The Compendium of Suśruta 42.12
Bhānumatī 42.12
- Language
- Sanskrit
42.12.1
vipākaprādhānyavādinataṃ vīryavādimataṃ niṣedhayitvā prāha—netyāhurityādi | vipākaḥ pradhānamiti pratijñā | vipāka śabdeneha lakṣaṇayā abhyavahṛtadravyāntyapākādheya āhārasya rasaviśeṣo gauraveṇa lāghavena vā yukto'bhidhīyate | yaducyate—“jāṭhareṇāgninā yogādyadudeti rasantaram | āhārapariṇāmānte sa vipākaḥ prakīrtitaḥ”—( vā. sū. a. 9 ) iti | viśiṣṭo naiṣṭhikaḥ pāko vipāka ityarthaḥ | atra hetuḥ—samyaṅmithyāvipākatvāditi | asyārthaṃ vyākaroti—sarvadravyāṇītyādi | samyagvi pakkāni guṇaṃ, mithyāvipakkāni doṣaṃ janayanti | samyakpākaḥ samenāgninā, mithyāpākastu hīnātipākarūpo yathākramaṃ mandena tīkṣṇena cāgninā kriyate; tatra hīnapāke āmavikārāḥ, tīkṣṇapāke ca bhasmakavikārā doṣāḥ; samapāke tu dhātusāmyaṃ guṇaśca | ayaṃ ca pāko yadyapi jaṭharāgnyadhīnaḥ sarvohārasādhāraṇo na tu dravyādhīno dravyaguṇarūpo ya ihādhikṛtaḥ “pippalī madhurāvipākāḥ, adhyaṃ madhu kaṭuvipākaṃ” ityādinā pratipādanīyaḥ | ayameva hi pāka etatprakaraṇasiddhānte “tadddvavyamātmanā kiṃcit” ityādau darśitaḥ | tathā hyubhayorapi pākayoragnyādheyāntyapākarūpatayā ekatra prādhānye sādhite'paratrāpi siddhaṃ bhavatīti granthārtho neyaḥ | kiṃvā samyakpāko dravyaguṇānuguṇaḥ pākaḥ; yathā—citrakaḥ kaṭukaḥ pāke, tathā kṣīraṃ madhuraṃ rasapākayorityādi; atra hi dravyaguṇasadṛśa eva pākaḥ; mithyāpākaḥ tadddvyaguṇavisadṛśaḥ pāko'pi; yathā— “pippalpaḥ kaṭukāḥ satyo madhuravipākāḥ” ( ca. vi. a. 1 ) ityādau | guṇaṃ doṣaṃ vā janayantīti samyakpāke tathā mithyāpāke ca pratyekaṃ yojanīyam |
42.12.2
yena dravyaguṇānuguṇo hi madhuraḥ pākaḥ sṛṣṭamūtrādiguṇaṃ kaphajananaṃ ca doṣaṃ karoti, tathā dravyaguṇavisadṛśaśca pippalyāḥ kaṭukāyā madhuraḥ pāko yathoktaṃ guṇaṃ doṣaṃ vā karoti | asmin vyākhyāne'bhimatadravyādhīnapākaprādhānye heturukto bhavatīti nāsaṃgatārthatā hetvarthasya; yasmādrasaṃ vīryaṃ ca tiraskṛtyānyo vipāko guṇaṃ doṣaṃ vā janayati; tena vipākaḥ pradhānamiti | saṃprati svābhimatavipākarūpaṃ darśayituṃ parābhimatavipākānupanyasyati—tatrāhuranya ityādi | pratirasapākameva vivṛṇoti—madhuro madhurasyetyādi | atra dṛṣṭāntamāha—yathetyādi | prakīrṇā ityuptāḥ, tena yathā śāliyavādaya uptaprarūḍhāḥ phalitāśca śālyādikharūpa eva bhavanti, evaṃ madhurādayo'pi niṣṭhāpāke'pi madhurādikharūpa eva bhavanti | atraiva pakṣe matāntaramāha—kecit punarityādi | abalavanto rasā alpatayā balavatāmityulvaṇānāṃ rasānāṃ vaśatāṃ parādhīnatāmalpatāmiti yāvat | tena niṣṭhāpākena balavatā durbalarasābhibhavānna pratiniyamena madhurasya madhuraḥ pāko'mlasya vā'mlaḥ pāka ityādipratiniyamābhāvādanavasthitaḥ pāka ityarthaḥ | matāntaraṃ carakasyāha—kecintridhamityādi | etacca madhurādipākatrayaṃ naiṣṭhikaṃ carakamataṃ kvacidrasadvārā'bhihitaṃ; yathā—“kaṭutiktakaṣāyāṇāṃ vipākaḥ prāyaśaḥ kaṭuḥ | amlo'mlaṃ pacyate svādurmadhuraṃ lavaṇastathā” ( ca. sū. a. 26 ) iti; kvaciddravyadvārābhihitaṃ yathā—“pippalpaḥ kaṭukā madhuravipākāḥ” ( ca. vi. a. 1 ) iti, tathā “madhuraścāmlalavaṇaśca vrīhiḥ” ( ca. sū. a. 27 ), tathā “lāvaḥ svāduḥ kaṭukavipākaḥ” ityādinā; tajjñeyam |
42.12.3
yattu avasthāpāke madhuratlādi sthānamahimnā “annasya bhuktamātrasya ṣaḍrasasya prapākataḥ | madhurāt prāk kapho bhāvāt phenabhūta udīryate” (ca. ci. a. 15) ityādinā carakoktaṃ, tadanaiṣṭhikapākatvādeva ihānadhikṛtam | uktāni paramatāni dūṣayati—tattu na samyagiti | atra hetuḥ—bhūtaguṇāditi | atra ca pākāditi śeṣaḥ | tena ‘tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati’ ityādinā vakṣyagurulaghulakṣaṇadvaividhyena dvividhasyaiva pākasyopapannatvādityarthaḥ | āgamāditi ‘āgamastvāha’ ityādinā darśanīyāgamāt | evaṃ manyate—pratirasaṃ sadṛśaḥ pākastathā balavatparādhīnatā ca pākasya rasadvārāpratipādyamānakāryeṇaiva labdhā, tenaitatpakṣadvayaṃ yāvanna niṣṭhāpāke cintanīyaṃ; yo'pi carake'mlo'dhikaḥ pākaḥ sa bhūtaguṇānāṃ dvividhapākaniṣpādakalapratiniyamādeva na bhavati | pittasya tu vidāhāvasthāyāmamlapākatā bhavati, tayā samaṃ pākataividhyaṃ ye'bhimanyante tanmataṃ caturthalavaṇapākaprasaṃgena dūṣayannāha—pittaṃ vidagdhamityādi | āgamāditi yaduktaṃ tadvyākaroti—āgamastvāheti | āgama iha dhanvantarivacanam | tamanuvadati—dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśceti | madhurakaṭukayoryathākramaṃ gurutāṃ laghutāṃ ca cikittopayuktāṃ darśayati—tayormadhura ityādi | madhure gauravasya kaṭau ca pāke lāghavasyopapattiṃ darśayan bhūtaguṇādihetutvaṃ ca vyākaroti—tatra pṛthivītyādi | pañcānāṃ bhūtānāṃ kathaṃ dvaividhyamityāha—tadguṇasādharmyāditi | pākatayā pittakaratvaṃ tathā kulatthānāmamlapākatayā śukrahantṛtvamuktaṃ, yathā—“madhuraścāmlapākaśca vrīhiḥ pittakaro guruḥ |” (ca. sū. a. 27 );
42.12.4
“uṣṇāḥ kaṣāyāḥ pāke'mlāḥ kaphaśukānilāpahāḥ || kulatthā” (ca. sū. a. 27 ) ityādau; tathā vipākaguṇe—“pittakṛt sṛṣṭaviṇmūtraḥ pāko'mlaḥ śukranāśanaḥ |” (ca. sū. a. 26) iti carakoktaṃ, tatsarvaṃ suśrute uṣṇavīryatākāryaṃ kaciddravyasvabhāva iti svīkriyate | tena prameye dravyaguṇe carakasuśrutayorvipratipattirnāstyeva | yattvatra vaktavyaṃ—“pañcabhūtātmake dehe āhāraḥ pāñcabhautikaḥ | vipakkaḥ pañcadhā samyak svān guṇānabhivardhayet” (sū. a. 46) iti; anena pañcadhā pāko'bhihitaḥ, sa dravyasvarūpacintanīyo naitatpākadvayavirodhī; yathā pañcabhūtātmakatve'pi dravyāṇāṃ saumyāgneyatvād dvaividhyaṃ bhavati | yā tu carake avasthāpākābhidhāne'ntimapāke kaṭukatā'bhihitā, “pakvāśayaṃ tu prāptasya śoṣyamāṇasya vahninā | paripiṇḍitapakvasya vāyuḥ syāt kaṭubhāvataḥ |” (ca. ci. a. 15) ityādinā sā vātaprakopamātre hetuḥ, na naiṣṭhikamadhurapākādheyasṛṣṭamūtrapurīṣatāsamyakśukrajananādivirodhinīti na virodhaḥ || 10-12||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit