The Compendium of Suśruta 15.19
Bhānumatī 15.19
- Language
- Sanskrit
15.19.1
saṃprati dhātusārabhūtatvena dhātvabhinnasyaujasastathā tatkāryasya balasya ca prayojanavaśādbhedena svarūpaṃ kṣayaṃ ca cikitsārthamāha—balalakṣaṇamityādi | rasādīnāṃ śukrāntānāṃ yat paraṃ tejaḥ sāraṃ ghṛtamadhusthānīyam̐, pratyekameva rasādīnāṃ ya utkṛṣṭoṃ'śaḥ sārabhāgaḥ sa militvā hṛdayapradhānasthānatvāt tatrastha eva ca dhamanībhirapi hṛdayamūlābhiḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ tarpayati balahetuśca dhātūnāṃ bhavati, śukraśoṇitasaṃsargāt prabhṛti śarīramadhitiṣṭhate svakarmaṇā tadojaḥ | taccāpi parāparabhedena dvividhaṃ; tatra yat paramaṣṭabindukaṃ taddhṛdi tiṣṭhati, yattu tato bahu tadaparaṃ śarīraṃ prīṇayati | yaduktamanyatra—“prāṇāyatanasaujaso'ṣṭau vindavo hṛdayāśritāḥ” iti | tathā carake'pi—“hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam | ojaḥ śarīre saṃkhyātaṃ tannāśānnāśamṛcchati” (ca. sū. a. 17) ityādi | atraiṣadityalpaṃ, tathā—“tāvaccaiva śleṣmaṇa ojasaḥ pramāṇam” (ca. śā. a. 7) ityanenārdhāñjalimamuktamojasaḥ | nānāvarṇatvaṃ cāsya nānāvarṇasarvadhātusārarūpatvādeva | yaduktaṃ—“bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā saṃhriyate madhu | tadvadojaḥ śarīrebhyo guṇaiḥ saṃhriyate nṛṇām” (ca. sū. a. 17) iti | na tu śukraprasādarūpamoja iti pakṣaḥ, taddhi na śabdādiha pratīyate; kiṃ ca tathā sati rasādīnāmapi paraṃparayā'pyojasaḥ sāratvābhidhānena śukrāntānāmityevābhidadhyāt, na tu rasādīnāmiti | nanu yadi śukrasāramojo na bhavati, tadā yaducyate carake—“yat sāramādau garbhasya yattu garbharasādasaḥ | saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat purāḥ” (ca. sū. a. 30 ) ityādi; tat kathaṃ ?
15.19.2
na hi śukraśoṇitasaṃyoge jīvādhiṣṭhitamātre dhātavaḥ santi, yatprasādamelakarūpaṃ tantraujaḥ syāt; asti tu śuklaṃ, tena tatprasādapakṣe tadā tasyāvasthānamupapannam | maivaṃ, tadā'pi śukraśoṇite bījarūpatayā sarvadhātūnāṃ vidyamānatvāt, taduktaṃ kalanopadarśane—“sarvadhātukaluṣībhūto bhavatyavyaktavigrahaḥ” (ca. śā. a. 4) iti; taccaujau dhātubhyo na bhinnamiti kṛtvā saptadhātukatvam | dahanasyāpi dhātvagnāvavakalpanaṃ sthānaviśeṣāt kāryaviśeṣācca | bhedenāpyojo'- bhidhīyata iti medavyavahāro'medaśca ojodhāyoḥ siddho bhavati | yattu carake rase tathā śleṣmaṇi ca ojaḥśabdaprayogaḥ, sa rase sāravacane, yathā- "malībhavati tat prāyaḥ kalpate kiṃcidojase" (ca. ci. a. 8) iti; yatra kaphe lojaḥśabdaprayogaḥ sa sārarūpadhātukāryakāritayā balahetusādharmyācca, yathā- "prākṛtastu balaṃ śleṣmā vikṛto mala ucyate | sa caivaujaḥ smṛtaḥ kāye sa ca pāpmopadiśyate” (ca. sū. a. 17) iti | tadeva balamityanena balahetutāprakarṣeṇa balaśabdavācyatā, na tu paramārthato balamevaujaḥ; yataḥ “prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca" (sū. a. 1) ityanenānayorbhedaṃ vakti, tathā kṣīraguṇe “balyaṃ bṛṃhaṇamojaḥ sāmyādamivardhayet | kṛśānāṃ hitam" iti yadvakṣyati bhedapratipādakaṃ, tena balaṃ śaktiḥ śarīrasya bhāraharaṇādigamyā, sā ca prāya ojaḥsamāśrayā, ojaḥ saṃbandhādevetaradhātavo viśeṣeṇa balino bhavanti; tenaujodharmatayā balasya dravarasādirūpavirahitasya samānavardhanayitārūpatāvirahitatayā ojaso rasādirūpatayā ojaḥsamānarasādiyuktena samaṃ cikitsārthamabhidhānamāha;
15.19.3
evaṃ mele'pyuktaṃ - "balaṃ yadojo martyānāṃ tadoja iti nirdiśet | rasādīnāṃ prasādastu śukrāntānāṃ sa uttamaḥ” iti | atrāpi hi nirdiśediti bhāṣayā prayojanavaśenābhedopadarśanamojobalayoriti darśitam; etadevoktamihāpi “tadeva balamityucyate, svaśāstrasiddhāntāt” iti | atra svaśāstrasiddhāntena samaṃ siddhaṃ balaujasorabhedaṃ darśayati | abhedopadarśane prayojanaṃ coktameva | nanu yadyojaḥ śaktirbalaṃ tejaḥ prabhāvāhito dhāturvā śaktiśaktimornityasaṃbandheneti kiṃ bhedena “balavarṇaujasāṃ” (sū. a. 1) ityādau balaujasorabhidhānam ? ucyate-balyamāṃsavatkukuṭādi viśeṣeṇa balayuktamojo janayati, ojojanakena tu sādhāraṇabalayuktamojo janyate, tenaujojanakale'pi balyatvābhidhānaṃ viśeṣārthaṃ, yathā''gneyeṣveva sneho balavantamagniṃ janayati "nālaṃ snehasamiddhasya śamanārthaṃ sugurvapi” (ca. sū. a. 13) iti | balaṃ ca yadyapi taddhātumalodoṣāyādhāratayā'pyuktaṃ, yathā- "sarvadhātukṣayārtasya balaṃ tasya hi viḍbalam” (ca. ci. a. 8) iti; anena malādhāraṃ balamuktaṃ, tathā “hanvorbalaṃ kharabalaṃ” (ca. sū. a. 5) ityādinā, tathā "balaṃ bhavati cādhikam | śiroruhakapālānāṃ” (ca. sū. a. 5) ityādinā; tathā prakṛtisārasaṃhananādyāśrayatayā ca carake prapañcena balamuktaṃ, tathā'pi kṛtsnadehabalādhāyakatayā dhātvādibalasyāpi caujohetutayā'tra prādhānyena ojo balamityuktam | yaduktaṃ carake- "yenaujasā vartayanti prīṇitāḥ sarvadhātavaḥ” (ca. sū. a. 30) iti | yattu balaśabdenopacayo'pyabhidhīyate, tanna yuktam | yataḥ "kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ, sthūlāścālpabalā narāḥ” (sū. a. 35);
15.19.4
tathā- "sthūlaḥ pramehī balavānihaikaḥ kṛśastathā'nyaḥ paridurbalaśca” (ca. ci. a. 6) ityanena sthūlāṅgedena balābhidhānāt | yattu lokoktau durbalaśabdena kvacit kṛśābhidhānaṃ, tat kṛśe prāyo durbalatvadarśanādupacārābhidhānam |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit