The Compendium of Suśruta 44.4
Bhānumatī 44.4
- Language
- Sanskrit
44.4
saṃprati apāmavyakta rasale'pi yathā madhurādiviśeṣavān bhavatyāpyo rasastadāha- sa khalvityādi | śeṣabhūtāni jalavyatiriktāni catvāri | vidagdha iti pariṇataḥ; kālasahitabhūmyādisaṃsargāt pākādavasthāntaragataḥ ṣaḍvidho bhavatītyarthaḥ | nanu yadi śeṣabhūtayogānmadhurādiṣaḍvidhatvaṃ tat kathaṃ pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhuro rasa ityanena madhure'pi rasaviśeṣe'pāṃ kāraṇatvamucyate ? brūmaḥ - āpo rasānāmādhārakāraṇam, apāṃ pṛthivyāmanupraveśāt pṛthivyā ādhārakāraṇatvenāpyanupraveśāditi sarvatra tadādhāratayā rasānāmabhivyaktau kāraṇe, abhivyakteśca madhurādirūpatāmantareṇāsaṃbhavānmadhurādiviśeṣe'pi kāraṇe bhavataḥ, agnyādayastu trayo nīrasatayā madhurādiviśeṣe nimittakāraṇaṃ prādhānyena bhavanti, tadvyatirekeṇāmlādirasābhāvāt; rasāmivyakteścāgnyādibhūtatrayasaṃnidhānaṃ vinā'nupalabdherabhivyaktāvapi kāraṇatvamagnyādīnāṃ bhavati | taduktaṃ carake- "rasanārtho rasastasya dravyamāpaḥ kṣitastathā | nirvṛttau ca viśeṣe ca pratyayāḥ khādayastrayaḥ” ( ca. sū. a. 1) iti | atra hi cakāradvayājjalakṣityorapi viśeṣe kāraṇatvaṃ, tathā khādīnāṃ ca nirvṛttāvapi kāraṇatvamuktaṃ; tena madhure viśeṣe'pyapāṃ kāraṇatvāt suśrūktaṃ-pṛthivyambuguṇabāhulyānmadhura iti | evaṃ toyāgniguṇabāhulyāllavaṇa ityapi samādheyam | na ca rasānāṃ ṣaḍvidhatvamuktaṃ rasāntarayogādbādhyate iti vācyaṃ, yato'vyaktarasalamantarīkṣajalādau yaduktaṃ tadavyaktamadhurādirasarūpameva | yaduktam- "avyaktībhāvastu rasānāṃ prakṛtāvannurase'nurasasamanvite ca dravye bhavati” (ca. sū. a. 26) iti | kṣārasya ca rasatvaṃ kṣārādhyāya eva niṣiddhaṃ, tadyuktaṃ ṣaḍvidho bhavatīti | carake toyāgniguṇabāhulyāllavaṇaḥ paṭhitaḥ, iha tu toyāgniguṇabāhulyādamlaḥ paṭhyate; tadatra prameye virodho nāstyeva, ubhayathā'pi vakṣyamāṇarasaguṇānāmupapatteḥ; amlasya guṇaparyālocanatayā toyāgnibāhulyameva yuktaṃ, tena carake pramādapāṭhadvā avirodho'yamiti | amle yadyapi toyāgnyorbāhulyaṃ, tathā'mlasyoṣṇatve'gniḥ kāraṇaṃ, snigdhatve cāpaḥ kāraṇamiti yathādarśanamadṛṣṭavaśād dṛṣṭatvācca bhavati; nātra vastusvabhāve yuktayaḥ krośanīyāḥ, aparyanuyojyatvādbhāvasvabhāvānām | evaṃ kaṣāyasya rūkṣatve vāyuḥ kāraṇaṃ, gaurave pṛthivītyādi yathādṛṣṭaṃ vyutpādanīyam | tathā'nekarase harītakyādau tadraisotpattau bhūtānāṃ vyāpāro, natu parasparavirodhādabhāvo rasānām; nāpi rasakāraṇatayā'vagatasarvabhūtānāṃ gurutvalaghutvatvādiprasaṃgaḥ, tatra yathādṛṣṭaguṇa eva paraṃ kāraṇaṃ bhūtānāṃ dṛṣṭatvādi; evamanyadapyevaṃjātīyaṃ samādheyam | tatra madhuretyādinā vātādināśakatvena rasadvitrikānāmabhihite'pi rasānāṃ taratamabhāvenāpi śamakatvaṃ 'tasya punaranyayoniḥ kaṭuko rasa' ityādinā vakṣyamāṇaguṇayogājjñeyam |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit