The Compendium of Suśruta 36.18
Bhānumatī 36.18
- Language
- Sanskrit
36.18.1
kramāgataṃ vyādhiparīkṣāmaha-vyādhītyādi | prāgabhihitā iti prathamādhyāye "tadduḥkhasaṃyogā vyādhayaḥ” ( sū. a. 1) ityādinā, tathā vyādhisamuddeśīye "ādivalapravṛttāḥ” ( sū. a. 24) ityādinā proktāḥ | te tu sarve eva trividhā iti sarva eva te rogāḥ sādhya-yāpya-pratyākhyeyabhedeṣu madhye ekatrāvaśyaṃ praviśantītyarthaḥ, na tu sarvarogāṇāṃ prati prati sādhyāditraividhyamanenocyate; yena rohiṇīprabhṛtayo na sādhyāḥ, jvarādayo na yāpyāḥ, tathā tilakālakamaṣakādayaḥ sādhyā eva param | bhūyastridhā iti aupasargikādibhedena | upavyādhyutpādopapattyā sṛjatītyupasargaḥ, upasarga eva svārthikaṭhakpratyayādādaupasargikaḥ | upadravalakṣaṇamāha-tatraupasargiko nāmetyādi | tatra prathamotpannaṃ jvarādivyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati anugato bhavati, yathā'tīsārādiḥ; sa ca tanmūla eveti pūrvoktapannavyādhikāraṇakaḥ san so'tīsārādirupadrava ityarthaḥ | upadravasaṃjño bhavatītyanena ca śāstrasamayasiddheyamupadravasaṃjñeti darśayati | atra pūrvotpannamitikṛtvā vyādhiviśeṣaṇamajanita- vyāghidoṣāvasthāniṣedhārtham | jaghanyakālajāta iti padaṃ vyādhinā jvarādinā sahotpannārucyādiliṅgarūpavyādhinirāsārtham | yaducyate carake—“vyādhayaste tadātve tu liṅgānīṣṭāni nāmayāḥ” (ca. ni. a. 8) iti | punarbyādhiriti padaṃ vyādhyutpādottarakālabhāvivyādhyavasthānirāsārtham | tanmūla eveti svahetubalād vyādhyuttarakālotpannasaṃsargarogapratiṣedhārtham | yathā—ślīpadottarakālajamapi kuṣṭhaṃ yathoktalakṣaṇamapi nopadrava ityarthaḥ | yaducyate—“jvarasaṃtāpādaktapittamudīryate |
36.18.2
raktapittādatho kāsaḥ kāsāt saṃjāyate kṣayaḥ” (ca. ni. a. 8) iti | kṣayahetubhūtavyādhinā sahāvasthāne raktapittādīnāṃ tadopadravatvaṃ yadā mūlavyādhyupagame'pyavasthānaṃ raktapittādīnāṃ; yaduktaṃ—“kaściddhi rogo rogasya heturbhūtvā praśāmyati | na praśāmyati cāpyanyo hetutvaṃ kurute'pi ca” (ca. ni. a. 8) iti; tathā nopadravatvam, upadravavyādhisaṃbandhābhāvādeva(?)| evaṃbhūtopadravalakṣaṇameva carake paṭhyate; yathā—“upadravastu rogāntarakālajo rogāśrayo roga eva, sa sthūlo'ṇurvā paścājjāyata iti upadravasaṃjñaḥ”—(ca. ci. a. 21) iti | atrāntarakālaja iti rogamadhyakālajaḥ, tena liṅgavyudāsaḥ; rogāśraya ityanena cāvasthāvyudāsaḥ | bahu vaktavyaṃ caitadvistarabhayānna vistṛtam | prākkevala vitṛṇoti—prākkevala ityādi | prāgevāpūrvarūpatayotpannaḥ, tathā paścādapyanupadravatayā kevala ityarthaḥ | maśakatilakālakādayo'pūrvarūpā eva jāyante, na ca teṣāmupadravo bhavatīti prāktkevalā bhaṇyante, evaṃ vyākhyānayanti | kiṃlasmin vyākhyāne mūlajvarādivyādhīnāṃ sapūrvarūpāṇāmaupasargikrādiprakāratrayeṇāpi grahaṇaṃ na syāt, maśakādīnāṃ cāvyaktaliṅgaṃ pūrvarūpaṃ saṃbhavatyevetyapūrvarūpatā teṣāṃ durghaṭā; tena prāgutpanno vyādhirityanena jvarādaya eva vyādhayo'bhidhīyante | atrāpūrvarūpa ityanena ca pūrvarūpādānyaducyate, anupadrava ityanenāpi copadravādanyatvamucyate | anyalakṣaṇo nāmelyanena ca sarvarūpāmidhānam | bhaviṣyadyādhirūyāpaka ityanena vartamānavyādhigamakādvyāvṛttiḥ | liṅgānāṃ ca pradhānavyādhigrahaṇenaiva grahaṇamityuktameva |
36.18.3
riṣṭānāṃ ca maraṇapūrvarūpatayā grahaṇamiti sarvavyādhiprāptiḥ | atra cikitsāsūtramāha— tatretyādi | anyonyāvirodheneti mūlavyādherupadravasya ca yathā virodho na bhavati tathobhayavyādhipratyanīkā cikitsā kartavyetyarthaḥ | yadā tūpadravo balavān dṛśyate tadā balavantamupadravaṃ cikitsediti pakṣaḥ | yadyapi tanmūlatayā vyādhyupadravayorakakāraṇatoktā, tathā'pi tayorbhinnavyādhirūpatayā vyādhipratyanīkā cikitsā bhinnā'pi bhavati, tadapekṣyametadvacanaṃ— balavantamupadravaṃ copacarediti | yathāsvamiti yā yasya jvarādeścikitsoktā tayā pratikurvīta | anyalakṣaṇe ādivyādhau prathamotpannarūpaśabdite prayateta pūrvarūpoktaṃ cikitsitaṃ yathāsvaṃ kurvītetyarthaḥ | tena “jvarasya pūrvarūpe laghvaśanamapatarpaṇaṃ ca” (ca. ni. a. 1) ityādyuktaṃ gṛhyate; athavā ādiśabdaḥ pradhānavācī, tena bhāvipradhānavyādhiṃ yathākathaṃcidbuddhvāya tatroktaṃ cikitsitaṃ pūrvarūpe kuryāt | tena masūrikādipūrvarūpe jvarāṅgamardādau taduktacikitsāmapahāya masūrikādicikitsaiva kriyate, śothaprabhojanādirūpā | tenaitat pakṣadvayamapyaduṣṭamiti kārttikakuṇḍaḥ ) | ādītyādau ādiśabdaḥ pradhānavācī; tena vyādhāviti pūrvarūpalakṣaṇāye pradhānajvarādivyādhāvityarthaḥ | yaducyate- "jvarasya pūrvarūpe hitaṃ laṅghanaśamanamapatarpaṇaṃ vā” (ca. ni. a. 1) ityādi |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit