The Compendium of Suśruta 32
Bhānumatī 32
- Language
- Sanskrit
32.2
pūrvādhyāye “chāyāṃ yaśca na paśyati ( sū. a. 30 ) ityuktaṃ, tena praticchāyāviṣayeṇāpi chāyāśabdena samānaśabdatayā chāyā smaryate, sā ca riṣṭāśrayā vaktavyā, ataśchāyāvipratipattirabhidhīyate; chāyāvipratipattyeha chāyāvaikṛtaṃ lakṣyate, tadadhikṛtya kṛto'dhyāyaḥ chāyāvipratipattiḥ; tena hīṃ śrīsmṛtyādivikṛtirapi jñātā bhavati | chāyā ceyaṃ khatantre śarīre tvacāṃ parisaṃkhyāne pañcavidhoktā; yathā-“prathamā'vabhāsinī nāma, yā sarvavarṇānavabhāsayati, pañcavidhāṃ ca chāyāṃ prakāśayati” (śā. a 4 ) iti | tathā carake'pyuktaṃ“khādīnāṃ pañca pañcānāṃ chāyā vividhalakṣaṇāḥ | nābhasī nirmalā nīlā sasnehā saprabheva ca || rūkṣā śyāvā'ruṇā yā ca vāyavī sā hataprabhā | viśuddharaktā lāgneyī dīptābhā darśanapriyā || śuddhavaiḍūryavimalā susnigdhā cāmbhasī matā | sthirā ślakṣṇā ghanā snigdhā śyāvā śvetā ca pārthivī” ( ca. iṃ. a. 7) iti | iyaṃ ca chāyā carakoktasaptavidhaprabhāyāśca bhinnā caraka evoktā; yathā-“syāttaijasī prabhā sarvā sā tu saptavidhā matā” ( ca. iṃ. a. 7 ) ityādi | atrāpi ca “hrīśriyo naśyato yasya ojastejaḥ smṛtiḥ prabhā” iti vacanācchāyāto bhinnaiva prabhā, tathā ca carake chāyāprabhayorbhedakaṃ lakṣaṇamuktaṃ; yathā-“varṇamākrāmati cchāyā bhā tu varṇaprakāśinī | āsannā lakṣyate chāyā prabhā dūrāttu lakṣyate” ( ca. iṃ. a. 7 ) iti |
32.3
tadevaṃ vyavasthite chāyāgataṃ riṣṭamāha-śyāvā lohitiketyādi | etāśca prakṛticchāyopamardena bhavantya eva riṣṭam | tatra śyāvā vāyavyā, lohitā āgneyī, nīlā tu nābhasī tathā āmbhasī ca, pītikā tu pārthivī; sā ca yadyapi carake “śyāvā śvetā” ( ca. iṃ. a. 7) paṭhitā, tathā'pīha saiva chāyā śyāvaśvetavarṇamelakarūpā pītiketyucyate | etena śyāvādivarṇacatuṣkagraheṇaiva vikṛtyā'pi bhavantyaḥ pañcaiva chāyā yathoktā gṛhītā bhavanti | atra ca śyāvā prathamamuktā, tasyā eva prāyo vikṛtyādyutpādāt | yaduktaṃ carake-“vāyavyā tu vināśāya kleśāya mahate'pi vā” ( ca. iṃ. a. 7 ) iti | tatra prākṛtī vāyavyā mahate kleśāya, vaikṛtī vināśāyeti yojanā |
32.4
hrīrlajjā; prabhā'traiva vyāhṛtā |
32.16
yasyetyādi | jāmbavābhāsāviti pakvajambūphalopamau | śyāvadantatvamiha sāmānyena riṣṭaṃ, visūcyante yacchyāvadantatvaṃ tattatra prāyobhāvitvāt punarvaktavyam | khañjanaṃ mardanādinā''gāradhūmādi marditamucyate; anye khañjanaṃ khañjarīṭamāhuḥ | avaliptatvamanimittaṃ sad riṣṭaṃ; tena prameharūpe pūrve jihvā malopaliptā na riṣṭaṃ, sanimittatvāt | keśāḥ sīmantina iti kvacidbhāvisīmantaṃ vadanti, aviśeṣeṇa ca bhrūkeśe sīmanto riṣṭamiha | yaduktaṃ carake- "bhruvorvā yadi vā mūrdhni sīmantāvartakān bahūn | apūrvānakṛtān vyaktān dṛṣṭvā maraṇamādiśet" ( ca. iṃ. a. 8 ) | sīmantādayaśca ye sāmānyena śrūyante te punarjvarādau viśeṣeṇa śrūyamāṇāstatra jvarādau prāyaḥ prādurbhāvājjñātavyāḥ | śītetyādiśītapādakarocchvāsatā militaiva riṣṭam | viprasāraṇam utkṣepaṇam || 5-16 ||
32.29
khebhya ityādi | vātāṣṭhīlāsadṛśī anyaiveyaṃ hṛdayasthānatvāt, vātavyādhau tu yā vātāṣṭhīlā sā hṛdayādadho bhavati | ananyopadravakṛta iti ananyopadravāḥ śothasyaivopadravāḥ, taiḥ kṛtaḥ; śothopadravāścātroktāḥ—“śvāsaḥ pipāsā daurbalyaṃ jvaraśchardirarocakaḥ | hikkātisārakāsāśca śothinaṃ kṣapayanti hi” (ci. a. 23) iti | kiṃvā anyopadravatayā na kṛtaḥ ananyopadravakṛtaḥ svatantra ityarthaḥ | yastvarśaḥpāṇḍurogādyupadravakṛtaḥ sa
pādādigato na riṣṭam | aparāṇyapyatra bahūni vyākhyānāni santi, tānyavācikatayā na likhitāni | atra kṣārapāṇiḥ- "ūrdhvagāmī naraṃ paṅkhyāmadhogāmī mukhāt striyam | ubhayaṃ bastisaṃjātaḥ śotho hanti na saṃśayaḥ" iti | tadihāpi pādādyutthitasyāṅgavyāptivyākhyā kartavyā | kṣīṇamiti kṣīṇāyuṣamādiśet | vakramityādi | vakramāpūryate'śrubhirityādau caraṇe svedādiyuktasrāśruṇo riṣṭatvaṃ, netrarogaṃ vinā'śru pravarttata iti tu kevalamityāśayaḥ | baliṃ nāśnanti vāyasā iti aśārīralakṣaṇāntarayuktatayā iha prastāve paṭhitam | jvarātīsāraśothāśca yasyānprivateyonyāvasādina iti asyāyamarthaḥ- jvarātīsārāntabhāvī śotho riṣṭaṃ, tathā śothāntabhāvinau jvarātīsārau riṣṭamiti | yaduktamanyatra- "jvarātisārau śothānte śotho vā'pi tayoḥ kṣaye | durbalasya viśeṣeṇa narasyāntāya jāyate" (ca. iṃ. a. 6) iti | balamiha kriyāgamyaṃ śaktirūpam || 17-29 ||
32.30
yadetaddiṣṭaṃ maraṇasaṃgatamucyate tat kiṃ maraṇakārakamuta gamakaṃ; gamakatve vā kutastanmaraṇaṃ bhavatītyāha- viṣameṇetyādi | trividhaṃ maraṇam- ekamapacārakṛtam, aparaṃ niyatakarmajanyam, aparaṃ prāṇikhabhāvasaṃgataṃ yattadyuganiyatāyurvarṣaśatāvasānabhavam | tatra prathamaṃ 'viṣameṇa' ityādināktaṃ; dvitīyaṃ 'karmabhiśca' ityanenoktam, atra karmabhiriti kālapākaniyataiḥ karmabhiḥ; yattu yuganiyatāyuḥ paryavasānabhāvi tat 'anityatvācca' ityanenoktam |
32.32
nanu kathaṃ viṣamopacārādayo mārayanti, yena maraṇakaradoṣādipratyanīkaṃ bheṣajamastyeva, tacca tadā'pi doṣādiparipanthisvabhāvatayā pratīkārāya bhaviṣyatītyāha-pretā ityādi | pretā mṛtaprāpyantarāvasthapitṛbhedāḥ | bhūtāḥ piśācabhedāḥ | upasarpantītyatra ojobhakṣaṇānvitāḥ | svabhāvaśca hetuḥ | moghā iti niṣphalāḥ; etena dṛṣṭāriṣṭavaidyena upekṣā kartavyeti śikṣayati |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne chāyāvipratipattirnāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit