The Compendium of Suśruta 43.4
Bhānumatī 43.4
- Language
- Sanskrit
43.4
pārthivadravyameva guṇena karmaṇā ca nirdeśannāha - tatra sthūletyādi | sthūlaṃ sūkṣmaviparītaṃ, sāndraṃ tanuviparītaṃ, saraviparyayaṃ sthiraṃ, kaṭhinaṃ niviḍāvayavam | atra guṇe gandhabahulamitivacanāt pṛthivyāḥ sāṃsiddhikena gandhabāhulyena yogaṃ darśayati | evaṃ jalādiṣvapi sāṃsiddhikena rasādiviśeṣeṇa yogaṃ darśayan bahulaśabdaṃ kariṣyati | īṣatkaṣāyamiti pṛthivyanilayogājjñeyaṃ; yad vakṣyati- "pṛthivyanilaguṇabāhulyāt kaṣāyaḥ" ( sū. a. 42 ) iti | prāyaśo madhuramiti madhurapradhānaṃ, pṛthivyā madhurarasakāraṇatvāt | sthairyam acalatvaṃ; saṃghātaḥ kāṭhinyam; upacayo vṛhattvam | adhogatisvabhāvaṃ pṛthivyā gauraveṇa | āpyadravye stimitamiti jaḍatvakārakaṃ, saramiti anulomanam | īṣadamlamiti agnyanupraveśājjale manāgamlatā, toyā (yenā) mnibāhulyād dahyata iti vacanāt | madhuraprāyaṃ tu pṛthvīvadapāmapi madhurakāraṇatvāt | prahlādanaṃ manaḥpriyatvaṃ, kledanam ārdrabhāvaḥ, viṣyandanaṃ dravasrutiḥ | taijasadravye sūkṣmaṃ sūkṣmasroto'nusāri; viśadaṃ picchilaviparītam | īṣadamlalavaṇamiti etadrasadvayasyāpi vahniguṇavyāpāreṇārambhāt; ūrdhvagatisvabhāvamiti agnerūrdhvajvalanātmakatvāt | dahanaṃ dāhakaraṃ, pacanaṃ tāvad vikledādikaraṇaṃ, tāpanaṃ tāpyopatāpajananaṃ, prakāśanam abhivyañjanaṃ tamasi, prabhā dīptiḥ, varṇo gaurādiḥ | vāyavīyadravyalakṣaṇe kharaṃ ślakṣṇaviparītaṃ, śiśiraṃ śītam; īṣattiktaṃ vāyorapi tikte vyāpārāt | glapanaṃ harṣakṣayakaram, avṛṣyamiti yāvat; vicāraṇaṃ manaso'nekavikalpakaraṃ, vivaritamiti pāṭhapakṣe vivaraṇaṃ vividhā gatiḥ | ākāśīyadravye ślakṣṇaṃ masṛṇaṃ, vyavāyīti dehavyāpakam, avyaktarasamiti ākāśasyāvyaktarasatāhetutvāt | śauṣiryaṃ śuṣirayuktatā |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit