The Compendium of Suśruta 59: atha kudhānyādivargaḥ
Bhānumatī 59
- Language
- Sanskrit
atha kudhānyādivargaḥ
59.20
śālīnāmānantyena vyavahārārthamiyaṃ saṃkṣepoktiriti darśayannāha—tadvadityādi | mudgādīnāmityādiśabdānmasūrādayo'pi mudgādau vaidalaśabdavācyā gṛhītā bhavanti |
59.26
kudhānyamāha—koradūṣetyādi | koradūṣaḥ kodravaḥ; śyāmāko dvividho'pi śyāmākaḥ alpaśyāmāko jalaśyāmākaśceti; nīvāra uḍiketi khyātaḥ; tadbhedaśca raktaśūko 'vaḍa' iti prasiddhaḥ, ayameva ca tantrāntare praśāntikerayucyate; uddālako vanakodravaḥ; priyaṅguḥ kāṅguniketi prasiddhā, tadbhedo varṇato vakṣyamāṇaḥ; madhūlikā markaṭahastatṛṇaṃ; tadbhedo nandīmukhī; gavedhuko 'ghuṇanna' iti khyātaḥ, sa grāmyāraṇyabhedād dvividhaḥ; veṇuyavo veṇuphalaṃ; śeṣāṇyaprasiddhāni | prabhṛtigrahaṇena jhiṇṭīgarmūṭikādīnāṃ tantrāntaroktānāṃ grahaṇam | pittasahā iti pittāviruddhāḥ | kṛṣṇā ityādau yathottaraṃ pradhānā iti kaphaharatvarūkṣatveṣu prakarṣavantaḥ | nandīmukhī tatheti madhuraśītasnigdhetyarthaḥ | viśoṣīti dravamūtrādiśoṣaṇaḥ || 21-26 ||
59.33
śamīdhānyādi nirdiśannāha - mudgetyādi | vanamudgo 'dhānyamudga' iti yasya prasiddhiḥ, mukuṣṭhako 'mauṭha' iti khyātaḥ, hareṇuḥ khalpavartulakalāyo 'aṅguṭā' iti prasiddhaḥ, satīno vartulakalāyaḥ, āḍhakī tuvarī | atra dravyavyavahārārthaṃ vaidalasaṃjñāṃ darśayannāha-vaidalā iti | etena yogyatāmātreṇa vidalayaattribute Kulatthamaashadishu na vaidalasaṃjñeyaṃ vyavahartavyā; kiṃ tu yathokteṣveva mudgādiṣu | tena "vallūraṃ mūlakaṃ matsyān śuṣkaśākaṃ ca vaidalam | na khādeccālukaṃ gulmī" ( u. ta. a. 42) ityatra kulatthaniṣedho na bhavati; kulattho hi gulme vidhīyata iti vyākhyānayanti | vipāke madhurasyāpi masūrasya baddhavarcastvaṃ prabhāvāt; sarvatraiva ca guṇadvārā'nupapadyamānaṃ prabhāvādeva jñeyamityatra varṇitameva, punastatsmaraṇārthamabhidhīyate || 27-33 ||
59.40
śamīdhānyānāmevāparāṇi samānaguṇānyāha— māṣa ityādi | atra vṛṣyatvamabhidhāyāpi śukrāvahatvaṃ śukrasrutivṛddhikaravṛṣyatvopadarśanārtham | yaduktaṃ carake—“śukrasrutikaraṃ kiṃcit kiṃcicchukravivardhanam | srutivṛddhikaraṃ kiṃcit trividhaṃ vṛṣyamucyate” ( ca. ci. a. 2 ) iti | kecit ‘pittakaphāvahāśca’ iti paṭhanti | kaṣāyabhāvādityādinā alasāndraguṇaḥ | ātmaguptāphalamiti śūkaśimbīphalam | kākāṇḍaphalamiti śūkaśimbīsadṛśaśimbaphalam | araṇyamāṣaḥ svayameva vanabhūto māṣaḥ | ānāhetyādinā vanyakulatthaguṇaḥ | gudakīlamarśaḥ | īṣadityādinā tilaguṇaḥ | vraṇālepane pathya iti vraṇeṣu lepane pathyaḥ, tenābhyavahāreṣvapathya eva | tathā hi vraṇaviruddhavargoddeśe navadhānyādau tilaḥ paṭhitaḥ | ye'pi ‘snigdho vraṇe sarvata eva pathyaḥ’ ityādi paṭhanti, tanmate'pi bahirālepanenaiva sarvatra vātakṛte pittakṛte kaphakṛte ca pathya iti jñeyam | yadvakṣyati“mādhuryācca tathaivoṣṇyāt snehāccānilanāśanaḥ | kaṣāyabhāvānmādhuryāttiktatvāccāpi pittanut || auṣṇyāt kaṣāyabhāvācca tiktatvācca kaphe hitaḥ” ( ci. a. 1 ) iti | atra ca madhurapākatvamabhidhāyāpi guruśceti vacanaṃ sahajaguruguṇadarśakam | asita iti kṛṣṇaḥ | sita iti śvetaḥ || 34-40 ||
59.42
vraṇapathyatvasāmānyāt tilānantaraṃ yavānāha-yava ityādi | himaśceti cakāro bhinnakramaḥ kaṣāyaścetyatra jñeyaḥ | tenālpakaṣāyarasatā ca carake sakaṣāyabhāṣayoktā gṛhītā bhavati | kaṭuvipākatvaṃ carakoktaguruguṇasyāpi dravyasya prabhāvakṛtam | uktaṃ hi carake “rūkṣaḥ śīto guruśca” (ca. sū. a. 27) iti | anye nyāyabhīravaśvarake''guruḥ' ityakārapraśleṣaṃ varṇayanti | vraṇeṣu pathyastilavaditi yathā tilo vraṇālepe tathā'yamapyālepe pathya ityarthaḥ | kiṃvā hitāhitīye vraṇahitavarge yavasya pāṭhāt sarvathā vraṇahitatvamasya, tilavadityanena mādhuryādityādinā yat tridoṣaviṣayatvaṃ tilasya tadiha tu hetuṃ vinā'tidiśyate | bahuvātavarcā iti kukṣau vātakartṛtvena jñeyaṃ; tena medomaruttūddharaṇa ityanenoktavātahantṛtvaṃ na virudhyate | kiṃvā medovṛto marut, tena medovṛta eva vāyau yavo hitaḥ; nirāvaraṇe tu rūkṣakaṣāyaśītakaṭupākatayā kāraṇabhūta eva | ebhirguṇairityādinā atiyavaguṇānāha | atiyavāḥ niḥśūkakṛṣṇaruṇayavāḥ | ye tu paṭhanti ‘yavebhyo'pi yavānaśeṣān' iti, tanmate atiyavayavakādayaḥ śeṣaśabdavācyāḥ | yavakā niḥśūkāḥ svalpāḥ |
-
59.43
godhūmaguṇānāha-godhūma ityādi | śleṣmakarasthāne 'śoṣakaraḥ' iti paṭhanti; tanna, godhūmaguṇālocanayā kaphakartṛtvasya yuktatvāt | yattu carake vasante yavagodhūmabhojanamuktaṃ tadvasantena prāptakaphaviparītayavasya, tathā ādānamadhyatayā janyamānavātapittaviparītagodhūmasya ca militvā prayogadarśanārtham | tathāhi anyadapi tatraivaṃbhūtasādhāraṇatvenaivoktaṃ-“candanāgurudigdhāṅga” ( ca. sū. a. 6) iti | tantrāntare nandīmukhī yavabhedatayā, madhūlī ca godhūmabhedatayā śūkadhānyamadhye paṭhitā, atra tu kudhānyamadhye paṭhite; tena kudhānyabhedārthāntarabhedena nandīmukhī madhūlike api yathākramaṃ yavagodhūmaguṇena ca te nirdiśyete |
-
59.47
śamīdhānyasāmānyācchimbānāṃ guṇamāha-rūkṣa ityādi | yathāditāste guṇataḥ pradhānā iti asitāt sitaḥ śreṣṭhaḥ, pītāt kṛṣṇaḥ śreṣṭhaḥ, raktāt pītaḥ śreṣṭha ityarthaḥ | jñeyāstathoktā rasapākayośceti vīrye uṣṇe rasapākayośca yathoktakrameṇa pradhānāḥ | ye tu ‘tathā''rdrā’ iti paṭhanti, teṣāmādrī eva śimbā yathoktarasapākā na tu śuṣkā ityarthaḥ | sahādvayamiti māṣaparṇī mudgaparṇī ca | tayoḥ prakaraṇācchimba eva | mūlakaṃ prasiddham | sūdaparṇī pāṭhe sobhāñjanakaḥ | kuśimbaḥ mustakaśimbiḥ | vallīprabhavā ityanena ca alpavallībhavāśca śimbā gṛhītāḥ | rucipradā ityādinā mudgādīnāmāmāvasthāyāṃ śimbā ucyante | vaidalikā ityatra vidalayogyatāmātreṇa grahaṇaṃ, tena māṣādīnāmapi śimbaguṇa ukto bhavati | ye tu mudgādīneva paribhāṣitān vaidalikān grāhayanti te māṣādīnāṃ śimbān śimbadhānyavadbyudbhavatvena grāhayanti | ayaṃ tu śimbaguṇagranthaḥ kulatthottaraṃ kaiścit paṭhyate, saṃgataṃ tacca tatraiva bhavati śimbipakaraṇasaṃgatatayā || 44-47 ||-
59.49
kaṭurityādinā kusumbhabījaguṇaḥ | atasī umā | siddhārthakaḥ śvetasarṣapaḥ | asitasarṣapo raktasarṣapaḥ, tena paryudāso'tra |
59.52
dhānyānāṃ hānārthaṃ doṣamāha-anārtavamityādi | aparyāgatam apakvam | abhūmijamiti anucitadeśajātam | navaṃ ceti cakāreṇātidoṣatā navasya sūcyate | abhiṣyandi gauravasnehaprakarṣābhyām | purāṇaṃ laghviti vaktavye saṃvatsaroṣitamiti yat karoti tena saṃvatsaroṣitasyaiva laghutā praśastā, tataḥ paraṃ tu laghutā atirūkṣatayā na praśasteti bhāvaḥ | virūḍhamiti aṅkuritam; anye upahatāṅkurajananaśaktiṃ virūḍhaṃ vadanti || 50-52 ||
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit