The Compendium of Suśruta 42.14
Bhānumatī 42.14
- Language
- Sanskrit
42.14.1
saṃprati dravyādiprādhānye ekīyamatāni darśayitvā svamataṃ siddhāntarūpamāha—pṛthaktvekhyādi | pṛthaktvena ekaikasyoktena dravyādīnāmitaraprādhānyāpavādapūrvakaṃ prādhānyaṃ draṣṭuṃ śīlaṃ yeṣāṃ te pṛthaktvadarśinaḥ | pṛthaktvaśabdo'pi prakaraṇāgatena dravyādiprādhānyena saṃbadhyate, yato na dravyādīnāmiha pṛthaktvaṃ vādibhiḥ pakṣīkṛtam, ekaikaprādhānyaṃ tu pakṣīkṛtam, ata ekaikaprādhānyamevānūdya tatpratiṣedho yuktaḥ | eṣa ityanantaraprakrāntavādasaṃgraha iti, dravyameva pradhānamityādirūpo vādaparigrahaḥ | etatpakṣaviparītapakṣaṃ sarvaprādhānyaṃ siddhāntatayā darśayanneva ekaikaprādhānyapakṣānniṣedhayannāha—caturṇāmityādi | caturṇāmiti dravyarasavīryavipākānāṃ prādhānyānām | samagrasyedaṃ sāmagryaṃ melakamityarthaḥ | atreti prādhānyacintāyām | vipaścita iti prāmāṇikāḥ | tena prāmāṇikecchayā melakasyaiva prāmāṇyaṃ phalati, sāmagryeṇa ceha dharmeṇa samagrā dharmiṇo vivakṣitāḥ | yatra dravyaprādhānyaṃ tatra rasādīnāmaprādhānyaṃ (kiṃcidapradhanamavaśiṣyate yadapekṣayā prādhānyaṃ syāt, tasmāt svasvakārye sarveṣāmeva pṛthak prādhānyaṃ), yatra rasaprādhānyaṃ tatra dravyādīnāmaprādhānyamityādyanusaraṇīyam | etadeva svasvaviṣaye dravyādiprādhānyamāha—taddravyamityādi | taditi tasmāt dravyādisāmagryaprādhānyāt | atra dravyameva pañcamahābhūtavikāraviśeṣamannapānabheṣajarūpaṃ pāñcabhautikaśarīrasya dhātuvaiṣamyarūpadoṣaṃ vikāraṃ vā dhātusāmyarūpadoṣavikāropaśamanaṃ vā samavāyikāraṇatayā kurvan kartṛtvena vyavasthāpyate;
42.14.2
tadāśritāstu dravyaśaktirūpaprabhāvasavīryavipākā yathāyogaṃ nimittakāraṇatāṃ samavāyikāraṇatāṃ vā bhajante; na kartṛtayā vyapadiśyante, dravyaparādhīnatvāt | yattu “madhurāmlalavaṇā vātaṃ ghnanti” (sū. a. 42) ityādinā rasādīnāmapi kartṛtvaṃ vyapadiśyate, tadrasādiprādhānyatayā na tu paramārthataḥ, teṣāṃ nityaṃ dravyaparādhīnatvāt; tena dravyaprabhāvādeva rasādisādhye kārye dravyameva kartṛtayopadiśati— dravyamātmanetyādi | kiṃciddravyamātmaneti ātmaśaktyā prabhāvākhyayā doṣaṃ hanti karoti vā; doṣamiti doṣaśabdena ca vikāro'pi gṛhyate | yaducyate—“doṣāḥ kupitā rogaśabdaṃ labhante”—iti | śaktiśca dravyasya svarūparūpā sāmānyaviśeṣātmikā nyāyadarśanasiddhā vā bhavatu bhaṭṭanayasiddhā vā tadatiriktā kāryagamyā bhavatu, neha tadvicāraḥ prayojakaḥ, ubhayathā'pi śaktisiddheḥ | iyameva ca śaktistantrāntare prabhāvaśabdena, iha cācintyaśabdena vyavahriyate | atra dravyaśaktikākāryodāharaṇaṃ yathā—karṣakapaṇirlohaśalyamākarṣati, tathā viṣamaṇirviṣamapaharatītyādi | uktaṃ hi carake—“maṇīnāṃ dhāraṇīyānāṃ karma yadvidhātmakam | tat prabhāvakṛtaṃ vidyāt prabhāvo'cintya ucyate” (ca. sū. a. 26) iti | kiṃcidvīryeṇeti yathā kulatthaḥ kaphavātaghnaḥ kaṣāyo'pi uṣṇārdvīryādanilanāśana iti | kiṃcidrasādityasyodāharaṇaṃ yathā—“kaṣāyā mārutaṃ pittamūśarā madhurā kapham | mṛñjanayati” (ca. ci. a. 16) ityādi | kiṃcidvipākādityasyodāharaṇaṃ yathā— śuṇṭhī rasāt kaṭukā, vīryeṇa coṣṇā, tayorviruddhena vipākena madhureṇa vṛṣyā bhavatītyādi |
42.14.3
rasavipākābhyāmiti samāsopadeśena saṃbhūyāpi dravyādīnāṃ kāryakartṛtvaṃ sūcitam | tena kvaciddravyaprabhāvavīryābhyāṃ, kvacit dravyaprabhāvavīryarasaiḥ, kvaciddravyaprabhāvarasavīryavipākairairmilitaiḥ sarvaireva kriyate kāryaṃ; yathā—āmalakaṃ tridoṣaśamanaṃ rasavīryavipākaprabhāvaireva karoti, yathā—"hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ | kaphaṃ kaṣāyarūkṣatvāt” ( sū. a. 46) iti | atra mādhuryaśabdena vipāko'pi madhuro gṛhyate, śaityaṃ tu vīryaṃ, prabhāvaścāmalake (śivatvalakṣaṇotpannayantriṃtā amlatvādayo na parasparaṃ pittajananādi kurvanti kiṃtu doṣaśamanameva kurvanti ) | kvacicca tasminneva dravye prabhāvādinā pṛthak kāryaṃ niṣpādyate; yathā—guḍūcī tiktarasā pittakaphaharī, uṣṇavīryatayā vātaharī, madhuravipākatayā vṛṣyā, prabhāvāttu vātaraktamāmaṃ ca hantītyādyudāharaṇamanusaraṇīyam | atrārthe carakaḥ—"dravyāṇi hi dravyaprabhāvāt guṇaprabhāvād dravyaguṇaprabhāvācca kāryakāraṇi bhavanti” (ca. sū. a. 26) iti | atra hi guṇaśabdena rasavīryavipākānāṃ guṇarūpāṇāṃ sarveṣāmeva grahaṇaṃ; guṇaprabhāvācca rasādivacchaktireva itararasādyabādhitarasādikharūparūpā, bhaṭṭanayādyupagatātiriktaśaktirūpā tu śaktiriha rasādāvācāryasaṃmatā na bhavati, vadanti hi— “nirguṇā guṇā” iti; tena rasādyāśrayadharmāntarasvīkāro'pyasyānenaiva nyāyenāsaṃmataḥ | atra doṣaharaṇakaraṇābhyāmeva ca sarvadravyakāryāvirodhaḥ | yato rasāyanasvasthavṛttajīvanādikāraṇamapi dravyaṃ dhātusāmānyaviśeṣajanakalādanāgatarogapraśamakārakamucyate | etacca dravyāṇāṃ kāryakartṛtvamasati virodhake jñeyam |
42.14.4
tenāsādhyavyādhau dravyādīnāṃ vyādhinivartakatvābhāvānna kartṛtvam | yathā—yasya koṣṭhe pittaṃ balavadasti tasya madhuraśītādiguṇamapi kṣīraṃ vidahyate | yaduktaṃ—"srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati | vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate” (sū. a. 46) ityādyanusaraṇīyam | taddravyamātmanetyādinā svakārye sarvaprādhānye'pi mukhyakartṛ tayā dravyaṃ pradhānamityuktaṃ ca darśitam || 13-14 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit