The Compendium of Suśruta 15.36
Bhānumatī 15.36
- Language
- Sanskrit
15.36
( saṃprati doṣāṇāmeva dhātubalakṣayahetutvamāha—doṣa ityādi | ) atha dhātukṣayasya vikārarūpatayā dravyakālaceṣṭāviśeṣakāryatve'pyavaśyaṃ doṣakāryatvaṃ vaktavyaṃ, vinādoṣaṃ vikārānabhyupagamāditi doṣakāryatāṃ dhātukṣayalakṣaṇāmāra—doṣaḥ prakupita ityādi | dhātuśabdenātra dhāraṇārthakatyā malā upadhātavaśca gṛhyante | ātmatejaseti ātmaprabhāvena | atra pittasya vātasya ca kṣayahetutvaṃ saṃśoṣaṇatvādupapannaṃ, śleṣmaṇaśca yadi kṣayahetutvaṃ vaktavyaṃ tadā sroto'varodhakatayā, yadvakṣyati—“kaphapradhānadoṣairhi ruddheṣu rasavartmasu | kṣīyante dhātavaḥ sarve tataḥ śuṣyati mānavaḥ” (u. ta. a. 41) iti | agnidṛṣṭāntastu kaphasya kṣayakāraṇatāmātreṇa yojyaḥ | yattu “svatejaseti svasvabhūtātma(gni)nā” iti vyākhyānayanti, tat sarvathā'saṃgatameva | dhātukṣaye ca doṣakāraṇatvavyutpādanena dhātuvṛddhāvapi kāraṇatvaṃ doṣāṇāṃ sugamamiti sākṣānnoktam | dhātūnāṃ vṛddhikṣayābhyāmeva ca doṣābhisaṃbaddhaduṣṭatā'pyuktā bhavati | yato dhātūnāṃ duṣṭatāyāmapi tadguṇānāṃ vṛddhihānīrnā'vaśyaṃ svīkartavyā; tena dhātūnāṃ vṛddhiḥ, kṣayaḥ, tathā duṣṭatvaṃ ceti tridhā'pi vikāro'varuddho jñeyaḥ | kiṃvā dhātūnāṃ kṣayavṛddhī ukte eva; tataśca doṣaduṣṭatāmapyanenāha—doṣaḥ prakupita ityādinā | kṣapayatīti duṣṭyā svadharmahīnān karoti | asmin pakṣe śleṣmaṇā'pi dhātuduṣṭirmukhyaiva bhavatīti |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit