The Compendium of Suśruta 15.1

15.1

tatra prakṛtijñānādhīnatvāddhikṛteḥ prākṛtameva kāryarūpaṃ vātādīnāṃ prakṛtisthānāṃ liṅgaṃ krameṇāha-tatra praspandanetyādi | svarūpaṃ tu yadeṣāṃ rūkṣaśītādi taddhātavyādhitraṇapraśnādau vaktavyaṃ; svarūpaṃ hi vātādīnāṃ kāryagamyameva, tena kāryamevātra prādhānyāducyate | carake'pi kāryamevoktaṃ- “doṣāḥ pravṛddhāḥ svaṃ liṅgaṃ darśayanti yathābalam | kṣīṇā jahati liṅgaṃ svaṃ samāḥ svaṃ karma kurvate” (ca. sū. a. 17) iti | atrāpi liṅgaṃ vyaktatvāt kāryamevocyate | tathā punastatraiva triśothīye “utsāhocchvāsa” (ca. sū. a. 18) ityādinā vātādīnāṃ karmaiva prakṛtihānivṛddhilakṣaṇamuktam | praspandanaṃ vyānasya; udvahanamindriyārthānāmudānasya; pūraṇaṃ prāṇasya; vivekaḥ pṛthakkaraṇaṃ rasamūtrādīnāṃ samānasya; dhāraṇamavegakāle apānasya, mūtrādipravartanamapyaviruddham | kiṃvā sarvakarmaiva tatsāmyāt sarvavātānāṃ; atra pakṣe pañcadhā prabhedaḥ sthānabhedādinā vakṣyamāṇo jñeyaḥ (|
) ||
rasaḥ prīṇayatītyādi prākṛtadhātupharma | prīṇayati tarpayati dhātūn; tṛptiprayojakatayā ca sakarmakatvam | jīvayatīti jīvaṃ dhārayati | lepayati asthyādi lepayati | dhārayatīti śarīraṃ dṛḍhīkṛlya dhārayati | dhairyacyavanaṃ maithunaprayojakatayā | bījārtho garbhajanano jñeyaḥ ( |
) ||-