthānaṃ nāstyeva, virodhināṃ sukhaduḥkhādīnāṃ yaugapadyenānupalambhādeva |
1.2.7
balavattā tu daivākhyakarmaṇo dharmādharmarūpasya kālavipākaniyamādbhavati; viparyaye tvabalavattvaṃ puruṣakārabādhanīyatvaṃ ca bhavati | yadāha carakaḥ—“karma kiṃcitkvacit kāle vipākaniyataṃ mahat | kiṃcittvakālaniyataṃ pratyayaiḥ pratibodhyate” ( ca. vi. a. 3 ) iti | atra trividho niyamaḥ, ekavidhaścāniyamaḥ, evaṃ pakṣacatuṣṭayamapi bhavati; yathā—idaṃ karma yadi pacyeta tadā tasminneva kāle pacyeta nānyatreti kālaniyamaḥ; yathā—idaṃ karma yatra kvacitkāle pacyetaiva, na pacyeteti na, iti vipākaniyamaḥ | etau pakṣau puruṣasādhyarūpatayā śāstraviṣayau, pākṣikasya niyamasyāsattvāt | tathā, idaṃ karma asminneva kāle pacyeteveti kālavipākaniyamaḥ; ayamaviṣayaḥ śāstrasya, puruṣakārānapekṣatvāt | tathedṃ karma kutracitkāle pratyayaṃ dṛṣṭamāsādya pacyeta, yadi vā na pacyeta; tadapi ca prāyaścittādipratihatattvādeva kālavipākāniyamaḥ sarvathā śāstraviṣayaḥ | atra pakṣacatuṣṭaye kecidvadanti— “kiṃcinna kālaniyataṃ” iti vadatā carakeṇa kālāniyamarūpo darśitaḥ, vipākāniyamastu na darśitaḥ; karmaṇāṃ vipākāniyamo nāsti, yaducyate—“nābhuktaṃ kṣīyate karma kalpakoṭiśa- tairapi | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham''—iti | kiṃtu, prāyaścittānāmapyadattaphalakarmakṣayopadeśāt, tathā “jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasāt kurute'rjuna” ( gītā a. 4 ) iti jñānāgninā ca karmakṣayopadeśādvipākāniyamapakṣo'pi saṃbhavatyeva | tathā ca “na hi karma mahat kiṃcit phalaṃ yasya na bhujyate” ( ca. śā. a.
1.2.8
1 ) iti vadatā carakeṇāpi mahataḥ karmaṇaḥ prāyaścittābādhanīyasya vipākaniyamo'pi darśito bhavati | alamatisūkṣmagatikarmavicāreṇa; śāstrasyārogyasādhanāhārācārarūpapuruṣakāropadeśakatvena prayojanavattvamityevaṃ vyavasthitaṃ bhavet | athetyādau ‘atha’śabdo brahmādipraṇītatantreṣvativistaratvādinā arthānavadhāraṇād rogopaplavasya tathā'bhīṣṭadevatānamaskārasyānantarye prayukto'pi svarūpeṇa maṅgalaṃ bhavati, udakoharaṇārthamupanīyamānodakumbhadarśanamiva prasthitānāṃ; granthādau tu maṅgalaisevā nirastāntarāyāṇāṃ granthakartṛśrotṝṇāmavighneneṣṭalābho bhavatīti yuktaṃ maṅgalopādānam | athaśabdasya maṅgalatve smṛtiḥ—“oṃkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā | kaṇṭhaṃ bhittvā viniryāṃtau tene māṅgalikāvubhau ||” iti | śāstrāntare ca maṅgalatvena dṛṣṭo'yamathaśabdaḥ; yathā—“atha śabdānuśāsanam” ( pā. ma. bhā. a. 1 ā. 1 ), “athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ”—( vai. da. a. 1, ā. 1 ) ityādau | granthādāvabhīṣṭadevatānamaskāraḥ śiṣṭācāṃraparaṃparāpariprāptaḥ paramaśiṣṭena suśrutena kṛta eva | vyākhyānāntarāyabhayāttathā granthāniveśitasyāpi namaskārasya pratyavāyāpahatvācca granthāniveśanam | yattu śiṣyapraśnaprānantaryārthatvamathaśabdasya varṇyate, tannārhati; na hi śrotṝn puro vyavasthāpya śāstraṃ kriyate, śrotṛbuddhisvīkāramātreṇa tu śāstrakaraṇamucitam | ‘ataḥ’śabdo'dhikāraprāgavacyupadarśakaḥ, ata ūrdhvaṃ yadupadekṣyāmo vedotpattisaṃjñaṃ taditi; yadi vā, ataḥśabdo hetau; yena brahmādipraṇītāyurvedatantrāṇāmuktena nyāyenotsannatvamiva, ato vedotpattimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ|
1.2.9
vedasyāyurvedasya utpattirāgatiḥ, utpattiśabdaścāgatimātre'pi vartate; yathā-kutaste dhanotpattiḥ ? āgatirityarthaḥ | vedotpattirvaktavyatayā yatrādhyāye'sti yasya vā iti matvarthe chaḥ | “matau chaḥ sūktasāmnoḥ” ( pā. a. 5| 59 ) ityanuvartamāne “adhyāyānuvākāryorluk” ( pā. a. 5| 60 ) iti utpannasya chasya luk | tato'dhyāyena saha sāmānādhikaraṇyādadhyāyavyākhyāne pratijñā labhyate | yadā tu, akṛtatantravyākhyānapratijñasya tadekadeśādhyāyapratijñā'janakāyamāneti tantravyākhyānapratijñā'pyasmin vākye darśanīyā, tadā ‘vedasyāyurvedasya utpattiryasmin granthe sa vedotpattiḥ grantharūpaḥ, taṃ vyākhyāsyāmaḥ’ iti yojanīyam | adhyāya iti adhipūrvādiṅaḥ “iṅaśca” ( pā. a. 3| 21 ) iti ghañā sādhyate, tena ‘adhīyata ityadhyāyaḥ’ | na cānayā vyutpattyā prakaraṇasthānādiṣvadhyāyaśabdaprasaṅgaḥ, yato yogarūḍhyeyaṃ saṃjñā prakaraṇasamūha eva vedotpattyādilakṣaṇe paṅkajaśabdavadvartate, na yogamātreṇa vartate | uktaṃ hi carake—“niruktaṃ tantraṇātantraṃ sthānamarthapratiṣṭhayā | adhikṛtyārthamadhyāya- nāmasaṃjñā pratiṣṭhitā” (ca. sū. a. 30) iti | tantraṇāditi hetu-liṅga-cikitsāpratipādanāditi; atra nāmasaṃjñā yogarūḍhā saṃjñā | yadi vā karaṇādhikaraṇayorarthayoḥ “adhyāya nyāyodyāvasaṃhārāśca” (pā. a. 3| granthakartṛsūtraṃ caturthaṃ vadanti | suśrutasyaiva ca gurupṛcchāsūtraṃ śiṣyasūtramucyate | anye tu suśrutasūtraṃ granthakartṛsūtramiti vyavasthāpayanti | tatra prathamamathetyādi sūtraṃ guroreva, śiṣyasya suśrutasya vyākhyānānadhikārāt;
1.2.10
dvitīyaṃ tu ‘yathovāca’ ityādisūtraṃ pratisaṃskartuḥ, ata eva ca uvācetyupapannaṃ; sauśrutasūtre lasya liḍvidhiranupapannaḥ, dhanvantaryupadeśasya suśrutaṃ pratyaparokṣatvāt | atra brūmaḥ–na hi jātyā gurutvamasti, suśruto hi dhanvantariṃ prati śiṣyo'pi buddhisthīkṛtān śiṣyān prati gururapi bhavati | yattu punardvitīyasūtrasya pratisaṃskartṛsūtratayā uvāceti liḍvidhirupapādyate, atra vicāryaṃ– kimidaṃ dvitīyasūtraṃ pūrvavākyaikavākyatāpannaṃ na vā ? yadyekavākyatāpannaṃ tadā ‘tathā vyākhyāsyāmo yathovāca bhagavān dhanvantariḥ’ iti yojanīyaṃ, tathā ca vyākhyāsyāma iti kriyayā ekavākyatāpannamuvāceti padamabhinnakartṛkaṃ bhavitumarhati, tathā ca kuto liḍvidhiḥ | atha naikavākyatāpannaṃ tadā gauraśvaḥ puruṣo hastītyādivannārthasaṃgatiḥ | kiṃca yatra pratisaṃskartuśrutirapi nāsti jatūkarṇe, tatra kathaṃ “nānāśrutiparipūrṇakarṇo jatūkarṇa uvāca” ityādau liḍvidhiḥ | tasmāt suśruta eva granthakāratvena sūtrāṇāṃ praṇetā | sa tu kvacit kiṃcidarthaṃ stotuṃ nindituṃ vā''khyāyikārūpaṃ purākalpaṃ darśayan kimapi sūtraṃ guruktārthānuvādarūpatayā likhati, pratisaṃskartā tu taṃ granthaṃ pūrayati tathādyagranthakartṛtayaiva | liḍvidhistu bhūtānadyatanamātra eva chandovihito bhāṣāyāmapi bhavatīti varṇanīyam, anyathā jatūkarṇādāvuvāceti na syāt | api ca harivaṃśe dhanyopākhyāne nāradavacane‘māmuvāca’ tathā ‘ahamuvāca’ iti na syāt | yathā—“sa māmuvācāmbucaraḥ kūrmo mānuṣadehadhṛk”, tathā “svayaṃbhūvacanāt so'haṃ vedān vai samupasthitaḥ | uvāca caināṃścaturaḥ” ( ha. vi. pa. a. 110 ) iti |
1.2.11
yataścaitad granthakartuḥ suśrutasyaiva sūtraṃ; tena, ‘adhyāpyāśca bhavanto vatsāḥ’ ityasyānantarametad gurusūtram ‘athātaḥ’ ityādi boddhavyam; kiṃ vā, ‘iha khalvāyurvedaprayojanaṃ’ ityādau | ‘sa uvāca–evamastu’ ityasyānantaram ‘athātaḥ’ ityādi gurupratijñāsūtramiti yadvarṇyate, tannirastam | kiṃ ca, yadi tatsthānagatametat sūtraṃ tadā iha kimiti paṭhyate tatra ca na paṭhyate; kiṃ ca tatsthānaniveśe'sya sūtrasya vedotpattirasminnastīti kṛtvā adhyāyaniruktirna syāt, vedotpatteḥ prāguktatvena vakṣyamāṇe granthe cāsaṃbhavāt | nanvāyurvedopadeśakatvaṃ tadarthajñāne sati yuktaṃ, tadarthaśca dravyādyaśeṣajñānādhīno nānvayavyatirekābhyāṃ varṣasahasrairapi jñātuṃ śakyaḥ, nāpi pratyakṣaviṣayaḥ, sarvajñaśca suśruto na bhavati, tat kathamasyāyurvedārthavyākhyāne prāmāṇyamityāśaṅkāṃ nirācikīrṣurguruprakāśitamarthaṃ prakāśayāma iti darśayannāha–yathovāca bhagavān dhanvantaririti | jagadarthasādhanād dhanurrdharmaḥ, tasyānto vyādhyakālamṛtyusaṃpādako'dharmaḥ, tasyārirvyādhyakālamṛtyunivartanadvārā, śakandhvādipāṭhāt pararūpatvam | tathā ‘dhanuḥ śalyaṃ, tasyāntamīyarti gacchatīti dhanvantariḥ’ iti niruktivi-
1.2.12
dhitaḥ sādhutvam | bhago'syāstīti bhagavān | “aiśvaryasya samagrasya māhātmya-yaśasoḥ śriyaḥ | kāmasyātha prayatnasya ṣaṇṇāṃ bhaga itīṅganā” iti; tathā “utpattikāraṇaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim | vetti vidyāmavidyāṃ ca sa jñeyo bhagavāniti”; evaṃbhūtaṃ bhagayuktatvaṃ ca dhanvantareramaravaratvena brahmādiguruparaṃparāgatāyurvedārthajñānaprakarṣeṇa ca boddhavyam | yasmādevaṃbhūtadhanvantariṇā vyākhyātamarthamahaṃ vyākhyāsyāmi tadaprāmāṇyāśaṅkā nāstīti guruktārthānuvādarūpatayā svakīyatantrasya śiṣyapravṛttyaṅgaṃ prāmāṇyaṃ darśayati | uvācetyatra tu yathā liṅutpattistathā darśitavān |
1.3.1
122) iti sūtranipātanādhyāyapadasiddhiḥ | tena, ādhīyate'sminnanena vā'rthaviśeṣa ityadhyāyaḥ | kvacidadhyāyaśabdo'yaṃ yogamātreṇāpi vartate, atastasya prakaraṇādiṣvatipravṛttiniṣedhārthaṃ vedotpattināmeti paṭhanti; tena nāmaśabdena saṃjñāvācinā vedotpattiśabdaḥ prakaraṇasamūha eva niyamyate | vyākhyāsyāma iti vipūrvādāṅpūrvācca khyāterlaṭā sādhyam, cakṣisaṅstu prayoge'nicchato'pi vyākhkhyātuḥ kartṛphalena saṃbandhādātmanepadaṃ syāt | 'vi' iti viśeṣe; viśeṣāśca vyākhyānagatāḥ samāsavyāsādayaḥ, tathā vyādhitacikitsāsvasthasvāsthyarakṣaṇād dvaividhyaṃ vā viśabdārthaḥ | dṛṣṭaśca viśabdo vaividhye | yathā-vibhavavān mahānākāśa iti vividho bhavo vibhavaḥ deśabhavaḥ sarvamūrtaḥ saṃyogaḥ, kāryabhavaḥ sarvatra śabdotpādaiḥ | āṅayaṃ kriyāyoge | ye tu maryādāyāmabhividhau vā āṅaḥ prayogaṃ manyante teṣāmabhiprāyaṃ na vidmaḥ | yato maryādāyāmabhividhau cāṅaḥ prātipadikena yogaḥ syāt | yathā- 'āsamudrakṣitīśaḥ, 'āpāṭalīputrādvṛṣṭo devaḥ'; ihāpi ca tathā | kriyāyogaivirahe “upasargāḥ kriyāyoge” iti niyamādāṅa upasargattvaṃ na syāt | tathā cānupasargeṇāṅā vyavadhānād verupasargasya prayogo na syāt, yenāvyavahitaḥ sajātīyavyavahito vā dhātorupasargo bhavati | vyāṅorubhayorapi cānupasargaṃtve tadarthānuguṇaśrutabhūriprātipadikakalpanāgauravaprasaṅgaḥ syāt | tasmāt śrutapratyāsannakriyāyogitvamevāṅo nyāyyam | maryādābhivyāptilabhyaścārthaḥ prakāravāci 'vi' śabdalabhya eva | atra kecit ṣaṭpadamasya sūtrasya vadanti |
1.3.2
athāto vedotpattināmādhyāyaṃ vyākhyāsyāma iti nāmaśabdapāṭhādaṣṭasaṃkhyāyā maṅgalatvenātrāpyaṣṭapadatvameva vyākhyātuṃ yuktam | yathā bhaṭṭārahariścandreṇa dīrghañjīvinīye'dhyāye'ṣṭapadatvamuktam | atha, ataḥ, vedotpattināmeti taddhitārthamekaṃ padam, adhi, āyaṃ, vi, ā, khyāsyāma iti aṣṭapadalam | tatra varṇo varṇasamūho vā padam, padasamudāyaviśeṣaḥ sūtram | yaducyate - "laghūni sūcitārthāni svalpākṣarapadāni ca | sarvataḥ sārabhūtāni sūtrāṇyāhurmanīṣiṇaḥ” iti | sūtravākyasamūhaḥ prakaraṇam | prakaraṇasamūho'dhyāyaḥ | adhyāyasamūhaḥ sthānam | sthānasamūhastantram | tatra, athetyādi sūtraṃ kasya bhavati ? caturvidhaṃ hi śāstre sūtram | “ahaṃ hi dhanvantariḥ” ityādi gurusūtram | “vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopainaiḥ” (ni. a. 1) ityādi śiṣyasūtram | “pratirasaṃ pākaḥ” (sū. a. 40) ityādyekīyasūtram | “suśrutaprabhṛtaya ūcuḥ” ityādi pratisaṃskartṛsūtram | apare tviha pratisaṃskartṛśrutirnāstīti kṛtvā pratisaṃskartṛsūtraṃ nāsti, tena
1.3.3
prathamopadarśitāmāyurvedotpattimāyurvedaviśrutāgamopadarśanārthamāha-atha khalvityādi | athaśabda ānantarye, adhikāre vā; tena rogotpādānantaraṃ rogādhikāre vetyarthaḥ | khaluśabdaḥ prakāre | kāśirvāraṇasī, tadvāsināṃ rājā kāśirājaḥ | teṣāmanekatve viśeṣaṇamāha-divodāsa(śa)miti | dāsa(śa)śabdo “dāsa(śa)goghnau saṃpradāne”-iti saṃpradāne nipātitaḥ | divitiśabdenātra tātsthyāddevā abhidhīyante | divo dāsa(śa) iti vaktavye ṣaṣṭhītatpuruṣe ṣaṣṭhyā aluk, tena devānāmapi saṃpradānaviṣaya ityarthaḥ | rājyavyāsaṃgādyākulacittatvanirāsārthamuktam-āśramasthamiti; tena rājyaṃ parityajya vānaprasthāśramaṃgaitamityarthaḥ | bhagavantamiti pūrvaṃ vyākṛtameva | amaravaramiti amaraśreṣṭham | ṛṣigaṇaparivṛtamiti devarṣi-rājarṣi-brahmarṣigaṇaiḥ parivṛtam | evambhūtarṣiparivṛtatvaṃ lamaravaratvenaivopapannam | ṛṣigaṇaparivṛtatvena śuddhasattvarṣigaṇasevitāyurvedamāgamo'viśruto bhavatīti darśayati | dhanvantarerviśuddhajñānasya kāśirājapuruṣavigrahasaṃbhavatvena kadācidviśuddhajñānāntarāyaḥ syāditi amaravaratvādiviśeṣaṇam; tathā guroryathārthā stutirapi ca puṇyaheturiti kṛtam | prabhṛtigrahaṇādbho jādayo gṛhyante | aupadhenavādibhiḥ sarvaireva gururabhyarthita iti sarveṣāmupādānaṃ, tena bahubhiḥ śrotavyamityetadapi sūcitam | atra yadyapi suśruta eva granthakartṛtayā
1.3.4
praśnādhikāritvena ca pradhānaṃ, tathā'pi gatamānatayā paścādātmānaṃ niveśitavān | kimūcurityāha—bhagavannityādi yāvacchiṣyatveneti | mānasāgantukarāgābhyāṃ prādhānyādiha pūrvaṃ śārīravyādhyupādānaṃ; śarīradvāreṇa mānasavyādhyupalambhāt tadanu mānasavidhānaṃ; tadanu āgantoḥ, śarīramano'dhiṣṭhānāt | vedanā duḥkhaṃ, tena nānāprakāreṇa saṃbandho'bhighātaḥ, tenopadrutān viyojitocitavākjñānaḥkāyaceṣṭān | vikrośata iti ārtanādaṃ rudataḥ | sanāthāṃnapīti svāmipitrādisaṃbhavena sanāthān; teṣāṃ ca vyādhimokṣe asamarthatvādanāthavaditi kṛtam | pīḍā caupadhenavādīnāṃ mahātmanāṃ paraduḥkhaprahāṇecchāyāṃ satyāṃ tatpraśamāṃśaktatvādeva bhavati | eṣāmiti mānavānām | sukhaiṣiṇāmiti teṣāmeva rogopaśamadvāreṇa sukhaiṣiṇāṃ; kiṃvā rogopaśamarūpasukhaiṣiṇām | yaduktaṃ carake—‘‘sukhasaṃjñakamarogyaṃ vikāro duḥkhameva ca’’ (ca. sū. a. 9) iti | ātmanaśca prāṇayātrārthamiti aupadhenavādīnāṃ tadarthānuṣṭhānānutpannarogatayā svāsthyaparipālanaṃ, svābhāvikavyādhipratīkārarasāyanābhyāṃ jīvitasya paritaḥ pratyavāyahetutaḥ pālanārthaṃ prāṇānāṃ jīvitasya yātrā pālanaṃ prāṇayātrā; etena vyādhiparimodhaḥ svāsthyarakṣaṇaṃ cāyurvedaprayojanamuktam | pratyāsannaṃ prayojanaṃ darśayitvā paramāyurvedaprayojanamāha—atrāyatampityādi | aihikaṃ śreyaḥ kāmārtho, āmutrikaṃ pāralaukikaṃ dharmamokṣau, atrāyattamiti āyurvedajanitanīrogatayā sādhyamānatvena | taditi hetau | upapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti tathaiva vidyāśravaṇādhikārāt | 56 ) iti ac | 'śalanaṃ śalaḥ' iti vivakṣāyāṃ, "tasya nimittaṃ saṃyogotpātau" ( pā. a. 5|
1.3.5
120 ) ityaṇ | kumārasyājñānena viṣasaṃbhavavividhavikārasaṃbhavāt tadanu agadatantraṃ, viṣa-gara-vairodhikarogo gadaḥ, tatpratiṣedhakatvāt agadaḥ, tatpratipādakatantramagatantram | eṣu cāgada-rasāyana-vājīkaraṇeṣu tantratayā'natiprasiddheṣu tantraśabdaprayogaḥ śalyāditulyatāpratipādanārthaṃ; śalyādiṣu tu prasiddhatvādeva tantraśabdo na kṛtaḥ | tadanugataviśeṣatvāt sarvaśalyādipratyanīkatvācca tadanantaraṃ rasāyanatantram | rasādīnāṃ praśastānāṃmayanaṃ lābhopāyo rasāyanam | taduktaṃ 137 ) iti dīrghatvam | yena vā'lpārthaṃ strīṣu vyajyate tadvājīkaraṇam | taduktaṃ carake- "yena nārīṣu sāmarthya vācrossvājibillionvallabhate naraḥ | vrajeccāpyadhikaṃ yena vājīkaraṇameva tat” (ca. ci. a. 2, pā. 4) iti | 38) iti saptamī, kecit "nimittāt karmasaṃyoge” (kā. vā.) iti saptamīṃ varṇayanti, yathā—'carmaṇi dvīpinaṃ hanti' ityādau, tantu nātisaṃgataṃ paśyāmaḥ | sattāthaṃvidipakṣe'pyāyurasmin pratipādyatayā'stītyarthaḥ | vicārārthavidipakṣe āyurasmin hitāhitarūpatayā vicāryate | evaṃ niruktitrayeṇāpyāyurvedābhidheyenāyuṣā samamabhidhānābhidheyalakṣaṇaḥ saṃbandha uktaḥ; āyurvā'nena vindatītyanena prayojanaśāstrayorjanyajanaka lakṣaṇaḥ saṃbandha
1.3.6
saṃprati mānasānāha-mānasāstvityādi | krodho dveṣabhedaḥ, yena prajvalitamivātmānaṃ manyate; śokaḥ putrāderabhīṣṭasya niṣpratyāśāviyogacintanaṃ; bhayaṃ pīḍāhetāvaśakyaparihāratājñānaṃ; harṣaḥ sukhacintanaṃ; viṣādo'nuṣṭheye ātmano'śaktatājñānam; īrṣyā samavibhāganīyadravye parāminiveśapratiṣedhecchā; akṣīyapramāṇavastuparityāgecchā (?) asūyā, yathāavarjanīyādudapānāt ‘mā udakaṃ piba’ iti; dainyaṃ nirupakaraṇatayā ātmani ninditaḥ pratyayaḥ; paraguṇabhūkhapidhānecchā mātsaryaṃ; kāminīviṣayā prārthanā kāmaḥ; lobho viṣayeṣu punaḥ punaḥ prārthanā; ādigrahaṇāt mānamadādīnāṃ grahaṇam | icchādveṣabhedairbhavantīti icchābhedāḥ śoka-harṣa-dainya-lobhādayaḥ, dveṣabhedāḥ krodherṣyā'sūyā-madādayaḥ | ete ca mānasāstadātvena sthilā ca duḥkhajanakalād vyādhayaḥ, harṣādayo hi na tadātvena duḥkhahetavaḥ (| ) svābhāvikā ityādi | sukhaduḥkhabhājakakarmārabdhaśarīrasvabhāvādeva bhūtāḥ | tathā hi kṣut-pipāsā-nidrāḥ śarīrasthityarthameva karmaṇā kṛtāḥ; na hi kṣut-pipāsāntareṇāhārapāne, āhārapāko vā nidrāṃ vinā bhavati; jarā tu karmādheyayuganiyatamṛtyupūrvatankāryaṃ; mṛtyuśabdena ceha mṛtyupratyāsannā marmabhedādayo bhaṇyante, ta eva hi duḥkhajanakatvena vyādhirūpā bhavanti | 23 ||
1.4
svāgatamiti āgamane kalyāṇapraśnaḥ | adhyāpyā ityadhyāpyaguṇaśuśrūṣā-śravaṇa-grahaṇadhāraṇeādyuktatvena | vatsā iti anukampāviśeṣādadhyayanocitavayaḥsaṃpatteśca |
1.5
atha śiṣyeṣu madhye kadācit ko'pi viśeṣamapekṣata ityāyurvedamaṅgabhedena darśayannāha—iha khalvityādi | iheti dhanvantarirātmānaṃ nirdiśati | mayyevāṣṭāṅgāyurvedo jñātatvāt; kiṃvā iha khalviti vākyālaṅkāre | aṣṭau śalyādīnyaṅgānyasyeti aṣṭāṅgaḥ | śalyādyaṣṭāṅgānāmaṣṭamahāvākyarūpāṇāṃ punarekavākyatayā saṃpūrṇāyurvedābhidhāyakaṃ mahāvākyavañcātimahāvākyam, aṣṭāvaṅgānyasyetyanyapadārthavācyamastyeveti | tenāṣṭānāmāṅgānāṃ
samāhāro'ṣṭāṅga iti nārhati; atra hi pakṣe strīpratyayavyāvṛttiḥ puṃliṅgatānirdeśaśca kaṣṭasādhyaḥ| samudāyibhyo'nyaḥ samudāyā'nanyo veti pakṣadvayaṃ tīrthikadarśane bauddhadarśane ca samānaṃ, paraṃ tīrthikadarśane anārabdhakāryāṇāmapi samudāyināṃ vanamityādipratyaye vyavahāre ca bahulaṃ saṃkhyānimittaṃ, bauddhānāṃ tu anādivāsanābalapratīyamāno'līka ekatādhyavasāyaḥ| yaducyate- "buddhaukaṃ bhidyate vastu bhinnaṃ caikalamṛcchati| buddhayavasthā vibhajyante tā hyarthasya vidhāyikāḥ" iti | upāṅgamivi, athaiṃkadeśamūlatvāt; yaduktaṃ"navadhā atharvāṇo vedo vākovākyamitihāsaḥ pañca purāṇaṃāni vaidyakam" iti | anutpādyaiva prajā iti vacanenāṅgīkṛtaprajāpālanahetutāmāyurvedasya darśayati | śatasahasramiti lakṣam | śloko'nuṣṭupchandasā gāyatrīcchandasā vā | brahmaṇa āyurvedakaraṇaṃ prajāpatimupadeṣṭum | alpāyuṣṭdhamalpamedhastvaṃ cālokyeti dharmahāsāt, kālāntararbhāvi vā alpāyuṣṭvādyālokya | aṣṭadheti vakṣyamāṇaśalyādyaṣṭaprakāreṇa; alpāyuṣṭvālyamedhastve'pi kaścit kiṃcidapi jñāsyati; tato vyavahārasiddhiriti bhāvaḥ | tayathetyupadarśane | śalyamiti - 'śala' hiṃsāyāmityasmāccaurādikaṇijantāt 'erac' ( pā. a. 3|
carake- "lābhopāyo hi śastānāṃ rasādīnāṃ rasāyanam” (ca. ci. a. 1 pā. 1) | pāriśeṣyādvājīkaraṇatantram | avājinaṃ vājīkurvanti yena tadvājīkaraṇam | 'anyeṣāmapi dṛśyate' (pā. a. 6|
1.6
śalyāṅgaviśeṣāñ jñātuṃ pratilakṣaṇaṃ saṃkṣepeṇāha- athāsyetyādi | ekamekamaṅgaṃ prati lakṣaṇānāṃ samāsaḥ saṃkṣepaḥ pratyekāṅgalakṣaṇasamāsaḥ | tṛṇādīnāṃ, tathā duṣṭavraṇasya, tathā'ntargata(rbhaśalya)sya uddharaṇārthamiti pratyekamaddharaṇaśabdaḥ saṃbadhyate | duṣṭavraṇasyāntastṛṇādyāharaṇārthamityanye | ṣaṣṭyā vidhānairiti dvivraṇīyoktairapatarpaṇāyai rakṣāvidhānāntaiḥ; itthaṃbhūtalakṣaṇe tṛtīyā | jatru grīvāmūlaṃ, jatruṇa ūrdhvamūrdhvajatru | ghrāṇādītyādigrahaṇācchiraḥkapālādigrahaṇam | uttaratantre pratipāditakramaprāptyā jvarānantaramatīsāraḥ paṭhitaḥ, tasyānte pāṭho'tisārasya sarvāṅgīṇadoṣārabdhatvāt, anyeṣāmapi tanmadhyapāṭhena sarvāṅgīṇadoṣārabdhatvapratipādanāvyatikramaṃ vadanti | śāntikarma baliharaṇādinā grahāṇāṃ devādīnāmupaśamo yastadarthaṃ; yadi vā gṛhṇaṇaṃ graho devānāmāveśastadupaśamārtham | duṣṭastanyagrahasamutthitānāmiti duṣṭastanyena
duṣṭagraheṇa ca jātānām | viṣavyañjanārthamiti viṣavyañjanaṃ viṣaprakāśanaṃ, tadartham | vayaḥsthāpanaṃ praśastataruṇavayaḥsthāpanaṃ; yaducyate—“asya prayogādvarṣaśatamajaraṃ ca vayastiṣṭhati” ( ca. ci. a. 1, pā. 2 ) ityādi | aniyatāyuṣi yuganiyatādadhikasyāyuṣaḥ karaṇam āyuḥkaraṇam | alpaśukraṃ prakṛtyaiva yadalpaśukraṃ, tasyāpyāyanāya; duṣṭaṃ doṣataḥ, tasya prasādāya; kṣīṇaṃ svamānāt prākṛtāt, tasyopacayāya; śuṣkamatyalpatvācchuṣkamiva, tasya jananāya; iti vibhāgaḥ | yadi vā'lparetaso bālā asaṃpūrṇadhātutvāt, kṣīṇaśukrāḥ madhyā nimittataḥ kṣīṇaśukrāḥ, śuṣkaretaso vṛddhāḥ, eṣāmāpyāyanopacayajananāni yathāsaṃkhyaṃ; prasādastu duṣṭaretasaḥ sarvāvasthāsu | praharṣaṇajananārthamiti prāyaḥ svasthasya | vājīkaraṇaṃ ca trividhamucyate | yaduktaṃ—“śukrasrutikaraṃ kiṃcit kiṃcicchukravivardhanam | srutivṛddhikaraṃ kiṃcitrividhaṃ vṛṣyamucyate”—iti | tatra srutikaraṃ strīsparśādi, vṛddhikaraṃ kṣīrādi, srutivṛddhikaraṃ māṣādi |
1.7
evamityādi | atreti pradarśitabhedāṅgatantreṣu | yadyapi ca śārīramānasetyādinā śiṣyaiḥ sāmānyenāyurvedaḥ prārthitastathā'pi sukhamacireṇa pratisattvamekaikāṅgatantragrahaṇe kadācidete'rthina iti matvā guroḥ praśnaḥ—kasmai kiṃ varṇyatāmiti |
1.9
śiṣyāṇāmuttaraṃ—sarveṣāmityādi | sāmānyenāyurvedaṃ prārthyāpi saṃprati śalyaprārthanaṃ yatkiṃcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyamiti kṛtvā śalyavijñānenaivāśeṣavācyārthajñānasiddheḥ; yaducyate—“yatkiṃcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyasaṃjñitam | vyāptānyaṅgānyato'nena śalyajñānena bhūriṇā” iti | tathā cottaratantre śālākyāditantravācyamabhidhāsyati | ‘śalyajñānaṃ mūlaṃ kṛtvā’ ityatra kvacit ‘śalyajñānamalaṅkṛtya’ iti paṭhyate | alaṅkṛtyeti śālākyāditantreṇālaṅkṛtyetyarthaḥ |
1.11
saṃprati granthakāraḥ suśrutaḥ śiṣyapravṛttyarthamātmanaḥ prakarṣaṃ bhaṅgyantareṇa pratipādayan, tathā gurupraśnottarādhikāre aupadhenavādivahuśiṣyapraśnasaṃbodhanena granthavistaratāṃ nirāci-
kīrṣurātmana eva gurupraśnādhikāravṛttāntaṃ darśayati—ta ūcurbhūyo'pītyādi | evaṃ prāyaṃ ca sasabrahmacāriṣu granthakṛtā prādhānyaṃ tathyamatathyaṃ vā darśitameva | yaduktaṃ carake—"buddherviśeṣastatrāsīnnopadeśāntaraṃ muneḥ | tantrasya kartā prathamamagniveśo yato'bhavat” (ca. sū. a. 1) iti | evaṃ caupadhenavāditantreṣu guruṣṭecchakatvamaupadhenavādīnāmupapannam | ekamatīnāmiti ekajātīnām |
1.12
evaṃ sthite praśnādhikāriṇaṃ suśrutaṃ saṃbodhyāha—vatsa suśrutetyādi | yadyapi rogopaśamārthamiti vadatā āyurvedaprayojanamuddiṣṭameva, tathā'pyupadarśitameva prayojanaṃ mukhyamāyurvedaprayojanamiti dāḍhyarthaṃ darśayati—ihāyurvedaprayojanamityādi (iheti rogasvasthādhikārapravṛttāyurvede, vyādhimokṣaḥ svastharakṣaṇaṃ ca; anyatra tu naiṣṭhikacikitsāyāṃ śārīravaktavyāyāṃ mokṣaḥ prayojanam ) iha tu sāmānyenāyurvedaprayojanameva prayojanamiti kṛtvā sāmānyenāyurvedaprayojanābhidhānaṃ; vyādhimokṣādiphalamapi puruṣaprayojanakatvāt prayojanamucyate | svāsthyarakṣaṇaṃ svasthale vyavasthāpanam | kecidgranthakārāścakārād yāpyayāpanamāyurukarṣaśca prayojanamiti vadanti | kiṃtu āyurjananaṃ svāsthyarakṣaṇaviśeṣa eva, yāpyayāpanaṃ tvadhikavyādhiparimokṣa eva, anāgatādhikavyādhirakṣaṇatayā ābhimānikasvāsthyarakṣaṇameva vātādiprakṛtīnāmiva svāsthyarakṣaṇamāhuḥ; yaduktaṃ carake vātādiprakṛtīn sadāturānabhidhāya—"viparītaguṇasteṣāṃ svāsthyavṛttau vidhirhitaḥ” ( ca. sū. a. 7) iti |
1.13
uktaṃ prayojanaṃ śāstreṇa saṃbaddhaṃ niruktyā darśayannāha—āyurasminnityādi | āyuḥ śarīrendriyasattvātmasaṃyogaḥ, tacca sopādhikamihābhipretam | yaduktaṃ carake—"hitāhitaṃ sukhaṃ duḥkhamāyustasya hitāhitam | mānaṃ ca tacca yatroktamāyurvedaḥ sa ucyate” (ca. sū. a. 1) iti | evaṃbhūtamāyurasmiñchāstre jñānasādhanībhūte jñāyata ityāyurvedaḥ; evaṃ jñānārthavidipakṣe nirvacanam | "yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam” (pā. a. 2|
uktaḥ | vindatīti labhyate | āyurlābhaśca śāstrāddheyopādeyajñānajananadvārā heyopādeyahānopādānakaraṇādbhavati | carake tu jñānārtha eva vidiruktaḥ, āyurlābhasyāpi jñānasādhyatayā | yaduktaṃ—"hitāhitataḥ sukhāmukhataḥ pramāṇāpramāṇataśca tadāyarvedayatītyāyurvedaḥ, yataścāyuṣyānyanāyuṣyāṇi ca dravyaguṇakarmāṇi vedayati tato'pyayamāyurvedaḥ" (ca. sū. a. 30) iti |
1.14.1
prakṛtamāha—tasyāṅgetyādi | aṅgavaramagraye pradarśyate | āgamayati bodhayati sūkṣmaviprakṛṣṭānarthānityāgamaḥ | anenāptavacanaṃ nirdoṣavākyaṃ lakṣyate, nirdoṣatā ca vedasyāpauruṣeyatvādeva; kiṃvā nyāyamatānusāreṇa nirdoṣapuruṣakṛtatvādeva | evamanyadapi manuṣyavākyādi yannirdoṣapuruṣapraṇītaṃ tadāptavacanam | yaduktaṃ carake—"āptāḥ śiṣṭā vibuddhāste teṣāṃ vākyamasaṃśayam | satyaṃ vakṣanti te kasmānnīrajarastamaso mṛṣā (ca. sū. a. 11)" iti | pratigatamakṣaṃ pratyakṣam | anena ca sākṣātkāravat pramājanakaṃ pratyakṣamiti lakṣyate | atra liṅgaliṅgisaṃbandhagrahaṇāt paścād vyāptismaraṇavaliṅgaparāmar parse: liṅgaparāmarśarūpaṃ jñānamanumānam | anena ca kāraṇāt kāryānumānaṃ, tathā kāryāt kāraṇānumānaṃ, tathā kāryakāraṇabhūtāt svabhāvasaṃbandhādvā vyāpyavyāpakānumānaṃ yathākramaṃ pūrvavat, śeṣavat, sāmānyato dṛṣṭaṃ ca saṃgṛhītam | upa samīpe āgamāhitasādṛśyajñānasaṃskārasya mānaṃ jñānamupamānam | anena ca 'prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānam' (nyā. da. a. 1, ā. 1, sū. 6) ityupamānalakṣaṇaṃ gamayati | yathā mudgastaimbastathā mudgaparṇīti āgamāhitasaṃskārasya mudgastambasadṛśe vastuni sādṛśyaṃ paśyato'yamaptau mudgaparṇīśabdavācya iti saṃjñāsaṃjñisaṃbandhapratītirupamānaphalam | bhaṭṭamate sādṛśyajñānaṃ vā upamānaphalam | atra cāgamasya śāstre prādhānyāt prathamamāgamaḥ kṛtaḥ, tadanu pramāṇānāṃ mūlatvāt pratyakṣaṃ, tadanu tatpūrvakatvāda numānaṃ, tadanu avaśiṣṭatvādupamānam | etaiḥ pramāṇairaviruddhamabādhitamucyamānamupadiśyamānamupadhāraya |
1.14.2
āgamādīni ca yānyatropajīvyālādinā balavanti tānyeva bādhakatvena saṃbhāvyāni | āgamaviruddha upadeśo yathā—'brāhmaṇena surā peyā' iti | "gauḍī paiṣṭī ca mādhvī ca vijñeyā trividhā surā | yathaivaikā tathaivānyā na peyā brahmavādibhiḥ" iti vedamūlasmṛtirūpāgamavādhito'yam | pratyakṣaviruddha upadeśo yathā—śūnyamidaṃ goghaṭādi, pratyakṣameva hyaśūnyaṃ pratibhāti goghaṭādi | anumānaviruddha upadeśo yathā—sāvayavāḥ paramāṇavaḥ | ayaṃ hyupadeśaḥ paramāṇugrāhakānumānena niravayavaparamāṇubodhakena bādhyate | upamānavādhita upadeśo yathā—upamānapratītamudgaparṇīstambasya nāyaṃ mudgaparṇīśabdavācyo mudgaparṇīstamba ityupadeśaḥ | nanvetacchāstropadeśasyāgama- virodho'sti; tathā hyāgame śrūyate ‘mā hiṃsyāt sarvābhūtāni’ iti | iha tu rogivṛtte svasthavṛtte ca tatra tatra māṃsopadeśāddhiṃsā vidhīyate | atha mataṃ-māṃsaṃ vihitamatra, tacca svayaṃ mṛtasya grāhyaṃ; tanna, svaya̍mṛtādīnāṃ niṣedhāt | tathā hi-“śuṣkapūtivyādhitaviṣadigdhaviddhasarpahaṃtajīrṇakṛśabālānāmsātmyacāriṇāṃ ca māṃsaṃ nādadīta” ( sū. a. 46 ) iti vacanāt, tathā māṃsavidhau ca pratyagramāṃsavacanāddhiṃsā'numataivātra | tathaihokta‘brahmacaryamahiṃsā ca’ ( ci. a. 28 ) itivacanādapi hiṃsā viruddhā | atraike vadantihiṃsāniṣedhavākyaṃ yathā vede- “agnīṣomīyaṃ paśumālabheta” ityādau vihitahiṃsāṃ parityajyānyatra niṣiddhatvenādharmahetustathehāpi vaidekadeśarūpe svāsyānurahitatvena vihitamāṃsārthakriyamāṇahiṃsāvyatirekeṇa hiṃsā doṣavatī vyavasthāpyeti na virodhaḥ |
1.14.3
kiṃ tu nāyamāyurvedaḥ sarvathā dharmārthasādhanaṃ vidhatte, yena veda iveha vihitatvādeva dharmasādhanam, etanniṣiddhatvādeva vā apathyācaraṇādīnāmadharmahetutvaṃ; kiṃ tu ārogyasādhanamiha vidhīyate | tadyadyadharmaphalamapi bhavati, tathā'pi bhūriśreyaścaturvargamūlārogyasādhakattayehopādeyameva | ucyate hi-“bhūyasāṃ śreyasāmarthe'lpīyasāṃ pāpānāmārambho na doṣāya” iti | athavā vihitatvādāyurvedasya sarvathā vedarūpatayā tadvidhivākyānāṃ dharmopadeśakatvam | tathā'pi nātra hiṃsā vidhīyate, sadyaskādiguṇavanmāṃsabhakṣaṇaṃ hi rāgata eva pravṛttam | taccārogyasādhanatayā vidhīyate | kāmāyalabdho hyartho vidhiviṣayaḥ | na hi ‘śyenenābhicaran yajeta’ ityatra rāgalabdhe'pyabhicāre vidhiviṣayatā dharmahetutvaṃ bhavati | tathā svayamakṛtāyāmapi hiṃsāyāṃ vyādhaiḥ svavṛttyai kṛtahiṃsopakṛtamāṃsenāpi bhakṣaṇamupapadyate | tasmādatra hiṃsāyāṃ bhūriśreyaḥsādhakārogyahetutayā upadeśo nāgamaviruddhaḥ | anayā diśā abhakṣyamāṃsādibhakṣaṇopadeśo'pi samādheyaḥ | sāṃkhye'pi kratūpakārā'pi hiṃsā svayamadharmahetuḥ, hiṃsopakṛtastu kraturabhīṣṭasvargādiphalaḥ, yaduktaṃ vācaspatimiśnaiḥ “hiṃsā hi puruṣasya doṣamāvakṣyati kratoścopakariṣyatīti” ( sāṃkhyatattvakaumudī kā. 2 ) ko virodhaḥ |
1.15
śalyasyādyatve hetumāha—etaddhītyādi | hiśabdo'vadhāraṇe | prāgiti śārīravyādhibhyaḥ prāk | abhighātajo vraṇo abhighātavraṇaḥ, tasya saṃrohaḥ śalyena kṛta ityarthaḥ | śrūyate
hi “devāsurasaṃgrāme devā asurairabhihatā vikṣetāṅgā brahmaṇamupagatāḥ, brahmaṇā tu śalyopadeśena kṛtavraṇasaṃrohāḥ saṃpāditāḥ” iti| upapattyantaramāha-yajñaśira ityādi| atrāpi prāgiti saṃbadhyate | yajñaśira eva pradhānaṃ yajñaśiraḥpradhānam | atraivaitihyamāha-śrūyate hītyādi | sandhirito jāta iti tārakāditvāditac; evaṃ cāsmibhyāṃ hetubhyāṃ sandhitamiti yojanā |
1.16
śalyasya varatve hetumāha-aṣṭānāmapītyādi | varatvasādhakamāśukriyākāritvamevāsya kuta ityāha-yantrādipraṇidhānāt | yantrādipraṇidhānaṃ cāśveva kriyate | yaducyate-“sakṛddevopaharecchastramāśu ca” (sū. a. 5) iti | taccāpyāśveva rogopaśamalakṣaṇāṃ kriyāṃ karoti, tenāsya cireṇa vyādhipraśamalakṣaṇakriyākāriṣu kāyacikitsādiṣu madhye yuktaṃ varatvam | hetvantaramāha-sarvatantrasāmānyācceti | sarvatantrasāmānyaṃ sarvaśālākyāditantraviṣayavyāpakatvam | yaduktaṃ - “yatkiṃcidābādhakaraṃ tat sarvaṃ śalyasaṃjñitam | vyāptanyajñānyato'nena śalyajñānena bhūriṇā” - iti | etacca śālākyādiṣu nāstīti śalyasya varatve hetuḥ | ye tu ‘adhikakriyākaraṇāt’ iti paṭhanti, tanmate'pi yantrādipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyādadhikakriyākāritvaṃ jñeyam |
1.17
śiṣyāṇāṃ pravṛttyarthaṃ protsāhanāya ca śāstrasya praśastaṃ rūpamāha-tadidamityādi | śāśvataṃ nityatvāt | puṇyaṃ puṇyahetutvāt | svargyaṃ svargahetutvāt | vṛttikaraṃ śarīrayātrāyā vṛttervartanasya ca kārakatvāt | nityatvaṃ cāyurvedasyāparāvarasantānayogāt, na tu vākyarūpasya ṛgvedādivat kūṭanityatvam | vedavannityatve hi pauruṣeyaśrutirna syāt | yathā-svayaṃbhūḥ kṛtavānāyurvedaṃ, suśrutaḥ kṛtavānityādi | carake'pi pravāhanityatvamevāyurvedasyārtharūpasya tadarthapratipādakatayā grantharūpasya coktam | taduktaṃ - “so'yamāyurvedo nityaḥ, anāditvāt svabhāvasaṃsiddhalakṣaṇatvād, bhāvasvabhāvanityatvācca” ( ca. sū. a. 30 ) iti | anāditvāditi santānānāditvāduktaṃ, suśrutādikṛtatve'pi cāsya suśrutāditantrarūpāyurvedasya paramāptabrahmopalabdhāyurvedārthasyāviplutaguruparamparāgatasya pratipādakatayā prāmāṇyaṃ; brahmaṇaścāyurvedarthabodhaḥ sarvato'vyāhatajñānatayā smaraṇarūpaḥ | yaduktaṃ carake-“bubudhe yaṃ pitāmahaḥ” (ca. sū. a. 1) iti | bodhaśca brahmaṇaḥ smaraṇameva; tacca nityārthavadvedavākyasmaraṇāt (vā tadarthasmaraṇam | tadvākyānapekṣasya vā smaraṇe kathāvaśāt smaraṇam) | sarvaṃ ca
paramāptavākyamūlatayā manvādipraṇītasmṛtivākyavat suśrutāditantrāṇāṃ prāmāṇyaṃ, nityatvaṃ ca pravāhanityatvāt | tadevaṃ tantrasya kṛtatvādiśabdā grantharūpe tantre mukhyā eva |
1.18
brahmā provāceti praśabda ādikarmaṇi | prajāpatirdakṣaḥ | indrādahamiti indrasyāsaṃkrāmitavidyatvena śiṣyārthitayā tata āyurvedagrahaṇaṃ dhanvantareḥ | ucyate hi—"samyaggurumukhādadhītya yo na prayacchatyantevāsibhyaḥ sa khalu ṛṇī gurujanasya mahadeno vindati” iti | pradeyamiti prathamamiha martye deyam |
1.19
pravṛttau śiṣyān protsāhayitumātmarūpamāha—ahaṃ hītyādi | trividhā devāḥ—ādidevā brahmādayaḥ, karmadevā indrādayaḥ, prajainanadevā budhakārtikeyādayaḥ | ato viśeṣaṇam—ādideva iti | ādidevatvena śaṅkaratvaṃ kecidvadanti; śaṅkaratvena ca sarvajñatāyāṃ siddhāyāmapīndrādāyurvedaśravaṇaṃ gurupūrvakampālanārthamiti vadanti | kiṃ tu sarvajñatve tu brahmavadāyurvedopadeśe nitarāmupādeyatā syāditi manyāmahe | jarādiharatvamamṛtadānena dhanvantariṇā kṛtaṃ; rujā ca devānāmāsīdeva; yaducyate—"khālityaṃ garuḍadhvajasya śirasi, srāvitraṇaṃ brahmaṇo, ghoraṃ cāpi jalodaraṃ ca varuṇasyendostathaiva kṣayaḥ | puṣṇo dantagatā rujaḥ, surapaternetrāmayā dāruṇā, liṅgārtirbhuvaneśvarasya, dhanadasyābhūcca pānātyayaḥ” iti | gāṃ bhuvaṃ, prāpto'smi avatīrṇo'smi, kāśirājarūpeṇetyarthaḥ; bhūyaḥ punaḥ, pūrvaṃ jarādiharaṇāya svargaṃ prāptaḥ, gāmiha loke |
1.20.1
saṃprati śalyavaktavyapuruṣādicatuṣṭaye pradhānamupakartavyamāśrayapuruṣamāha—tatrāsmiñchityādi | tatreti pūrvoditaśalyapratyavamarśakam | asminniti kriyādhikaraṇatayā buddhisthīkārāt purovartitānirdeśaḥ, etena cikitsādhikārādasmin vaktavye śalye yathāvakṣyamāṇaḥ puruṣaḥ, mokṣādhikāre tu śārīre vaktavyaḥ pañcaviṃśatitamarūpaśca bhaviṣyatīti | pañca ca tāni mahābhūtāni ceti pañcamahābhūtāni pṛthivyaptejovāyvākāśarūpāṇi | śarīramasyāstīti śarīrī | anena śarīrasaṃbandhayogaścātmā gṛhyate; anyathā laghvakṣaratvena 'ātmā' iti kṛtaṃ syāt | śarīrasaṃbandhayogyatvaṃ cātmano'nādikarma, paraṃ śarīrasaṃbandho manaḥsaṃbandhādeva | taduktaṃ carake—"gatipravṛttyostu nimittamuktaṃ manaḥ sadoṣaṃ balavacca karma |" (ca. śā. a. 2) iti; tathā—"bhūtaiścaturbhiḥ sahitaḥ susūkṣmairmanojavo dehamupaiti dehāt" (ca. śā. a. 2) iti | samavāyaḥ pañcamahābhūtaśarīriṇāṃ pacyamānakarmasaṃpāditaḥ karmaphalabhogayogyaḥ saṃbandhaviśeṣaḥ, śarīrarūpaśca pañcamahābhūtaśarīrimelanurūpaḥ | etādṛśameva saṃbandhaviśeṣaṃ darśayitumanyaśarīrarūpaṃ ca pañcamahābhūtaśarīrisaṃyogasādhāraṇaṃ saṃyogaśabdaṃ parityajya samavāyaśabdo yathoktasaṃbandhaviśeṣagamako darśitaḥ | puruṣaśabdena ceha sāmānyena prāṇivācinā'pi prakaraṇānmanuṣyarūpa eva puruṣa ucyate | yato 'mānavānabhisamīkṣya' ityādinā, tathā 'tasyopakaraṇamanyat' ityādinā narajātirevātra puruṣo'dhikṛtaḥ | sāmānyaśabdo'pi prakaraṇādviśeṣe'pi vartata eva | yathā—brāhmaṇān bhojayediti vacanena prakaraṇādāmantritabrāhmaṇeṣveva brāhmaṇaśabdo vartate |
1.20.2
'ucyate'śabdena ca pañcaviṃśatitattva (ma) rūpaṃ puruṣaṃ, tathā cetanamātraṃ puruṣaṃ mokṣārthavicāraṇīyaṃ parityajya vyādhyadhikaraṇaṃ cikitsāviṣayaṃ ca yathoktaṃ puruṣaṃ grāhayati | uktaṃ hi carake—"cetanādhāturapyekaḥ smṛtaḥ puruṣasaṃjñakaḥ" (ca. śā. a. 1) iti | pañcaviṃśatitattvarūpaṃ ca puruṣaṃ śārīre darśayiṣyati; tadevaṃ carakoktapuruṣalakṣaṇena samaṃ tulyārthatā bhavati | yaduktaṃ tatra—"sattvamātmā śarīraṃ ca trayametat tridaṇḍavat | lokastiṣṭhati saṃyogāt tatra sarvaṃ pratiṣṭhitam” (ca. sū. a. 1) iti | tatra hyātmagrahaṇena manaso'grahaṇāt sattvaśabdena mano gṛhītam, iha tu śarīriśabdena samanaska ātmā gṛhyata iti tulyārthatā | 'śarīraṃ puruṣaḥ' iti kacit pāṭhaḥ | tatrāpi yathoktasamavāya eva śarīramiti vācyam | samavāya (śabda) śca yadyapi saṃbandhavacanastathā'pi saṃbandhiparatantratvāt saṃbandhasya saṃbandhina evātra samavetāḥ puruṣaśabdenoktāḥ | na caivaṃ vyākhyāne mṛtaśarīre'pi puruṣaśabdaprasaktiḥ, tatra hi vyāpakatvenātmanaḥ sadbhāve'pi śarīriśabdopāttamanaḥsaṃbandhābhāvāt | indriyāṇāṃ ca bhautikendriyapakṣe pañcamahābhūtagrahaṇena grahaṇam, āhaṅkārikendriyapakṣe tu śarīrigrahaṇena grahaṇaṃ vācyam | kasmādevaṃbhūta evātra puruṣa ucyate ? na punaścetanādhātumātrarūpaḥ prāṇimātrarūpo vetyāha—tasmin kriyeti | kriyā vyādhiharā svāsthyapālanarūpā ca tasmin puruṣe | kutaḥ punastasminneva kriyā ? na punaīstyaśvādāvapi prāṇimātre ? ityāśaṅkāyā hetugarbhaṃ viśeṣaṇamāha—so'dhiṣṭhānamiti |
1.20.3
sa eva narajātiḥ puruṣo yasmādihāyurvedavidheyacikitsārūpāyāḥ kriyāyāḥ, tathā kriyāsaṃpādyaphalasyārogyāderadhiṣṭhānamāśrayo na tu gajādiḥ; tasmāttasminneva kriyā | atha kathaṃ gajādayo vṛkṣādayo'pi nāsādhiṣṭhānamityāśaṅkā, tataḥ praśnaḥ- kasmāditi | tadatra pradhānatvena nara evādhikārīti darśayannāha - lokasya dvaividhyādityādi | lokadvaividhye naravyatiriktasya sthāvarajaṅgamasya yasmānnaropakaraṇatvaṃ, narastūpakāryaḥ, tasmānnara eva pradhānatvādadhiṣṭhānamiti prakaraṇārthaḥ | pradhānanaravivecanārthamuktaṃ dvaividhyaṃ vibhajate - sthāvaro jaṅgamaśca | sthāvaraḥ sthitiśīlo vṛkṣādiḥ, jaṅgamo gamanaśakto narakarituragādiḥ | dvividhatāvivaraṇaprastāvāccikitsopayuktaṃ prakārāntareṇa dvaividhyamāha - dvividhātmaka evāgneyaḥ saumyaśca | dvividhaḥ agnīṣomarūpa ātmā svabhāvo yasya sa tathā; agnibhūtādhidaivatasvabhāva āgneyaḥ, somabhūtādhidaivatasvabhāvaḥ saumyaḥ | yadyapi sarvaṃ dravyaṃ saumyamāgneyaṃ ca pāñcabhautikamiti kṛtvā pañcabhūtārabdhaṃ sarvaṃ, tathā'pi vastusvābhāvyāt prāyaḥ kvacidagniguṇasyauṣṇyasyādhikyaṃ bhavati, kvacit somaguṇasya śaityasyādhikyaṃ bhavatītyāhatadbhūyastvāditi | ata evotpattāvapi "saumyaṃ śukramārtavamāgneyam” (śā. a. 3) ityabhidhāsyati | pṛthivyādiguṇotkarṣatayā pañcātmakatvamapi bhavatītyāha-pañcātmako veti | pratyekabhūtaguṇādhikyaṃ ca bhūmipravibhāgīyādhyāye varṇanīyam | jaṅgamapramedaṃ varṇayituṃ jaṅgamaprakārānāha-tatretyādi | bhūtagrāmaḥ prāṇisamūhaḥ | ādau saṃsvedajapāṭha ūṣmaṇo jarāyujādāvapi kāraṇatvāt;
1.20.4
tadanu jarāyujābhidhānaṃ, prādhānyāt; tadanu aṇḍajābhidhānam, udbhijjebhyo bahūpayogāt | kecit "brahmaṇo'pi saṃsvedajādikrameṇa prajāsṛṣṭirityayameva krama uktaḥ” | jarāyujāḥ narādayaḥ, saṃsvedajāḥ aṇḍajāḥ pakṣiprabhṛtayaḥ, udbhijjā mekādayaḥ | evaṃ prapañcite loke narasya pradhānatvenāha - tasyopakaraṇamanyaditi | anyat paścādi vṛkṣādi ceha śāstre naropakaraṇatayā pratipādanīyaṃ, puruṣaścopakārya eva; tathā jaṅgamebhyaḥ kṣīra-nakha-roma-carma-mūtra-vasā-māṃsādi naropakaraṇatayā vaktavyaṃ, vṛkṣādayaścāhārauṣadhādinā viniyojyāḥ | yadyapi paścādivṛkṣādyupakārakatvaṃ puruṣasya pānīyadānādinā, tat svopakārāyaiveti na tadupakaraṇatā puruṣasya | apica nara eva dharmārthakāsamokṣasādhakatyā upadeśānuṣṭhānakṣamatayā ca viśeṣeṇopakāraviṣayamadhikaroti, naropakāreṇaiva paścādyupakāro bhavati | yena paścādayo janmāntaramāsādya manuṣyatāṃ yāsyantyeva | vṛkṣāstu cetanāvanto'pi tamaśchannajñānatayā śāstropadeśāviṣayā eva | yaducyate-“vṛkṣagulmaṃ bahuvidhaṃ vividhāstṛṇajātayaḥ | antaḥsaṃjñā bhavantyete sukhaduḥkhasamanvitāḥ || etadantāśca gatayo brahmādyāḥ parikīrtitāḥ" ( manusmṛti. a. 1 ) iti | so'dhiṣṭhānamiti pratijñātamarthamitaralokopakaraṇīyatayā vyavasthāpitaṃ nigamanena punardarśayati - tasmāt puruṣo'dhiṣṭhānamiti; nigamanatvādeva na punaruktiḥ |
1.21.1
saṃpratyadhiṣṭhāne jñāte nivayoṃ vyādhijñeya iti tallakṣaṇamāha - tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya iti | evaṃ yadyapi vyādhijñānādhīnā cikitseti prathamaṃ vyādhilakṣaṇamadhikaroti, tathā'pyā- śrayaṃ puruṣaṃ vinā vyādhirapi na saṃbhavatīti prathamaṃ puruṣo'bhihita iti sādhu kṛtam | taditi nirdiṣṭapuruṣapratyavamarśanaṃ, duḥkhaṃ pratikūlavedanīyamātmaguṇaḥ, tadarthaṃ saṃyogo yeṣāṃ te tathā; kiṃvā saṃyogaśabdaḥ karaṇāpādānādhikaraṇārthe ghañā sādhyaḥ; anenāpi yena hetunā, yato vā, yasmin vā sati, duḥkhaṃ saṃyujyate sa vyādhiḥ | saṃyogaśabdena samyagyogavācinā yathoktapuruṣasaṃmūrcchanaviśeṣo labhyate, tena duḥkhārthaṃ bhujyamānānāṃ śītātapādīnāṃ śarīre saṃmūrcchanaviśeṣābhāvānna vyādhitvam | anena lakṣaṇena carake “vikāro dhātuvaiṣamyaṃ” ( ca. sū. a. 9 ) ityanenoktasya vātādivaiṣamyaprapañcasya duḥkhajanakasya mānasasya ca kāmādestathā pranaṣṭaśalyādīnāṃ tathā svābhāvikānāṃ kṣujjarādīnāṃ duḥkhāya saṃprayujyamānānāṃ suvyaktaṃ lakṣaṇaṃ bhavati | carakoktalakṣaṇena tu mānasādīnāṃ kaṣṭasṛṣṭyā grahaṇaṃ, mānasānāmagrahaṇameva vā, śārīralakṣaṇasyaiva tatroktatvāt | nyaccha-vyaṅga-tilakālakādayastviha vikṛtirūpatayā jñāpitām̐ duḥkhahetavo bhavanti, khalpakaṇḍvādhikārakā vetyetallakṣaṇayuktā iti nāvyāsirrlakṣaṇasya | ye tu duḥkhasyaiva saṃyogā vyādhaya iti lakṣaṇārthaṃ vadanti, tanmate jvarādīnāṃ prasiddhaṃ vyādhitvaṃ parāstaṃ syāt | tathā vyādhiduḥkhayorekatve vakṣyamāṇaṃ “tacca duḥkhaṃ saptavidhe vyādhāvupanipatati” ( sū. a. 24 ) iti parāstaṃ syāt |
1.21.2
duṣṭuṣṭaṃ khaṃ srotaḥ duḥkhaṃ duṣṭasrotaḥ, tannimittakaḥ saṃyogo yeṣāṃ te vyādhayaḥ; taduktaṃ— “kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām | yatra saṅgaḥ khavaiguṇyād vyādhistatropajāyate”—(sū. a. 24) iti tu pakṣo mānasavyadhyāgrāhakatvānnodbhāvyate | vyādhīnāṃ sāmānyena lakṣitānāṃ vibhāgamāha—te caturvidhā iti | tatrāpyāgantūnāṃ prāgabhidhānaṃ prāgbhāvitvāt pūrvamuktādeva | āgantukāraṇajā āgantavaḥ | tadanantaraṃ śārīrā bahutvādevoktāḥ | tadanu mānasāḥ svābhāvikāpekṣayā cikitsātāratamya viṣayatayoktāḥ | karmāhitāḥ puruṣasvabhāvādeva helantaranirapekṣatvājjāyamānāḥ svābhāvikāḥ | etaccāturvidhyopadarśanaṃ bhinnacikitsitatvādinā jñeyam | tathā hi—āgantau kṣatoṣmapraśamanārthaṃ madhusarpirdānādi jñeyaṃ, śārīreṣu doṣāpekṣiṇī prāyaścikitsā, mānaseṣu jñānavijñānādirūpā, svābhāvikeṣvaQueuehārādirūpā rasayanādirūpā ca | uddiṣṭe cāturvidhye āgantūn vivṛṇoti—teṣāmityādi | abhihananamabhighātaḥ śastrabhūta-viṣāgni-saṃprahārādibhirjñeyaḥ | yaduktaṃ carake— “ye bhūtaviṣavādhvagnisaṃprahārādisaṃbhavāḥ || nṛṇāmāgantavo rogāḥ prajñā teṣvaparādhyati” ( ca. sū. a. 7 ) iti || ( 1 ) || śārīrāṇāṃ vyavahitaṃ pratyāsannaṃ ca kāraṇaṃ, tatra bāhyaṃ kāraṇamāha- śārīrāstvannamūlā iti | annaśabdeneha rogakāraṇaprastāvāddviṣamamannaṃ yogyatvādagrāhyam | annavaiṣamyaṃ ca vakṣyamāṇadvādaśāśanapravicāravaiṣamyeṇa | mūlaśabdaḥ pradhānakāraṇavacanaḥ, yathā 'prāṇināṃ punarmūlamāhāraḥ' ityatra; tena dvādaśāśanapravicāraviṣamānnapradhānakāraṇakā ityarthaḥ | prādhānyaṃ tu viṣamānnasya bhūriśārīrarogakāraṇatayā;
1.21.3
tataścāpradhānarogakāraṇāntaramapi sūcitaṃ bhavati | tena yaduktaṃ carake - “kāla buddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca | dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho hetusaṃgrahaḥ” ( ca. sū. a. 1) iti; tathā'traiva “śārīrāṇāṃ vikārāṇāmeṣa vargaścaturvidhaḥ | prakope praśame caiva heturuktaścikitsakaiḥ” iti; tatsarvaṃ sūcanāt saṃgṛhītaṃ bhavati | anye tu viṣamānnaviśeṣaṇatayā viṣamānnasāhacaryādviṣamakālādisaṃgrahaṇaṃ vyākhyānayanti; tacca nātisphuṭam | annamūlā ityanena śārīrarogotpattau prādhānyakhyāpanārthamuktenāvyāptiṃ manyamānaḥ pratyāsannahetukathanena sarvaśārīrarogavyāpakalakṣaṇāntaraṃ darśayannāha - vāta-pitta-kapha-śoṇita-sannipātavaiṣamyanimittā iti | atra prathamaṃ vāta uktaḥ, āśu bhūrivikārakartṛtva़ādinā prādhānyāt; tadanu pittaṃ, śleṣmāpekṣayā bhūrivikārakartṛtvādinā prādhānyāttathā''śukāritvācca; śoṇitamante kṛtaṃ, tasya matabhedenādoṣatvāt | tathā hi śoṇitaṃ svātantryeṇādūṣakatvāt prakṛtyanārambhakatvācca paramārthato na doṣaḥ; tathā'pi śalyatantre'smin vraṇaḥ pradhānaṃ, vraṇeṣu madhye bhūridāhavedanādivikārahetutayā vraṇapāke ca svayamapi pākaprayojakatvādinā prādhānyena dṛṣṭatvādoṣavadupacārāddoṣatayoktam | yaduktaṃ - “kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe vātakaphau prasahya | pacatyataḥ śoṇitameṣa pāko mato'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ” || ( sū. a. 17 ) iti | ata eva vraṇapraśne'pyuktaṃ “tadebhireva doṣaiḥ śoṇitacaturthaiḥ śarīramidaṃ dhāryate” ( sū. a. 21 ) iti | yatra tveṣā vivakṣā nāsti tatra kāyacikitsāvacchoṇitaṃ nirasya traya eva doṣā ucyante |
1.21.4
taduktaṃ - “sarveṣāmeva vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva mūlaṃ, talliṅgatvāt” ( sū. a. 24 ) ityādi | eṣāṃ saṃnipatanaṃ melakaḥ saṃnipātaḥ dvābhyāṃ tribhiścaturbhirvā | eṣāṃ pañcānāṃ vaiṣamyaṃ kṣayeṇa vṛddhyā vā kṣayavṛddhimyāṃ vā jñeyam | saṃnipātavaiṣamyaṃ tu yadyapi vātādyavayavavaiṣamyeṇaiva labdhaṃ, yato yathābhūtā pratyekaṃ vātādayo vikṛtāstathābhūtā eva te melake'pi; yaduktaṃ carake - “nidāne pūrvamuddiṣṭā yā pṛthagdvandvajākṛtiḥ | saṃsargasaṃnipātānāṃ tayā coktaṃ svalakṣaṇam” ( ca. ci. a. 3) iti | atrāpi coktam - “sarvaje sarvaliṅgāni” ( u. taṃ. a. 39 ) iti | tathā'pi nāyaṃ siddhāntaḥ yat saṃyujyamānalakṣaṇayukta eva paraṃ saṃyogo bhavati, kiṃtu kvacit saṃyogamahimnaiva saṃyujyamānadharmātiriktaṃ kāryaṃ bhavati | yathā madhu-ghṛtasaṃyoge mārakatvaṃ, yaduktaṃ carake - “saṃyogastu dvayorbahūnāṃ vā dravyāṇāṃ saṃhatībhāvaḥ, sa viśeṣamārabhate, yaṃ naikaikaśo dravyāṇi; yathā—madhu-sarpiṣoḥ” (ca. vi. a. 1) ityādi | tathā punaruktamavayavaprabhāvānumānena samudāyaprabhāvānumānamabhidhāya “nahyevaṃ khalu sarvatra; nahi vikṛtiviṣamasamavetānāṃ nānātmakānāṃ parampareṇa copahatānāmanyaiśca vikalpanervikalpitānāmavayavaprabhāvānumānena samudāyaprabhāvatattvamadhyavasātuṃ śakyam | tathāyukte hi samudāye samudāyaprabhāvatattvamevopalabhya tato dravyavikāraprabhāvatattvaṃ vyavasyet”—(ca. vi. a. 1) iti | vikṛtyā kāraṇavailakṣityā viṣamaḥ prakṛtyananuguṇaḥ samavāyo vikṛtiviṣamasamavāyaḥ, prakṛtyā saṃyujyamānānāṃ svabhāvena samo'nuguṇaḥ samavāyaḥ prakṛtisamasamavāyaḥ;
First 47 of 71 passages. Read on
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit