Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 43.5

Bhānumatī 43.5

Language
Sanskrit

43.5

evaṃ taduktapārthivādvidravyasvarūpasya sarvasthāvarajaṅgamasya bheṣajatāpratipattiphalaṃ yathā
bhavati tadāha-anenetyādi | nidarśyate pārthivādīnāṃ svarūpamaneneti nidarśanamāgamaḥ, tenāgamaneti anantaroktapārthivādidravyasvarūpapratipādakenāgamena | nānauṣadhabhūtamiti pratiṣedhadvayenauṣadhasvarūpamityarthaḥ | etadauṣadhatvaṃ sarvadravyāṇāṃ yathā bhavati yatra ca bhavati, tadāha-iti kṛtvā taṃ taṃ yuktiviśeṣamityādi | iti kṛtveti sarvamauṣadhabhūtaṃ dravyamitivacanena | yuktiviśeṣāṇāṃ sarvanāmnā pratyavamarśaḥ | yuktiviśeṣamiti yojanāprakāraṃ; sa ca yojanāviśeṣo bāhya ābhyantaraśca śāstre ukto vakṣyamāṇaḥ kālādyapekṣaḥ | arthamiti sādhyaṃ, tacca nānāvyādhighātena susthapālanaviśeṣarūpam | svavīryaguṇayuktānīti svaśaktyā prabhāveṇa guṇena ca rasavīryavipākayuktāni, kārmukāṇīti karmaṇi samarthāni; kiṃvā svavīryaguṇayuktānīti svakīyakāryakaradharmayuktāni; kāryakṣamaṃ hi dravyadharmaṃ 'yena kurvanti tadvīryaṃ' ityanena vakṣyati; guṇaśabdo'yaṃ dharmavacanaḥ | etadevoktaṃ yuktyapekṣakāryaviśeṣe vīryaguṇayuktasya dravyasya kartṛtvaṃ bhedena darśayannāha-tāni yadetyādinā yāvattat phalamityantena | yadeti nityage cāvasthike ca kāle; tatra nityage kāle yathā- "sādhāraṇeṣmṛtuṣu vamanādīnāṃ pravṛttiḥ" ( ca. vi. a. 8 ) ityādi; āvasthike yathā-jvaritāvasthāyāṃ jvaraharaṇapācanādi; iyaṃ kālāpekṣā yuktireva bheṣajasya | yat kurvantīti doṣaharaṇādi tat karma; yathā-trivṛdutsargaṃto doṣaharaṇaṃ karoti, khadiraḥ kuṣṭhaṃ haratītyādi; tenaitat svakārye dravyāṇāṃ sāmarthyamanyatra(trā) pravṛttirityādi | anena ca taṃ tamarthamiti vyākṛtam | yeneti prabhāveṇa rasena vīryeṇa vipākena vā; ayaṃ ca vīryaśabdaḥ pāribhāṣikavīryavacano na bhavati, kiṃtu śaktimātravacanaḥ; yaduktaṃ carake'pi - "nāvīryaṃ kurute kiṃcit sarvā vīryavatī kriyā" | ( ca. sū. a. 26 ) iti; tena prabhāvarasādayaḥ sarva eva svakāryaṃ kurvanto dravyasya śaktiparyāyarūpavīryavācyā iti jñeyāḥ | etacca yena kurvanti tadvīryamiti vacanaṃ svavīryaguṇayuktānītyasya vyākaraṇam | yathā kurvanti sa upāya iti yathā svarasakalkādinā toyādisaṃskāravāsabhāvanāmātrādinā ca kurvantīti jñeyam | etadapi svarasāyapekṣayuktivyākaraṇameva | yanniṣpādayantīti ārogyaviśeṣaṃ svāsthyainuvṛttividhāyakaṃ vā rasāyanaphalaṃ vā tat sarvaṃ phalaṃ sukhayuktatvena duḥkhavivarjitatvena vā puruṣasya naisargikecchāviṣayaḥ | taccehārogyaṃ svāsthyaṃ vā| karma tu doṣaharaṇadāhacchedādiphalasādhakamiti karmaphalayorviśeṣaḥ | yanniṣpādayanti tat phalamityanenāpi taṃ tamarthamityasya vyākaraṇaṃ jñeyam | atra sarvadravyabheṣajatvakathanaṃ viṣāgniprabhṛtīnāmapi tatra tatra sādhye kvaciddhitatvāyuk‍tameva; yena viṣamapi viṣārture udare ca vidhīyata eva | yattu madhughṛtādi saṃyogādinā viruddhaṃ tat pratyekaṃ bheṣajaṃ kvacidbhavatyeva; saṃyuktaṃ ca vairodhikatvādbheṣajaṃ na bhavatīti na kācit kṣatiḥ | na hyatra sarvathā dravyāṇāṃ bheṣajatvameva kalpitaṃ, kiṃ tu vivakṣitayojanādiyuktatvena ceti |

Linked texts (1)