The Compendium of Suśruta 42.14.3
Bhānumatī 42.14.3
- Language
- Sanskrit
42.14.3
rasavipākābhyāmiti samāsopadeśena saṃbhūyāpi dravyādīnāṃ kāryakartṛtvaṃ sūcitam | tena kvaciddravyaprabhāvavīryābhyāṃ, kvacit dravyaprabhāvavīryarasaiḥ, kvaciddravyaprabhāvarasavīryavipākairairmilitaiḥ sarvaireva kriyate kāryaṃ; yathā—āmalakaṃ tridoṣaśamanaṃ rasavīryavipākaprabhāvaireva karoti, yathā—"hanti vātaṃ tadamlatvāt pittaṃ mādhuryaśaityataḥ | kaphaṃ kaṣāyarūkṣatvāt” ( sū. a. 46) iti | atra mādhuryaśabdena vipāko'pi madhuro gṛhyate, śaityaṃ tu vīryaṃ, prabhāvaścāmalake (śivatvalakṣaṇotpannayantriṃtā amlatvādayo na parasparaṃ pittajananādi kurvanti kiṃtu doṣaśamanameva kurvanti ) | kvacicca tasminneva dravye prabhāvādinā pṛthak kāryaṃ niṣpādyate; yathā—guḍūcī tiktarasā pittakaphaharī, uṣṇavīryatayā vātaharī, madhuravipākatayā vṛṣyā, prabhāvāttu vātaraktamāmaṃ ca hantītyādyudāharaṇamanusaraṇīyam | atrārthe carakaḥ—"dravyāṇi hi dravyaprabhāvāt guṇaprabhāvād dravyaguṇaprabhāvācca kāryakāraṇi bhavanti” (ca. sū. a. 26) iti | atra hi guṇaśabdena rasavīryavipākānāṃ guṇarūpāṇāṃ sarveṣāmeva grahaṇaṃ; guṇaprabhāvācca rasādivacchaktireva itararasādyabādhitarasādikharūparūpā, bhaṭṭanayādyupagatātiriktaśaktirūpā tu śaktiriha rasādāvācāryasaṃmatā na bhavati, vadanti hi— “nirguṇā guṇā” iti; tena rasādyāśrayadharmāntarasvīkāro'pyasyānenaiva nyāyenāsaṃmataḥ | atra doṣaharaṇakaraṇābhyāmeva ca sarvadravyakāryāvirodhaḥ | yato rasāyanasvasthavṛttajīvanādikāraṇamapi dravyaṃ dhātusāmānyaviśeṣajanakalādanāgatarogapraśamakārakamucyate | etacca dravyāṇāṃ kāryakartṛtvamasati virodhake jñeyam |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit