The Compendium of Suśruta 45
Bhānumatī 45
- Language
- Sanskrit
45.10
rasaguṇāniti rasadharmān | madhure ṣaṭpadāmīṣṭatvaṃ pramehādau pipīlikāyupasarpaṇādinā madhuratvānumānārthamupayuktamitīhoktam | ṣaḍindriyāṇi manasā samam | amlaguṇe jaraṇa āhārasya; pācanaṃ vraṇaśothasya; bahiḥśīta iti sparśaśītaḥ; nayanasaṃmīlanaṃ sarvadā pihitākṣatvaṃ; kṣataṃ kṣaṇanaṃ, vihatam abhihatam, daṣṭaṃ vyāḍādinā, bhagnaṃ kāṇḍabhagnaṃ, cyutaṃ svasthānādbhraṣṭam, avamūtritaṃ mūtraviṣaprāṇimūtrayuktaṃ, parisarpitaṃ sarpādisaviṣaprāṇisṛṣṭaṃ, chinnaṃ niḥśeṣataśchinnaṃ, bhinnaṃ koṣṭhādi, sirādi viddham, utpiṣṭaṃ prahārādicūrṇitam | sarverasapratyanīkatā lavaṇasya lavaṇayoge sarveṣāmeva rasānāmabhibhavādanubhavasiddhatvājjñeyā | kaṭurase śodhana iti vraṇaśodhanaḥ | mado vyādhiviśeṣaḥ, uktaṃ hi carake—“mado madyamadākṛtiḥ” (ca. sū. a. 24) | tiktaguṇe rocana iti alpaṃ rocayati, yaduktaṃ— “tikto rasaḥ svayamarociṣṇurarocakaghnaśca” (ca. sū. a. 26) iti | śodhano vraṇasya | kaṣāyaguṇe ropaṇaḥ śodhanaḥ pīḍanaśca vraṇasya, pīḍano hṛdayasya vā; ākuñcanasyākṣepaṇaṃ niṣedha ityarthaḥ; kiṃvā ākuñcanamākṣepaṇaṃ ca karoti |
45.11
atra kecinmadhurādīnāmāśvayān madhurādigaṇān ṣaṭ paṭhanti | tatra kākolyādirityādi | aṅkolo'yaṃ ciñceḍakaḥ, kāśmaryaṃ gambhārīphalaṃ, drākṣā madhurā'tra grāhyā, moraṭaḥ sadyaḥprasūtagokṣīraṃ, pīluparṇītyanye, madhūlikā markaṭahastatṛṇam | dāḍimetyādi | bhavyaṃ karmaraṅgaṃ, pārāvataḥ kāmarūpaprasiddhaḥ, tintiḍīkaṃ vṛkṣāmlaṃ, sauvīrakatuṣodake nistuṣasatuṣayavakṛtasandhāne, dhānyāmlaṃ kāñjikam | saindhavetyādi | pākyam audbhidalavaṇaṃ, romakaṃ rumānadībhavaṃ lavaṇaṃ, sāmudraṃ karakacalavaṇaṃ, paktrimaṃ phullalavaṇaṃ pākakṛtam, ūṣaraprasūtam ūṣaramṛttikābhūtaṃ lavaṇaṃ, suvarcikā khārjikākṣāraḥ | pippalyādirityādi | śītaṃ śivaṃ karpūraṃ, śukanāsā śirīṣaḥ, anye latāviśeṣamāhuḥ | āragvadhādirityādi | svādukaṇṭo vikaṅkataḥ; vaijayantī jayantī | tindukādīni kaṣāyavargapaṭhitāni “tindukabakulacandana” ityādinā, vanaspatayo nyagrodhādayaḥ, varakādayaḥ kudhānyāni, vaidalā mudgādayaḥ, atra gaṇeṣvavyākṛtaṃ nāma dravyasaṃgrahaṇīyādivyākṛtaṃ jñeyam |
45.12
saṃprati rasādīnāṃ parasparasaṅgaṃ saṃkhyayā nirdiśannāha— tatraiṣāmityādi | pañcadaśa dvikā ityādi | rasabhedādhyāye svayamevācāryastriṣaṣṭirasabhedān paṭhiṣyati, tadavalokya gaṇanīyaṃ; vistarabhayādiha na likhyate; carakapaṭhitāṃstu dvikādisaṃgrahaślokāḥ yathā-“svāduramlādibhiryogaṃ śeṣairamlādayaḥ pṛthak | yānti pañcadaśaitāni dravyāṇi dvirasāni tu | pṛthagamlādiyuktasya yogaḥ śeṣaiḥ pṛthagbhavet | madhurasya tathā'mlasya madhurasya kaṭostathā || trirasāni yathāsaṃkhyaṃ dravyāṇyuktāni viṃśatiḥ | vakṣyante ca catuṣkeṇa dravyāṇi daśapañca ca || svādvamlau sahitau yogaṃ lavaṇādyaiḥ pṛthaggatau || yogaṃ śeṣaiḥ pṛthagyātaḥ catuṣkarasasaṃkhyayā | sahitau svādulavaṇau tadvat kaṭvādibhiḥ pṛthak || yuktau śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ yātaḥ svādūpaṇau tathā | kaṭvādyairamlalavaṇau saṃyuktau sahitau pṛthak | yātaḥ śeṣaiḥ pṛthagyogaṃ śeṣairamlakaṭṭa tathā | yujyate tu kaṣāyeṇa satiktau lavaṇoṣaṇau | ṣaṭ tu pañcarasānyāhurekaikasyāpavarjanāt ||
ṣaṭ caivaikarasāni syurekaṃ ṣaḍrasameva ca” (ca. sū. a. 26) iti | teṣāṃ prayojanamanyatreti rasabhedādhyāye | “ekaikenānugamanaṃ bhāgaśo yadudīritam | doṣāṇāṃ tatra matimān triṣaṣṭiṃ tu prayojayet” (u. taṃ. a. 63) iti | dvipaṣṭidoṣabhede yathāyogyatayā dvi(tri)ṣaṣṭirasabhedā uktāḥ; susthe tu ṣaṭ samuditā rasā iti |
45.13
idānīṃ rasānāmupayoge balavāneva rasaḥ kāryaṃ karotīti sadṛṣṭāntamāha - bhuktā ityādi | bhuktā ityupayogopalakṣaṇaṃ, tena nasyoñjanādiprayogo vijñeyaḥ | yo raso vīryeṇopacayena vā balavān tasyetare nirvīryā hīnā vā rasā vaśatāṃ yānti, tānabhibhūya balavāneva rasaḥ kāryaṃ karotītyarthaḥ | dṛṣṭānte'pi balavānanubandhyarūpalakṣaṇaprāpto doṣo'nubandhamapradhānaṃ tiraskṛtya kāryaṃ karoti | ata evoktaṃ - “sannipāte tu yo bhūyān sa doṣaḥ parikīrtitaḥ” (ca. ci. a. 3) iti | anye tu balinaḥ puruṣasya rasā atyantābhyāse'pi balavadamitayā vaśatāṃ yānti na doṣaṃ kurvanti; ta(ya)thā doṣāśca balavataḥ puruṣasya abhibaladehabalābhibhūtatvānna vikāraṃ kurvantīti ślokārthaṃ varṇayanti |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne rasaviśeṣavijñānīyo nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ |
42 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit