The Compendium of Suśruta 24
Bhānumatī 24
- Language
- Sanskrit
24.2
pūrvādhyāye srāvādinā sādhyāsādhyavraṇasya leśato'bhidhānāttatprasaṅgena prapañcena sādhyāsādhyavraṇavijñānārthaṃ kṛtyākṛtyavidhirabhidhīyate | kṛtyāścikitsārūpakriyārhāḥ sādhyāḥ, tadviparyayeṇākṛtyā asādhyāḥ, tayorvidhirbhedaḥ; sa ca sādhyasya sukhasādhyatvādiḥ, asādhyasya yāpyatvasadyaḥprāṇaharattvādiḥ | atra pratyayādi pūrvavat | yāpye yadyapi yāpanārthā kriyā'styeva, tathā'pi sā yāpyavyādhau na viśeṣaṃ karoti, kiṃ tu yāpyavyādhervṛddhiṃ niṣedhayati; tena yāpyasya vardhamānādhikāraḥ; sādhyo nivartate na tu yāpyaḥ, tena tasya svarūpeṇa cikitsāyā aviṣayatayā'kṛtya iti cāsādhya iti ca saṃjñā bhavati | taduktaṃ—“asādhyaṃ dvividhaṃ vidyādyāpyaṃ yaccānupakramam” (ca. sū. a. 10) iti | anye kṛtyaśca kṛtyaśca ityekaśeṣādekaṃ kṛtyaśabdaṃ vadanti | tenaikenāvaśyake vihitena kṛtyapratyayena sādhyagrahaṇaṃ dvitīyena tvarhārthavihitakṛtyapratyayena yāpyasyeti vadanti | kiṃ tvasādhyabheda eva yāpyaḥ śāstrasaṃmataḥ; asādhyākṛtyaśabdau ca tulyārthāveva |
24.3
tatrāturaguṇabhedena sukhasādhyatābhedānāha- vayaḥsthānāmityādi | ekasminnityādinā sarvavayaḥsthatvādiguṇapañcakamelakena sukhasādhyatamatvaṃ darśayan madhyavidhayā dvitrādiguṇena sukhasādhyataratvaṃ yathottaraṃ darśayati | vayaḥsthā atra yuvānaḥ, bālānāṃ vedanāsahiṣṇubhāvāt | sattvavatāṃ ceti praśastasattvaguṇānām | atra cakāreṇāturopakramaṇīyoktā āturaguṇāḥ samuccīyante | pratyekaṃ vayaḥsthatvādiguṇavivaraṇaṃ vyaktam |
24.4
uktaviparyayeṇa kṛcchratābhedānāha-ta evetyādi | kṛśaśabdenātra dṛḍhaviparyaya ucyate | ekadvitrādiguṇavaiparītyena cātrāpi kṛcchra-kṛcchratara-kṛcchratamabhedā jñeyāḥ |
24.5
punaravayavaviśeṣeṇa sukhasādhyatvādyāha-sphigityādi | atra cādhikaraṇamahimnaiva sukhasādhyatvādiviśeṣo bhavati |
24.7
adhogatāścordhvanirvāhiṇa iti adhogatānāmūrdhvamukhenāsamyakpūyanirgamāt kṛcchratvam | antaḥśalyādīnāṃ saphenetyādiviśeṣaṇaṃ kṛcchratvahetuḥ | romāntaḥ keśāntaḥ; upanakhaṃ nakhasamīpam | antarmukhamilpantargūḍhagatamukhaṃ; kuṭakāsthisaṃśritamiti śroṇīkāṇḍāsthisthitaṃ; kaṭyupāsthitapāṭhapakṣe'pi sa evārthaḥ | kuṣṭhayādīnāmatiśayaduṣṭadūṣyatayā vraṇakṛcchratvam | viṣaduṣṭā iha dūṣīviṣārtāḥ |
24.8
asādhyabhedān yāpyān svarūpato vyādhīnāha-avapāṭiketyādi | granthigatakṣatajāśca kṛmayo granthikṣatakṛmayaḥ; tathā pratiśyāyajāstathā koṣṭhavraṇajāstathā tvagdoṣādikṣatajāḥ krimayo yāpyāḥ | vātakuṇḍalikāṣṭhīle mūtrāghātaviśeṣau | avapāṭikādayaḥ svaprakaraṇavyākṛtā eva | niṣkoṣaṇaḥ saviṣo dantarañjanārthaṃ śāṇo'bhidhīyate, vraṇayukto granthirvraṇagranthiḥ | atrāvapāṭikādīnāṃ sādhyatayābhidhānāt kṛcchreṇa sidhyantītyanenāvapāṭikādayo dantaveṣṭāntā yojanīyāḥ; visarpāsthītyādinā tu yāpyamucyata iti yuktaṃ paśyāmaḥ |
24.9
cikitsāvyatirekeṇa sādhyādīnāṃ svarūpādikamamāha—sādhyā yāpyatvamityādi | asādhyāśca ghnanti prāṇāniti kālāntaraprāṇaharāḥ sadyaḥprāṇaharā bhavanti |
24.11
yāpye cikitsāphalamāha—prāptetyādi | prāpteti ucitā | viṣkambhaḥ sthūṇā | kriyāyāmiti samyakkriyāyām |
24.12
ata ityādinā pratyākhyeyānāha | māṃsapiṇḍetyādinā udvṛttauṣṭhā ityantenaiko'sādhyavraṇaḥ | prasekinaḥ srāvabahulāḥ | aśvāpānaṃ vaḍavāyoniḥ, tena vaḍavāyonivadudvṛttauṣṭha ityarthaḥ | kecidityādinā aparo'sādhyaḥ | apara ityādinā aparaḥ | atra madhyonnatena tanupicchilāstrāvitvaṃ vaikalpikamasādhyalakṣaṇam | kecidityādinā durdarśanā ityantenāparaṃ lakṣaṇam | vasetyādinā aparam | atra vasādi pratyekaṃ doṣasamutthavraṇe'sādhyatālakṣaṇaṃ "vasāṃ medo'tha" ityādi ślokenāvadhāryate | pītāsitetyādinā aparam | ta evetyādinā aparam | gudavadanarūpobhayamārgābhyāṃ vraṇamukhe ca pūyarudhiranirvāhaṇaṃ niḥsaraṇaṃ jñeyam |
kṣīṇetyādinā lakṣaṇāntaraṃ, sarvato gataya iti tvacādivraṇavāstudūṣakāḥ | aṇumukhā ityādinā kaṇṭhasthā ityantenā'paraḥ | atra śiraḥsthā vā kaṇṭhasthā vā | kṣīṇetyādinā aparo'sādhyo'rocakādiyuktaḥ | bhinne vetyādinā tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā; tanna kāsaśvāsābhyāṃ mastuluṅgadarśanamasādhyam |
24.13
uktamarthaṃ ca kiñcicchlokenāha—vasāmityādi | vasā māṃsasnehaḥ | atrāgantoḥ sādhyatvamaduṣṭatvādvraṇadeśasya |
24.14
sāmānyenaiva vikārāṇāmasādhyatālakṣaṇamāha—amarmetyādi | amarmopahite iti marmavarjite; deśe iti śarīrapradeśe, tasyaiva viśeṣaṇaṃ siretyādi | atrādiśabdaṃ luptamicchanti | tena snāvvādivarjite tvacīti labhyate, anyatra māṃsādau sirādīnāṃ vidyamānatvāt | vikāro yo'nuparyaitīti dhātvantareṇāvagāhate kuṣṭhavātaraktādistadasādhyalakṣaṇaṃ; taduktaṃ—"evaṃ kuṣṭhaṃ samutpannaṃ tvaci kālaprakarṣataḥ | krameṇa dhātūn vyāpnoti narasyāpratikāriṇaḥ” ( ni. a. 5 ) iti | anye tu vikāro'nuparyaitītyanena pratikriyākaraṇe'pi yathoktasukhasādhyadeśabhūto'pi vikāro'nuparyaiti vardhate taddbalavadadṛṣṭārabdhatayā asādhyalakṣaṇamiti vadanti, na hi yathoktadeśajātasya vikārasya balavadasādhyatākārakādṛṣṭaṃ vinā vṛddhiryukteti |
24.16
sādhyasyāpyupekṣayā dhātvavagāhanenāsādhyatvaṃ darśayannāha—krameṇetyādi | upacayaṃ prāpta iti dhātvavagāhane hetugarbhaṃ viśeṣaṇam; upacayaścāpratīkārādeva jñeyaḥ | śanairityanena cireṇa samyagdhātvavasthānaṃ darśayati | atha tatra punaḥ punarbahudhauṣadhaṃ kasmāt sādhakaṃ na bhavatītyāha—sa sthiratvādityādi | sthiratvāditi acālyatvāt | sthiratva eva hetudvayaṃmahattvād dhātvanukramaṇena ceti | tatra balavatyapi vyādhau mahattvena mahādoṣatvaṃ, dhātvanukramaṇena tu gambhīratva-sthiratvānucchedyatvamucyate | etenāsādhyatvādevauṣadhavīryahananamatra jñeyam | etacca krameṇetyādinā vikāragatatayā'sādhyatvakāraṇatvaṃ yaduktaṃ tenāparasarvāsādhyeṣva'pi mahattvaṃ prābhāvikaṃ karmakṛtaṃ cāsādhyatākāraṇamatra jñeyam |
24.17
kṣupakaḥ svalpabālavṛkṣaḥ |
24.21
kṛtyākṛtyabhedamabhidhāya prakṛtasya śuddhasya tathā rohato rūḍhasya ca krameṇa lakṣaṇānyāhatribhirdoṣairityādi | doṣairiti doṣakāryaiḥ srāvavarṇādibhiḥ; kiṃvā doṣatrayakāryagandhādiviraheṇa na vātādidoṣatrayāṇāṃ kramaṇaṃ bhavati, śoṇitaṃ tu pittaliṅgatayaiva gṛhītamiti sūktaṃ-tribhirdoṣairiti | ye tu 'tribhirdvandvaiḥ' iti paṭhanti, tanmate'pi dvandvasya duḥkhakāraṇatayā doṣā eva dvandvā iti vyākhyeyaṃ; śītoṣṇādidvandvānāṃ tu bahutvena tritvenāgrahaṇāmiti tadvyākhyānaṃ neṣyate | śyāvauṣṭhatvamatra rohanmāṃsasya kaṣāyādiyogāt, na vātaduṣṭyā | vraṇarohanmāṃsāṅkurāḥ piḍakāḥ | avedana iti vātādivedanāśūnyatayā; sāmānyavraṇavedanā tu vraṇapraśame 'arujaṃ' ityanena vaktavyā vidyamānā'pyalpatayā na vyapadiśyate | sama iti nimnonnatarahitaḥ | rohadvraṇe kapotavarṇaḥ pāṇḍudhūsaraḥ | cipiṭikā carmacelikā, sā ca viśuṣyamāṇatvādeva vraṇasya bhavati | rūḍhalakṣaṇe rūḍhavartmānamiti rūḍhamāṃsaṃ, rūḍhavraṇasthānamiti yāvat | agranthiāmiti anucchūnadṛḍhamāṃsam | samatalamirita nimnonnatatayā samaṃ talena karasyeti samatalaḥ || 18-21 || iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ |
23 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit