The Compendium of Suśruta 42.12.1

42.12.1

vipākaprādhānyavādinataṃ vīryavādimataṃ niṣedhayitvā prāha—netyāhurityādi | vipākaḥ pradhānamiti pratijñā | vipāka śabdeneha lakṣaṇayā abhyavahṛtadravyāntyapākādheya āhārasya rasaviśeṣo gauraveṇa lāghavena vā yukto'bhidhīyate | yaducyate—“jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasantaram | āhārapariṇāmānte sa vipākaḥ prakīrtitaḥ”—( vā. sū. a. 9 ) iti | viśiṣṭo naiṣṭhikaḥ pāko vipāka ityarthaḥ | atra hetuḥ—samyaṅmithyāvipākatvāditi | asyārthaṃ vyākaroti—sarvadravyāṇītyādi | samyagvi pakkāni guṇaṃ, mithyāvipakkāni doṣaṃ janayanti | samyakpākaḥ samenāgninā, mithyāpākastu hīnātipākarūpo yathākramaṃ mandena tīkṣṇena cāgninā kriyate; tatra hīnapāke āmavikārāḥ, tīkṣṇapāke ca bhasmakavikārā doṣāḥ; samapāke tu dhātusāmyaṃ guṇaśca | ayaṃ ca pāko yadyapi jaṭharāgnyadhīnaḥ sarvohārasādhāraṇo na tu dravyādhīno dravyaguṇarūpo ya ihādhikṛtaḥ “pippalī madhurāvipākāḥ, adhyaṃ madhu kaṭuvipākaṃ” ityādinā pratipādanīyaḥ | ayameva hi pāka etatprakaraṇasiddhānte “tadddvavyamātmanā kiṃcit” ityādau darśitaḥ | tathā hyubhayorapi pākayoragnyādheyāntyapākarūpatayā ekatra prādhānye sādhite'paratrāpi siddhaṃ bhavatīti granthārtho neyaḥ | kiṃvā samyakpāko dravyaguṇānuguṇaḥ pākaḥ; yathā—citrakaḥ kaṭukaḥ pāke, tathā kṣīraṃ madhuraṃ rasapākayorityādi; atra hi dravyaguṇasadṛśa eva pākaḥ; mithyāpākaḥ tadddvyaguṇavisadṛśaḥ pāko'pi; yathā— “pippalpaḥ kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ” ( ca. vi. a. 1 ) ityādau | guṇaṃ doṣaṃ vā janayantīti samyakpāke tathā mithyāpāke ca pratyekaṃ yojanīyam |