The Compendium of Suśruta 44
Bhānumatī 44
- Language
- Sanskrit
44.3
rasasya kāraṇaṃ paripāṭyā prāha- ākāśetyādi | ekaikena śabdādiguṇena uttarottare bhūte parivṛddhā ekottaraparivṛddhāḥ; tena śabdaguṇamākāśaṃ, śabdasparśaguṇo vāyuḥ, śabdasparśarūpaguṇo'gniḥ, śabdasparśarūparasaguṇā āpaḥ, pañcaguṇā pṛthivī bhavati | tatrottarottare bhūte śabdādayo guṇāḥ pūrvabhūtānupraveśakṛtāḥ, śabdādayastvākāśādīnāṃ yathākramaṃ naisargikāḥ | yasmāt krameṇa śabdādayo naisargikāstasmādāpyo rasaḥ | nanu yadyāpyo rasaḥ tatkathaṃ pārthivādi sarvadravyeṣu śabdasparśarūparasādyabhidhāmityāha-parasparetyādi | parasparānugraho bhautikakāryadravye'pi svaguṇe'pītarabhūtānugrahakṛdutpādaḥ | anupraveśastu bhūtānāṃ melakaḥ | utkarṣāttu grahaṇamiti yasminnākāśīyādidravye ākāśādibhūtotkarṣastadutkarṣāttadguṇaśabdādyutkarṣaḥ, sa vyañjako bhavati; idamākāśīyaṃ, śabdaguṇotkarṣāt; idamāpyaṃ, rasaguṇodrekādityādi | evaṃvidhameva carake śuddhākāśādisvarūpakathane uktaṃ; yat- "mahābhūtāni khaṃ vāyuragnirāpaḥ kṣitistathā | śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ || teṣāmekaguṇaḥ pūrvo guṇavṛddhiḥ pare pare | pūrvapūrvaguṇaścaiva kramaśo guṇiṣu smṛtaḥ" (ca. śā. a. 1) iti |
44.4
saṃprati apāmavyakta rasale'pi yathā madhurādiviśeṣavān bhavatyāpyo rasastadāha- sa khalvityādi | śeṣabhūtāni jalavyatiriktāni catvāri | vidagdha iti pariṇataḥ; kālasahitabhūmyādisaṃsargāt pākādavasthāntaragataḥ ṣaḍvidho bhavatītyarthaḥ | nanu yadi śeṣabhūtayogānmadhurādiṣaḍvidhatvaṃ tat kathaṃ pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhuro rasa ityanena madhure'pi rasaviśeṣe'pāṃ kāraṇatvamucyate ? brūmaḥ - āpo rasānāmādhārakāraṇam, apāṃ pṛthivyāmanupraveśāt pṛthivyā ādhārakāraṇatvenāpyanupraveśāditi sarvatra tadādhāratayā rasānāmabhivyaktau kāraṇe, abhivyakteśca madhurādirūpatāmantareṇāsaṃbhavānmadhurādiviśeṣe'pi kāraṇe bhavataḥ, agnyādayastu trayo nīrasatayā madhurādiviśeṣe nimittakāraṇaṃ prādhānyena bhavanti, tadvyatirekeṇāmlādirasābhāvāt; rasāmivyakteścāgnyādibhūtatrayasaṃnidhānaṃ vinā'nupalabdherabhivyaktāvapi kāraṇatvamagnyādīnāṃ bhavati | taduktaṃ carake- "rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitastathā | nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ” ( ca. sū. a. 1) iti | atra hi cakāradvayājjalakṣityorapi viśeṣe kāraṇatvaṃ, tathā khādīnāṃ ca nirvṛttāvapi kāraṇatvamuktaṃ; tena madhure viśeṣe'pyapāṃ kāraṇatvāt suśrūktaṃ-pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhura iti | evaṃ toyāgniguṇabāhulyāllavaṇa ityapi samādheyam | na ca rasānāṃ ṣaḍvidhatvamuktaṃ rasāntarayogādbādhyate iti vācyaṃ, yato'vyaktarasalamantarīkṣajalādau yaduktaṃ tadavyaktamadhurādirasarūpameva | yaduktam- "avyaktībhāvastu rasānāṃ prakṛtāvannurase'nurasasamanvite ca dravye bhavati” (ca. sū. a. 26) iti | kṣārasya ca rasatvaṃ kṣārādhyāya eva niṣiddhaṃ, tadyuktaṃ ṣaḍvidho bhavatīti | carake toyāgniguṇabāhulyāllavaṇaḥ paṭhitaḥ, iha tu toyāgniguṇabāhulyādamlaḥ paṭhyate; tadatra prameye virodho nāstyeva, ubhayathā'pi vakṣyamāṇarasaguṇānāmupapatteḥ; amlasya guṇaparyālocanatayā toyāgnibāhulyameva yuktaṃ, tena carake pramādapāṭhadvā avirodho'yamiti | amle yadyapi toyāgnyorbāhulyaṃ, tathā'mlasyoṣṇatve'gniḥ kāraṇaṃ, snigdhatve cāpaḥ kāraṇamiti yathādarśanamadṛṣṭavaśād dṛṣṭatvācca bhavati; nātra vastusvabhāve yuktayaḥ krośanīyāḥ, aparyanuyojyatvādbhāvasvabhāvānām | evaṃ kaṣāyasya rūkṣatve vāyuḥ kāraṇaṃ, gaurave pṛthivītyādi yathādṛṣṭaṃ vyutpādanīyam | tathā'nekarase harītakyādau tadraisotpattau bhūtānāṃ vyāpāro, natu parasparavirodhādabhāvo rasānām; nāpi rasakāraṇatayā'vagatasarvabhūtānāṃ gurutvalaghutvatvādiprasaṃgaḥ, tatra yathādṛṣṭaguṇa eva paraṃ kāraṇaṃ bhūtānāṃ dṛṣṭatvādi; evamanyadapyevaṃjātīyaṃ samādheyam | tatra madhuretyādinā vātādināśakatvena rasadvitrikānāmabhihite'pi rasānāṃ taratamabhāvenāpi śamakatvaṃ 'tasya punaranyayoniḥ kaṭuko rasa' ityādinā vakṣyamāṇaguṇayogājjñeyam |
44.6
rasānāṃ vātādiśamakatvamabhidhāya vātādijanakatvaṃ sopapattikamāha - tatra vāyorityādi | ātmaivātmeti ātmaiva vāyoḥ kāraṇam | svayonivardhanā iti svakāraṇavātādivardhanāḥ | tatra vātārabdhā ye rasāḥ kaṭutiktakaṣāyāste vātavardhanāḥ, ye cāgnikāraṇakāḥ kaṭukāmlalavaṇāste'gnirūpapittavardhanāḥ, yau jalakāraṇakau madhurāmlau tau jalātmakaṃ saumyaṃ
śleṣmāṇaṃ vardhayataḥ, tathā lavaṇo'pi saumyapṛthivyārabdhatayā śleṣmāṇamapi vardhayati | ye tu bhūyasā anilādyārabdhāśca kaṣāyakaṭukamadhurāste bhūyasā vātapittakaphān vardhayantīti tatretyādinā atraiva darśayiṣyati | evamanyayonipraśamanā ityapi vyākhyeyam |
44.7
kecidityādi ekīyamatamāha—etaccāviśeṣādaviruddhatvādanumatameva |
44.8
uktaṃ svayonivardhanatvaṃ vyākaroti—tatretyādi | vaiṣṭambhyaṃ viṣṭambhajanakatvam | kaṣāyo raso yadyapi guruścarake proktaḥ, tathā'pi tasya laghupākatayā iha vātalāghavena laghutvaṃ tulyamuktam | tiktaraso yadyapi vātayonistathā'pi tasya vātaṃ prati sarvathā tulyaguṇatābhāvāt nodāharaṇam | evaṃ pittasamānayonitayā kaṭuke codāhṛte śleṣmasamānayonitayā madhure codāhṛte pittayonitayā śleṣmayonitayā vā amle lavaṇe cānudāhṛte vyākhyeyam | tasya punarityādinā anyayonipradhānaṃ kaṭukamāha | pittānilayorapyanena nyāyenānyayonipradhānena madhureṇa śamanaṃ tathā tiktakaṣāyābhyāṃ ca śleṣmaśamanamityādi ca sūcayannāha— tadetannidarśanamātramiti | nidarśanaṃ dṛṣṭāntaḥ |
44.9
prāguktaṃ 'rasalakṣaṇamanyatropadekṣyāma' iti tadāha-rasalakṣaṇamityādi | etadvyaktam |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit