The Compendium of Suśruta 15.19.1
Bhānumatī 15.19.1
- Language
- Sanskrit
15.19.1
saṃprati dhātusārabhūtatvena dhātvabhinnasyaujasastathā tatkāryasya balasya ca prayojanavaśādbhedena svarūpaṃ kṣayaṃ ca cikitsārthamāha—balalakṣaṇamityādi | rasādīnāṃ śukrāntānāṃ yat paraṃ tejaḥ sāraṃ ghṛtamadhusthānīyam̐, pratyekameva rasādīnāṃ ya utkṛṣṭoṃ'śaḥ sārabhāgaḥ sa militvā hṛdayapradhānasthānatvāt tatrastha eva ca dhamanībhirapi hṛdayamūlābhiḥ kṛtsnaṃ śarīraṃ tarpayati balahetuśca dhātūnāṃ bhavati, śukraśoṇitasaṃsargāt prabhṛti śarīramadhitiṣṭhate svakarmaṇā tadojaḥ | taccāpi parāparabhedena dvividhaṃ; tatra yat paramaṣṭabindukaṃ taddhṛdi tiṣṭhati, yattu tato bahu tadaparaṃ śarīraṃ prīṇayati | yaduktamanyatra—“prāṇāyatanasaujaso'ṣṭau vindavo hṛdayāśritāḥ” iti | tathā carake'pi—“hṛdi tiṣṭhati yacchuddhaṃ raktamīṣatsapītakam | ojaḥ śarīre saṃkhyātaṃ tannāśānnāśamṛcchati” (ca. sū. a. 17) ityādi | atraiṣadityalpaṃ, tathā—“tāvaccaiva śleṣmaṇa ojasaḥ pramāṇam” (ca. śā. a. 7) ityanenārdhāñjalimamuktamojasaḥ | nānāvarṇatvaṃ cāsya nānāvarṇasarvadhātusārarūpatvādeva | yaduktaṃ—“bhramaraiḥ phalapuṣpebhyo yathā saṃhriyate madhu | tadvadojaḥ śarīrebhyo guṇaiḥ saṃhriyate nṛṇām” (ca. sū. a. 17) iti | na tu śukraprasādarūpamoja iti pakṣaḥ, taddhi na śabdādiha pratīyate; kiṃ ca tathā sati rasādīnāmapi paraṃparayā'pyojasaḥ sāratvābhidhānena śukrāntānāmityevābhidadhyāt, na tu rasādīnāmiti | nanu yadi śukrasāramojo na bhavati, tadā yaducyate carake—“yat sāramādau garbhasya yattu garbharasādasaḥ | saṃvartamānaṃ hṛdayaṃ samāviśati yat purāḥ” (ca. sū. a. 30 ) ityādi; tat kathaṃ ?
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit